అజీగర్తో ఽపి చోవాచ రోహితం నృపతేః సుతమ్
అజీగర్తుడు కూడా రాజ కుమారుడైన రోహితునితో మాట్లాడాడు.
వర్తనం నాస్తి దేహస్య భోక్తారో బహవశ్ చ మే వినాన్నేన మరిష్యామో బ్రూహి కిం కరవామహే
ఈ శరీరానికి పోషణ లేదు. నాకు ఆధారపడే వారు చాలామందే ఉన్నారు. అన్నం లేకపోతే మేమంతా చనిపోతాము. మేము ఏం చేయాలో చెప్పు.
తచ్ ఛ్రుత్వా పునర్ అప్య్ ఆహ నృపపుత్ర ఋషిం తదా
అది విని, ఆ రాజకుమారుడు మళ్లీ ఆ ఋషిని అప్పుడు ఇలా అడిగాడు.
తవ కిం వర్తతే చిత్తే తద్ బ్రూహి వదతాం వర
నీ మనసులో ఏముంది? నీవు చెప్పు, గొప్పగా మాట్లాడే వాడవు కదా.
హిరణ్యం రజతం గావో ధాన్యం వస్త్రాదికం న మే విద్యతే నృపశార్దూల వర్తనం నాస్తి మే తతః
నా దగ్గర బంగారం, వెండి, ఆవులు, ధాన్యం, వస్త్రాలు లేవు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా. నాకు జీవించడానికి మార్గం లేదు.
సుతా మే సన్తి భార్యా చ అహం వై పఞ్చమస్ తథా నైతేషాం కతమస్యాపి క్రేతాన్నేన నృపోత్తమ
నా కొడుకులు ఉన్నారు, భార్య కూడా ఉంది. నేనూ ఐదవ వాడిని. వీరిలో ఎవ్వరినీ అన్నం ఇచ్చి కొనలేను, మహారాజా.
కిం క్రీణాసి మహాబుద్ధే ఽజీగర్త సత్యమ్ ఏవ మే వద నాన్యచ్ చ వక్తవ్యం విప్రా వై సత్యవాదినః
ఏమి కొనాలని అనుకుంటున్నావు, మహాజ్ఞానివైన అజీగర్తా? నిజం చెప్పు, వేరే మాటలు చెప్పకూడదు. బ్రాహ్మణులు ఎప్పుడూ సత్యమే మాట్లాడతారు.
త్రయాణామ్ అపి పుత్రాణామ్ ఏకం వా మాం తథైవ చ భార్యాం వాపి గృహాణేమాం క్రీత్వా జీవామహే వయమ్
నా ముగ్గురు కొడుకుల్లో ఒకడిని, లేక నన్ను, లేక నా భార్యను — వీరిలో ఎవ్వరినైనా తీసుకో. అమ్మినద్వారా మేము బ్రతికే అవకాశం ఉంటుంది.
కిం భార్యయా మహాబుద్ధే కిం త్వయా వృద్ధరూపిణా యువానం దేహి పుత్రం మే పుత్రాణాం యం త్వమ్ ఇచ్ఛసి
భార్యను ఇచ్చి ఏమి లాభం, మహాజ్ఞానివా? నేను వృద్ధుడిని, నన్ను ఇచ్చి ఏమి ఉపయోగం? నా కొడుకుల్లో నీవు ఎవరిని కోరుకుంటే ఆ యువకుడిని ఇవ్వు.
జ్యేష్ఠపుత్రం శునఃపుచ్ఛం నాహం క్రీణామి రోహిత మాతా కనీయసం చాపి న క్రీణాతి తతో ఽనయోః మధ్యమం తు శునఃశేపం క్రీణామి వద తద్ధనమ్
పెద్ద కొడుకు శునఃపుచ్ఛుడిని నేను కొనను, రోహితా. తల్లి చిన్నవాడిని ఇవ్వాలని కోరడం లేదు. అందువల్ల మధ్యవాడైన శునఃశేపుడిని నేను కొనుగోలు చేస్తాను. దాని ధర చెప్పు.
వరుణాయ పశుః కల్ప్యః పురుషో గుణవత్తరః యది క్రీణాసి మూల్యం త్వం వద సత్యం మహామునే
వరుణునికి పశువు బలిగా ఇస్తే మానవుడు ఇంకా శ్రేష్ఠుడు. నువ్వు అమ్మాలనుకుంటే, మహామునీ, నిజమైన ధర చెప్పు.
తథేత్య్ ఉక్త్వా త్వ్ అజీగర్తః పుత్రమూల్యమ్ అకల్పయత్ గవాం సహస్రం ధాన్యానాం నిష్కానాం చాపి వాససామ్ రాజపుత్ర వరం దేహి దాస్యామి స్వసుతం తవ
అజీగర్తుడు 'అలా కావచ్చు' అని చెప్పి తన కొడుకుకు ధరను నిర్ణయించాడు — వెయ్యి ఆవులు, ధాన్యం, బంగారు నాణేలు, వస్త్రాలు. రాజకుమారుడా, ఈ ధరను ఇచ్చి నా కొడుకును తీసుకో.
తథేత్య్ ఉక్త్వా రోహితో ఽపి ప్రాదాత్ సవసనం ధనమ్ దత్త్వా జగామ పితరమ్ ఋషిపుత్రేణ రోహితః పిత్రే నివేదయామ్ ఆస క్రయక్రీతమ్ ఋషేః సుతమ్
రోహితుడు కూడా 'అలాగే' అని ఒప్పుకుని, ధనం, వస్త్రాలు ఇచ్చి, ఋషిపుత్రుడితో కలిసి తన తండ్రి వద్దకు వెళ్లాడు. తాను ఋషిపుత్రుడిని కొనుగోలు చేశానని తండ్రికి తెలిపాడు.
వరుణాయ యజస్వ త్వం పశునా త్వమ్ అరుగ్ భవ
ఈ మానవుణ్ని వరుణునికి బలి చేసి యజ్ఞం చేయి. అప్పుడు నీవు వ్యాధి నుండి విముక్తి పొందుతావు.
తథోవాచ హరిశ్చన్ద్రః పుత్రవాక్యాద్ అనన్తరమ్
తన కుమారుని మాటలు విని, హరిశ్చంద్రుడు అలా అన్నాడు.
బ్రాహ్మణాః క్షత్రియా వైశ్యా రాజ్ఞా పాల్యా ఇతి శ్రుతిః విశేషతస్ తు వర్ణానాం గురవో హి ద్విజోత్తమాః
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు రాజు రక్షించవలసినవారు అని శృతి చెబుతుంది. ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణులు అందరికీ గురువులు, ద్విజుల్లో శ్రేష్ఠులు.
విష్ణోర్ అపి హి యే పూజ్యా మాదృశాః కుత ఏవ హి అవజ్ఞయాపి యేషాం స్యాన్ నృపాణాం స్వకులక్షయః
నా వంటి వారిని కూడా విష్ణువును లాగా గౌరవించాలి. రాజులు వారిని అవమానిస్తే, తమ వంశానికి నాశనం కలుగుతుంది.
తాన్ పశూన్ కృత్వా కృపణం కథం రక్షితుమ్ ఉత్సహే అహం చ బ్రాహ్మణం కుర్యాం పశుం నైతద్ ధి యుజ్యతే
ఈ దుర్భాగ్యుడిని బలికొరకు పశువుగా చేసి, నేను ఎలా అతన్ని రక్షించగలను? బ్రాహ్మణుణ్ని పశువుగా చేయడం నాకు తగదు.
వరం హి జాతు మరణం న కథంచిద్ ద్విజం పశుమ్ కరోమి తస్మాత్ పుత్ర త్వం బ్రాహ్మణేన సుఖం వ్రజ
బ్రాహ్మణుణ్ని ఎప్పుడూ పశువుగా చేయడం కన్నా మరణించడమే మేలుగా ఉంటుంది. కాబట్టి, నా కుమారా, నీవు బ్రాహ్మణునితో సంతోషంగా పో.
ఏతస్మిన్న్ అన్తరే తత్ర వాగ్ ఉవాచాశరీరిణీ
అంతలో అక్కడ శరీరం లేని వాణి వినిపించింది.
గౌతమీం గచ్ఛ రాజేన్ద్ర ఋత్విగ్భిః సపురోహితః పశునా విప్రపుత్రేణ రోహితేన సుతేన చ
ఓ రాజా, నీవు నీ యజ్ఞకారులు, పురోహితుడు, బలి పశువు, బ్రాహ్మణ బాలుడు, రోహితుడు, నీ కుమారుడితో కలిసి గౌతమీ నదికి వెళ్ళు.
త్వయా కార్యః క్రతుశ్ చైవ శునఃశేపవధం వినా క్రతుః పూర్ణో భవేత్ తత్ర తస్మాద్ యాహి మహామతే
నీవు అక్కడ యజ్ఞం చేయాలి. కానీ శునఃశేపుడిని బలి చేయకుండా యజ్ఞం పూర్తవుతుంది. అందుకే, ఓ జ్ఞానవంతుడా, అక్కడికి వెళ్ళు.
తచ్ ఛ్రుత్వా వచనం శీఘ్రం గఙ్గామ్ అగాన్ నృపోత్తమః విశ్వామిత్రేణ ఋషిణా వసిష్ఠేన పురోధసా
ఆ మాటలు విని, ఉత్తమ రాజు వెంటనే విశ్వామిత్రుడు, వసిష్ఠుడు అనే మహర్షులతో కలిసి గంగానదికి వెళ్లాడు.
వామదేవేన ఋషిణా తథాన్యైర్ మునిభిః సహ ప్రాప్య గఙ్గాం గౌతమీం తాం నరమేధాయ దీక్షితః
వామదేవుడు, ఇతర మునులతో కూడి, వారు గౌతమీ గంగను చేరారు. అక్కడ నరబలికి రాజు దీక్ష తీసుకున్నాడు.
వేదిమణ్డపకుణ్డాది యూపపశ్వాది చాకరోత్ కృత్వా సర్వం యథాన్యాయం తస్మిన్ యజ్ఞే ప్రవర్తితే
అతడు వేదిక, మండపం, హోమకుండాలు, యూపస్తంభాలు, పశువులను యాజ్ఞిక నియమాల ప్రకారం సిద్ధం చేశాడు. యజ్ఞం ప్రారంభమైంది.
శునఃశేపం పశుం యూపే నిబధ్యాథ సమన్త్రకమ్ వారిభిః ప్రోక్షితం దృష్ట్వా విశ్వామిత్రో ఽబ్రవీద్ ఇదమ్
శునఃశేపుడిని బలిపశువుగా యూపానికి మంత్రాలతో కట్టారు. నీళ్లతో అభిషేకం చేశారు. ఇది చూసి విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు.
దేవాన్ ఋషీన్ హరిశ్చన్ద్రం రోహితం చ విశేషతః అనుజానన్త్వ్ ఇమం సర్వే శునఃశేపం ద్విజోత్తమమ్
దేవతలు, ఋషులు, హరిశ్చంద్రుడు, ముఖ్యంగా రోహితుడు — అందరూ ఈ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు శునఃశేపుని అనుమతించాలి.
యేభ్యస్ త్వ్ అయం హవిర్ దేయో దేవేభ్యో ఽయం పృథక్ పృథక్ అనుజానన్తు తే సర్వే శునఃశేపం విశేషతః
ఈ హవిస్సు ఎవరికోసమో, ఆ దేవతలు ఒక్కొక్కరు ప్రత్యేకంగా, ముఖ్యంగా శునఃశేపుని అనుమతించాలి.
వసాభిర్ లోమభిస్ త్వగ్భిర్ మాంసైః సన్మన్త్రితైర్ మఖే అగ్నౌ హోష్యః పశుశ్ చాయం శునఃశేపో ద్విజోత్తమః
మాంసం, కొవ్వు, వెంట్రుకలు, చర్మం — ఇవన్నీ మంత్రాలతో శుద్ధి చేసి, ఈ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు శునఃశేపుడు బలిపశువుగా అగ్నిలో సమర్పించాలి.
ఉపాసితాః స్యుర్ విప్రేన్ద్రాస్ తే సర్వే త్వ్ అనుమన్య మామ్ గౌతమీం యాన్తు విప్రేన్ద్రాః స్నాత్వా దేవాన్ పృథక్ పృథక్
అన్ని బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులు నన్ను అనుమతించి, గౌతమీ నదికి వెళ్లి, స్నానం చేసి, ఒక్కొక్కరు దేవతలను పూజించాలి.