కైలాసశిఖరం గత్వా గౌతమో భగవాన్ ఋషిః కిం చకార తపో వాపి కాం చక్రే స్తుతిమ్ ఉత్తమామ్
కైలాస శిఖరానికి చేరుకున్న గౌతమ మహర్షి అక్కడ ఏమి చేశాడు? తపస్సు చేశాడా, లేక ఉత్తమమైన స్తోత్రాన్ని రచించాడా?
గిరిం గత్వా తతో వత్స వాచం సంయమ్య గౌతమః ఆస్తీర్య స కుశాన్ ప్రాజ్ఞః కైలాసే పర్వతోత్తమే
పర్వతానికి వెళ్లిన గౌతముడు, ఓ కుమారా, మాటను నియంత్రించుకొని, కుశాలను పరచి, పరమోన్నతమైన కైలాస పర్వతంపై స్థిరంగా కూర్చున్నాడు.
ఉపవిశ్య శుచిర్ భూత్వా స్తోత్రం చేదం తతో జగౌ అపతత్ పుష్పవృష్టిశ్ చ స్తూయమానే మహేశ్వరే
కూర్చుని, శుద్ధుడై, ఆ తరువాత ఈ స్తోత్రాన్ని పాడాడు. మహేశ్వరుడు స్తుతించబడుతున్నప్పుడు పుష్పవృష్టి కురిసింది.
భోగార్థినాం భోగమ్ అభీప్సితం చ దాతుం మహాన్త్య్ అష్టవపూంషి ధత్తే సోమో జనానాం గుణవన్తి నిత్యం దేవం మహాదేవమ్ ఇతి స్తువన్తి
భోగాలను కోరేవారికి కావలసిన సుఖాలను ఇవ్వడానికి సోముడు ఎనిమిది గొప్ప రూపాలను ధరించి, ఎప్పుడూ గుణాలతో నిండినవాడై, దేవుడు మహాదేవుడని అందరూ స్తుతిస్తారు.
కర్తుం స్వకీయైర్ విషయైః సుఖాని భర్తుం సమస్తం సచరాచరం చ సంపత్తయే హ్య్ అస్య వివృద్ధయే చ మహీమయం రూపమ్ ఇతీశ్వరస్య
తన స్వంత విషయాలతో సుఖాలను సృష్టించడానికి, చరాచర సమస్తాన్ని పోషించడానికి, సంపదకోసం, అభివృద్ధికోసం, ఈశ్వరుడు భూమిరూపాన్ని ధరించాడని చెబుతారు.
సృష్టేః స్థితేః సంహరణాయ భూమేర్ ఆధారమ్ ఆధాతుమ్ అపాం స్వరూపమ్ భేజే శివః శాన్తతనుర్ జనానాం సుఖాయ ధర్మాయ జగత్ ప్రతిష్ఠితమ్
సృష్టి, స్థితి, లయ కోసం, భూమికి ఆధారం కల్పించేందుకు, శాంతస్వరూపుడైన శివుడు, ప్రజలకు సుఖం, ధర్మం, జగత్తు నిలబడేందుకు జలరూపాన్ని ధరించాడు.
కాలవ్యవస్థామ్ అమృతస్రవం చ జీవస్థితిం సృష్టిమ్ అథో వినాశనమ్ ముదం ప్రజానాం సుఖమ్ ఉన్నతిం చ చక్రే ఽర్కచన్ద్రాగ్నిమయం శరీరమ్
కాలవ్యవస్థను, అమృత ప్రవాహాన్ని, జీవుల స్థితిని, సృష్టిని, లయాన్ని, ప్రజలకు ఆనందం, సుఖం, అభివృద్ధిని ఏర్పరచడానికి, సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని రూపాన్ని ధరించాడు.
వృద్ధిం గతిం శక్తిమ్ అథాక్షరాణి జీవవ్యవస్థాం ముదమ్ అప్య్ అనేకామ్ స్రష్టుం కృతం వాయుర్ ఇతీశరూపం త్వం వేత్సి నూనం భగవన్ భవన్తమ్
వృద్ధి, చలనం, శక్తి, అక్షరాలు, జీవుల వ్యవస్థ, అనేక రకాల ఆనందాలను సృష్టించేందుకు, ఈశ్వరుడు వాయువు రూపాన్ని ధరించాడు. భగవంతుడా, నీవు నీ స్వరూపాన్ని నువ్వే తెలుసు.
భేదైర్ వినా నైవ కృతిర్ న ధర్మో నాత్మీయమ్ అన్యన్ న దిశో ఽన్తరిక్షమ్ ద్యావాపృథివ్యౌ న చ భుక్తిముక్తీ తస్మాద్ ఇదం వ్యోమవపుస్ తవేశ
విభేదాలు లేకుండా క్రియ లేదు, ధర్మం లేదు, స్వంతమైది లేదా వేరే దేమీ లేదు, దిక్కులు, ఆకాశం, స్వర్గభూములు, అనుభవం, మోక్షం ఏదీ లేదు. అందుకే, ఓ ఈశ్వరా, ఈ వ్యోమరూపం నీదే.
ధర్మం వ్యవస్థాపయితుం వ్యవస్య ఋక్సామశాస్త్రాణి యజుశ్ చ శాఖాః లోకే చ గాథాః స్మృతయః పురాణమ్ ఇత్యాదిశబ్దాత్మకతామ్ ఉపైతి
ధర్మాన్ని స్థాపించేందుకు, నీవే ఋక్, సామ, యజుస్ శాఖలను నిర్ణయించావు. లోకంలో గీతలు, స్మృతులు, పురాణాలు— ఇవన్నీ పదరూపాన్ని పొందాయి.
యష్టా క్రతుర్ యాన్య్ అపి సాధనాని ఋత్విక్ప్రదేశం ఫలదేశకాలాః త్వమ్ ఏవ శంభో పరమార్థతత్త్వం వదన్తి యజ్ఞాఙ్గమయం వపుస్ తే
నీవే యజ్ఞకర్త, యజ్ఞం, అన్ని సాధనాలు, ఋత్విక్పీఠం, ఫలస్థానం, కాలమూ నీవే. ఓ శంభో, పరమార్థతత్వం నీవే; యజ్ఞాంగమయమైన రూపం నీదని వారు అంటారు.
కర్తా ప్రదాతా ప్రతిభూః ప్రదానం సర్వజ్ఞసాక్షీ పురుషః పరశ్ చ ప్రత్యాత్మభూతః పరమార్థరూపస్ త్వమ్ ఏవ సర్వం కిమ్ ఉ వాగ్విలాసైః
నీవే కర్త, దాత, హామీదారు, దానం, సర్వజ్ఞుడు, సాక్షి, పరపురుషుడు, ప్రతి ఆత్మలో ఉన్నవాడు, పరమార్థరూపుడు— నీవే అన్నీ. మాటల ఆట ఎందుకు?
న వేదశాస్త్రైర్ గురుభిః ప్రదిష్టో న నాసి బుద్ధ్యాదిభిర్ అప్రధృష్యః అజో ఽప్రమేయః శివశబ్దవాచ్యస్ త్వమ్ అస్తి సత్యం భగవన్ నమస్ తే
నీ స్వరూపాన్ని వేదాలు గానీ, గురువులు గానీ, మనస్సు వంటి సాధనాల ద్వారా గానీ తెలుసుకోలేరు. నీవు జన్మించని వాడవు, కొలవలేని వాడవు, 'శివుడు' అనే పేరుతో పిలవబడేవాడవు. ఇది నిజమే ప్రభూ, నీకు నా నమస్కారం.
ఆత్మైకతాం స్వప్రకృతిం కదాచిద్ ఐక్షచ్ ఛివః సంపద్ ఇయం మమేతి పృథక్ తదైవాభవద్ అప్రతర్క్య అచిన్త్యప్రభావో బహువిశ్వమూర్తిః
ఒకసారి శివుడు తన స్వరూపాన్ని, 'ఇది నాది, ఇది నా కాద' అనే భావాన్ని చూసి, ఆ క్షణంలోనే ఆయన అర్థం చేయలేని మహిమతో, అనేక విశ్వరూపాలతో, అందరికీ అందని వాడిగా మారాడు.
భావే ఽభివృద్ధా చ భవే భవే చ స్వకారణం కారణమ్ ఆస్థితా చ నిత్యా శివా సర్వసులక్షణా వా విలక్షణా విశ్వకరస్య శక్తిః
ప్రతి జన్మలో, ప్రతి స్థితిలో, తనకే కారణమైన కారణంగా నిలిచే ఈ శక్తి శాశ్వతమైనది, మంగళకరమైనది, అన్ని మంచి లక్షణాలు కలిగినది లేదా వాటిని మించిపోయినది. ఆమె విశ్వాన్ని సృష్టించేవాడైన శివుని శక్తి.
ఉత్పాదనం సంస్థితిర్ అన్నవృద్ధి లయాః సతాం యత్ర సనాతనాస్ తే ఏకైవ మూర్తిర్ న సమస్తి కించిద్ అసాధ్యమ్ అస్యా దయితా హరస్య
సృష్టి, స్థితి, అన్నం పెరగడం, లయ — ఈ నిత్యమైన ప్రక్రియలు అన్నీ ఆమెలోనే ఉన్నాయి. హరుని ప్రియమైన ఆమెకు అసాధ్యం అనేది ఏదీ లేదు.
యదర్థమ్ అన్నాని ధనాని జీవా యచ్ఛన్తి కుర్వన్తి తపాంసి ధర్మాన్ సాపీయమ్ అమ్బా జగతో జనిత్రీ ప్రియా తు సోమస్య మహాసుకీర్తిః
ఆమె కోసం మనుషులు అన్నం, ధనం, ప్రాణాలను సమర్పిస్తారు; తపస్సు చేస్తారు, ధర్మకార్యాలు నిర్వహిస్తారు. ఆమెనే జగత్తుకు జనని, సోముని ప్రియమైనది, గొప్ప కీర్తి కలిగినది.
యద్ ఈక్షితం కాఙ్క్షతి వాసవో ఽపి యన్నామతో మఙ్గలమ్ ఆప్నుయాచ్ చ యా వ్యాప్య విశ్వం విమలీకరోతి సోమా సదా సోమసమానరూపా
ఇంద్రుడికూడా దర్శించాలనుకునే, ఆమె పేరుతో మంగళం కలిగే, విశ్వాన్ని వ్యాపించి పవిత్రం చేసే ఆమె ఎప్పుడూ సోమస్వరూపిణి, సోమునితో సమానమైనది.
బ్రహ్మాదిజీవస్య చరాచరస్య బుద్ధ్యక్షిచైతన్యమనఃసుఖాని యస్యాః ప్రసాదాత్ ఫలవన్తి నిత్యం వాగీశ్వరీ లోకగురోః సురమ్యా
బ్రహ్మ మొదలైన జీవులందరి బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, చైతన్యం, ఆనందం — ఇవన్నీ ఆమె కృప వల్ల ఫలిస్తాయి. ఆమె వాగీశ్వరి, లోకగురువు శివుని అందమైన భార్య.
చతుర్ముఖస్యాపి మనో మలీనం కిమ్ అన్యజన్తోర్ ఇతి చిన్త్య మాతా గఙ్గావతారం వివిధైర్ ఉపాయైః సర్వం జగత్ పావయితుం చకార
నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మదేవుడి మనస్సు కూడా మలినమైతే, ఇతరుల సంగతి ఏమిటి? అందుకే తల్లి గంగా ఎన్నో మార్గాలతో లోకాన్ని పవిత్రం చేయడానికి అవతరించింది.
శ్రుతీః సమాలక్ష్య హరప్రభుత్వం విశ్వస్య లోకః సకలైః ప్రమాణైః కృత్వా చ ధర్మాన్ బుభుజే చ భోగాన్ విభూతిర్ ఏషా తు సదాశివస్య
వేదాలు, హరుని అధికారం, విశ్వాన్ని అన్ని ప్రమాణాలతో పరిశీలించి, ఆమె ధర్మకార్యాలు చేసి, భోగాలు అనుభవించింది. ఇదే సదాశివుని మహిమ.
కార్యక్రియాకారకసాధనానాం వేదోదితానామ్ అథ లౌకికానామ్ యత్ సాధ్యమ్ ఉత్కృష్టతమం ప్రియం చ ప్రోక్తా చ సా సిద్ధిర్ అనాదికర్తుః
వేదాల్లో చెప్పినవి గానీ, లోకంలో జరిగేవి గానీ, కార్యాలు, కర్తలు, సాధనాలు — వీటిలో అత్యుత్తమమైనది, అత్యంత ప్రియమైనది, ఆదికర్తకు సిద్ధి అని పిలవబడుతుంది.
ధ్యాత్వా వరం బ్రహ్మ పరం ప్రధానం యత్ సారభూతం యద్ ఉపాసితవ్యమ్ యత్ ప్రాప్య ముక్తా న పునర్ భవన్తి సద్యోగినో ముక్తిర్ ఉమాపతిః సః
పరమమైన బ్రహ్మాన్ని, ఆ సారభూతమైన తత్త్వాన్ని ధ్యానించి, దాన్ని చేరిన యోగులు ఇక మళ్లీ జన్మించరు. ఆ విముక్తిని ఇచ్చేవాడు ఉమాపతి.
యథా యథా శంభుర్ అమేయమాయా రూపాణి ధత్తే జగతో హితాయ తద్యోగయోగ్యాని తథైవ ధత్సే పతివ్రతాత్వం త్వయి మాతర్ ఏవమ్
ఎలా శంభుడు అపారమైన మాయతో లోకానికి మేలు కోసం అనేక రూపాలు ధరించాడో, అలాగే తల్లి, నీవు కూడా ఆయనతో ఏకత్వంలో, పతివ్రతా ధర్మాన్ని స్వీకరిస్తావు.
ఇత్య్ ఏవం స్తువతస్ తస్య పురస్తాద్ వృషభధ్వజః ఉమయా సహితః శ్రీమాన్ గణేశాదిగణైర్ వృతః
ఇలా స్తుతిస్తూ ఉన్నప్పుడు, అతని ముందు వృషభధ్వజుడు, ఉమాదేవితో కలిసి, గణేశుడు మొదలైన గణాలతో కలిసి ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
సాక్షాద్ ఆగత్య తం శంభుః ప్రసన్నో వాక్యమ్ అబ్రవీత్
శంభుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షమై, అనుగ్రహంతో అతనితో ఇలా మాట్లాడాడు.
కిం తే గౌతమ దాస్యామి భక్తిస్తోత్రవ్రతైః శుభైః పరితుష్టో ఽస్మి యాచస్వ దేవానామ్ అపి దుష్కరమ్
"గౌతమా! నీ భక్తి, స్తోత్రాలు, శుభవ్రతాల వల్ల నేను సంతోషించాను. నీకు ఏమిచ్చాలి? దేవతలకు కూడా దొరకని వరాన్ని అడుగు."
ఇతి శ్రుత్వా జగన్మూర్తేర్ వాక్యం వాక్యవిశారదః హర్షబాష్పపరీతాఙ్గో గౌతమః పర్యచిన్తయత్
విశ్వమూర్తి మాటలు విని, మాటలో నిపుణుడైన గౌతముడు ఆనందబాష్పాలతో తడిసి, లోతుగా ఆలోచించాడు.
అహో దైవమ్ అహో ధర్మో హ్య్ అహో వై విప్రపూజనమ్ అహో లోకగతిశ్ చిత్రా అహో ధాతర్ నమో ఽస్తు తే
"అయ్యో, ఎంత అదృష్టం! ఎంత ధర్మం! బ్రాహ్మణుల పూజ ఎంత గొప్పది! లోకగతి ఎంత విచిత్రం! సృష్టికర్తా, నీకు నమస్కారం!"
జటాస్థితాం శుభాం గఙ్గాం దేహి మే త్రిదశార్చిత యది తుష్టో ఽసి దేవేశ త్రయీధామ నమో ఽస్తు తే
"దేవతలు పూజించే, నీ జటల్లో నివసించే మంగళకరమైన గంగను నాకు దయచేయు. దేవేశా! నీవు సంతోషిస్తే, త్రయీవేదాల నివాసమైన ప్రభూ, నీకు నమస్కారం!"