భక్ష్యార్థం తు ఉభౌ యాతౌ కపోతో నగమ్ అభ్యగాత్ సాపి దైవవశాత్ పుత్ర పఞ్జరస్థైవ వర్తతే
ఆహారం కోసం ఇద్దరూ బయలుదేరారు. ఆ సమయంలో, కపోతుడు తిరిగి చెట్టుకు వచ్చాడు. కానీ, దురదృష్టవశాత్తు, పిల్లకపోతం మాత్రం పంజరంలోనే మిగిలిపోయింది.
గృహీతా లుబ్ధకేనాథ జీవమానేవ వర్తతే కపోతకో ఽప్య్ అపత్యాని మాతృహీనాన్య్ ఉదీక్ష్య చ
ఆమెను వేటగాడు బతికుండగానే పట్టుకుని పెట్టాడు. ఇక, ఆడకపోతిని కోల్పోయిన పిల్లలను చూసి, కపోతుడు బాధపడ్డాడు.
వర్షం చ భీషణం ప్రాప్తమ్ అస్తం యాతో దివాకరః స్వకోటరం తయా హీనమ్ ఆలోక్య విలలాప సః
భయంకరమైన వర్షం వచ్చింది, సూర్యుడు అస్తమించాడు. తన గూడు ఆమె లేనిదిగా చూసి, కపోతుడు విలపించాడు.
తాం బద్ధాం పఞ్జరస్థాం వా న బుబోధ కపోతరాట్ అన్వారేభే కపోతో వై ప్రియాయా గుణకీర్తనమ్
ఆమె పంజరంలో బందీగా ఉందని కపోతుడు తెలుసుకోలేదు. తన ప్రియమైన భార్య గుణాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, ఆమెను తలచుకుంటూ ఉండిపోయాడు.
నాద్యాప్య్ ఆయాతి కల్యాణీ మమ హర్షవివర్ధినీ మమ ధర్మస్య జననీ మమ దేహస్య చేశ్వరీ
ఇప్పటికీ నా కల్యాణి, నా ఆనందాన్ని పెంచే ఆమె, నా ధర్మానికి తల్లి, నా శరీరానికి అధిపతి అయిన ఆమె ఇంకా రాలేదు.
ధర్మార్థకామమోక్షాణాం సైవ నిత్యం సహాయినీ తుష్టే హసన్తీ రుష్టే చ మమ దుఃఖప్రమార్జనీ
ధర్మం, ధనం, కామం, మోక్షం — ఇవన్నిటిలోనూ ఆమె నా స్నేహితురాలు. సంతోషంగా ఉంటే నవ్వుతుంది, కోపంగా ఉంటే నా బాధను తుడిచేస్తుంది.
సఖీ మన్త్రేషు సా నిత్యం మమ వాక్యరతా సదా నాద్యాప్య్ ఆయాతి కల్యాణీ సంప్రయాతే ఽపి భాస్కరే
ఆమె నా స్నేహితురాలిగా ఎప్పుడూ నా మాటల్లో ఆనందపడేది. సూర్యుడు అస్తమించినా, ఇప్పటికీ నా కల్యాణి రాలేదు.
న జానాతి వ్రతం మన్త్రం దైవం ధర్మార్థమ్ ఏవ చ పతివ్రతా పతిప్రాణా పతిమన్త్రా పతిప్రియా
ఆమెకు వ్రతం, మంత్రం, విధి, ధర్మార్ధాల అర్థం తెలియవు. భర్తే ఆమెకు ప్రాణం, భర్తే ఆమెకు మంత్రం, భర్తే ఆమెకు ప్రియమైనవాడు.
నాద్యాప్య్ ఆయాతి కల్యాణీ కిం కరోమి క్వ యామి వా కిం మే గృహం కాననం చ తయా హీనం హి దృశ్యతే
ఇప్పటికీ నా కల్యాణి రాలేదు. నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? ఆమె లేనిదిగా నా ఇల్లు, అడవి రెండూ శూన్యంగా కనిపిస్తున్నాయి.
తయా యుక్తం శ్రియా యుక్తం భీషణం వాపి శోభనమ్ నాద్యాప్య్ ఆయాతి మే కాన్తా యయా గృహమ్ ఉదీరితమ్
ఆమెతో ఉంటే, ఐశ్వర్యం అయినా, కష్టమైనా, భయంకరమైనదైనా అందంగా మారుతుంది. నా ఇంటిని ఆనందంగా చేసిన నా ప్రియమైనది ఇప్పటికీ రాలేదు.
వినానయా న జీవిష్యే త్యజే వాపి ప్రియాం తనుమ్ కిం కుర్వన్తు త్వ్ అపత్యాని లుప్తధర్మస్ త్వ్ అహం పునః
ఆమె లేకుండా నేను బ్రతకను, లేకపోతే ఈ ప్రియమైన శరీరాన్ని వదిలేస్తాను. పిల్లలు ఏమి చేయగలరు? నేను ధర్మాన్ని కోల్పోయాను.
ఏవం విలపతస్ తస్య భర్తుర్ వాక్యం నిశమ్య సా పఞ్జరస్థైవ సా వాక్యం భర్తారమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్
అతడు ఇలా విలపిస్తూ ఉండగా, తన భర్త మాటలు విని, పంజరంలో ఉన్న ఆ కపోతీ తన భర్తను ఇలా ఉద్దేశించి పలికింది.
అత్రాహమ్ అస్మి బద్ధైవ వివశాస్మి ఖగోత్తమ ఆనీతాహం లుబ్ధకేన బద్ధా పాశైర్ మహామతే
నేను ఇక్కడే బందీగా ఉన్నాను, నన్ను వేటగాడు తీసుకొచ్చాడు, గొల్లెలతో కట్టేసాడు. నేను ఏమీ చేయలేని స్థితిలో ఉన్నాను, ఓ పక్షిరాజా!
ధన్యాస్మ్య్ అనుగృహీతాస్మి పతిర్ వక్తి గుణాన్ మమ సతో వాప్య్ అసతో వాపి కృతార్థాహం న సంశయః
నా భర్త నా గుణాలను చెప్పుకుంటున్నాడని నేను ధన్యురాలిని, కృతార్థురాలిని. నేను మంచిదైనా, చెడ్డదైనా, ఇక నాకు సందేహమే లేదు.
తుష్టే భర్తరి నారీణాం తుష్టాః స్యుః సర్వదేవతాః విపర్యయే తు నారీణామ్ అవశ్యం నాశమ్ ఆప్నుయాత్
భర్త సంతోషంగా ఉంటే, స్త్రీలకు అన్ని దేవతలు సంతోషిస్తారు. భర్తకు కోపమైతే, స్త్రీ తప్పక నాశనం చెందుతుంది.
త్వం దైవం త్వం ప్రభుర్ మహ్యం త్వం సుహృత్ త్వం పరాయణమ్ త్వం వ్రతం త్వం పరం బ్రహ్మ స్వర్గో మోక్షస్ త్వమ్ ఏవ చ
నీవే నా విధి, నీవే నా ప్రభువు, నీవే నా మిత్రుడు, నీవే నా ఆశ్రయం. నీవే నా వ్రతం, నీవే పరబ్రహ్మ, నీవే స్వర్గం, మోక్షం కూడా నీవే.
మా చిన్తాం కురు కల్యాణ ధర్మే బుద్ధిం స్థిరాం కురు త్వత్ప్రసాదాచ్ చ భుక్తా హి భోగాశ్ చ వివిధా మయా అలం ఖేదేన మజ్జేన ధర్మే బుద్ధిం కురు స్థిరామ్
ఓ కల్యాణి! మనసు బాధపడకూడదు. ధర్మంలో మనసు స్థిరంగా ఉంచు. నీ దయ వల్ల నేను ఎన్నో సుఖాలు అనుభవించాను. ఇక బాధ చాలును, ధర్మంలో మనసు నిమగ్నం చేయు.
ఇతి శ్రుత్వా ప్రియావాక్యమ్ ఉత్తతార నగోత్తమాత్ యత్ర సా పఞ్జరస్థా తు కపోతీ వర్తతే త్వరమ్
తన ప్రియమైనది చెప్పిన మాటలు విని, అతడు వెంటనే ఆ గొప్ప చెట్టుపై నుంచి లేచి, పంజరంలో ఉన్న తన భార్యవద్దకు త్వరగా వెళ్లాడు.
తామ్ ఆగత్య ప్రియాం దృష్ట్వా మృతవచ్ చాపి లుబ్ధకమ్ మోచయామీతి తామ్ ఆహ నిశ్చేష్టో లుబ్ధకో ఽధునా
ఆమె వచ్చి, తన ప్రియుడిని చనిపోయినట్టు చూసి, కదలకుండా ఉన్న వేటగాడిని చూసి, 'విడుదల చేయి!' అని చెప్పింది.
మా ముఞ్చస్వ మహాభాగ జ్ఞాత్వా సంబన్ధమ్ అస్థిరమ్ లుబ్ధానాం ఖేచరా హ్య్ అన్నం జీవో జీవస్య చాశనమ్
ఓ మహానుభావా, విడవవద్దు. బంధాలు స్థిరంగా ఉండవని తెలుసుకో. వేటగాళ్లు ఆకాశంలో తిరిగే వారికి ఆహారం, జీవుడు జీవునికి ఆహారం.
నాపరాధం స్మరామ్య్ అస్య ధర్మబుద్ధిం స్థిరాం కురు గురుర్ అగ్నిర్ ద్విజాతీనాం వర్ణానాం బ్రాహ్మణో గురుః
ఆయనకు నేను ఎలాంటి తప్పు గుర్తు చేసుకోను. నీ మనస్సు ధర్మంలో నిలబెట్టుకో. ద్విజులకు గురువు అగ్ని, వర్ణాలలో బ్రాహ్మణుడు గురువు.
పతిర్ ఏవ గురుః స్త్రీణాం సర్వస్యాభ్యాగతో గురుః అభ్యాగతమ్ అనుప్రాప్తం వచనైస్ తోషయన్తి యే
స్త్రీలకు భర్తే గురువు, అందరికీ అతిథియే గురువు. వచ్చిన అతిథిని మధురంగా పలకరించే వారు ప్రశంసలు పొందుతారు.
తేషాం వాగీశ్వరీ దేవీ తృప్తా భవతి నిశ్చితమ్ తస్యాన్నస్య ప్రదానేన శక్రస్ తృప్తిమ్ అవాప్నుయాత్
అటువంటి వారికి వాగ్దేవి తప్పకుండా సంతృప్తి చెందుతుంది. అలాంటి అతిథికి అన్నం ఇస్తే, ఇంద్రుడికూడా సంతృప్తి లభిస్తుంది.
పితరః పాదశౌచేన అన్నాద్యేన ప్రజాపతిః తస్యోపచారాద్ వై లక్ష్మీర్ విష్ణునా ప్రీతిమ్ ఆప్నుయాత్
పితృదేవతలు పాదాలను శుభ్రం చేయడానికీ, ప్రజాపతి అన్నపానీయానికి సంతృప్తి చెందుతారు. అలాంటి సేవ వల్ల లక్ష్మీదేవి విష్ణువుకు ఆనందం కలుగుతుంది.
శయనే సర్వదేవాస్ తు తస్మాత్ పూజ్యతమో ఽతిథిః అభ్యాగతమ్ అనుశ్రాన్తం సూర్యోఢం గృహమ్ ఆగతమ్ తం విద్యాద్ దేవరూపేణ సర్వక్రతుఫలో హ్య్ అసౌ
పలకపై దేవతలందరూ ఉంటారు. అందుకే అతిథి అత్యంత పూజ్యుడు. సాయంకాలం అలసిపోయి ఇంటికి వచ్చిన అతిథిని దేవతల రూపంగా భావించాలి. అతడు అన్ని యజ్ఞఫలితాలకూ సమానం.
అభ్యాగతం శ్రాన్తమ్ అనువ్రజన్తి దేవాశ్ చ సర్వే పితరో ఽగ్నయశ్ చ తస్మిన్ హి తృప్తే ముదమ్ ఆప్నువన్తి గతే నిరాశే ఽపి చ తే నిరాశాః
అలసిపోయి వచ్చిన అతిథిని దేవతలు, పితృదేవతలు, అగ్నిదేవతలు వెంటాడుతారు. అతను సంతృప్తి చెందితే వాళ్లందరికీ ఆనందం, అతను నిరాశతో వెళ్ళిపోతే వాళ్లందరికీ నిరాశే.
తస్మాత్ సర్వాత్మనా కాన్త దుఃఖం త్యక్త్వా శమం వ్రజ కృత్వా తిష్ఠ శుభాం బుద్ధిం ధర్మకృత్యం సమాచర
కాబట్టి ప్రియమైనవాడా, పూర్తిగా బాధను వదిలిపెట్టి, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంచు. మంచిని ఆలోచిస్తూ, ధర్మకార్యాలు చేయు.
ఉపకారో ఽపకారశ్ చ ప్రవరావ్ ఇతి సంమతౌ ఉపకారిషు సర్వో ఽపి కరోత్య్ ఉపకృతిం పునః
ఉపకారం, అపకారం రెండూ గొప్పవే అని భావిస్తారు. మనకు సహాయం చేసినవారికి అందరూ తిరిగి సహాయం చేస్తారు.
అపకారిషు యః సాధుః పుణ్యభాక్ స ఉదాహృతః
మనకు అపకారం చేసినవారికి కూడా మంచి చేయగలవాడు నిజంగా సద్గుణవంతుడు, అతనికి పుణ్యం లభిస్తుంది.
ఆవయోర్ అనురూపం చ త్వయోక్తం సాధు మన్యసే కింతు వక్తవ్యమ్ అప్య్ అస్తి తచ్ ఛృణుష్వ వరాననే
మనిద్దరికీ తగినట్టు నీవు మాట్లాడావు, అది నాకు నచ్చింది. అయినా ఇంకొంత చెప్పాల్సినది ఉంది, ఓ సుందరివదనే, విను.