యది తావద్ అయం సూర్యశ్ చాదిదేవః సనాతనః తతః కస్మాత్ తపస్ తేపే వరేప్సుః ప్రాకృతో యథా
ఈ సూర్యుడు ఆదిదేవుడు, శాశ్వతుడు అయితే, ఆయన ఎందుకు సాధారణ మనిషిలా వరాల కోసం తపస్సు చేశాడు?
ఏతద్ వః సంప్రవక్ష్యామి పరం గుహ్యం విభావసోః పృష్టం మిత్రేణ యత్ పూర్వం నారదాయ మహాత్మనే
ఈ ప్రకాశవంతుడి గురించి, మిత్రుడు అడిగిన ప్రశ్నకు నేను మీకు పరమ రహస్యాన్ని చెప్పబోతున్నాను. ఇది ముందు నారద మహాత్ముడికి వివరించబడింది.
ప్రాఙ్ మయోక్తాస్ తు యుష్మభ్యం రవేర్ ద్వాదశ మూర్తయః మిత్రశ్ చ వరుణశ్ చోభౌ తాసాం తపసి సంస్థితౌ
ముందుగా నేను మీకు సూర్యుని పన్నెండు రూపాల గురించి చెప్పాను. వాటిలో మిత్రుడు, వరుణుడు ఇద్దరూ తపస్సులో లీనమయ్యారు.
అబ్భక్షో వరుణస్ తాసాం తస్థౌ పశ్చిమసాగరే మిత్రో మిత్రవనే చాస్మిన్ వాయుభక్షో ఽభవత్ తదా
వాటిలో వరుణుడు నీటిని మాత్రమే తీసుకుంటూ పడమర సముద్రతీరంలో ఉన్నాడు. మిత్రుడు గాలి మాత్రమే తీసుకుంటూ ఇక్కడి మిత్రవనంలో తపస్సు చేశాడు.
అథ మేరుగిరేః శృఙ్గాత్ ప్రచ్యుతో గన్ధమాదనాత్ నారదస్ తు మహాయోగీ సర్వాంల్ లోకాంశ్ చరన్ వశీ
ఆ సమయంలో, మేరు పర్వతం మీద గంధమాదన శిఖరానుంచి, మహాయోగి అయిన నారదుడు అన్ని లోకాలలో సంచరిస్తూ వచ్చాడు.
ఆజగామాథ తత్రైవ యత్ర మిత్రో ఽచరత్ తపః తం దృష్ట్వా తు తపస్యన్తం తస్య కౌతూహలం హ్య్ అభూత్
తర్వాత నారదుడు అక్కడికి వచ్చి, మిత్రుడు తపస్సు చేస్తున్న చోటు చేరాడు. ఆయన తపస్సులో లీనమై ఉన్న 모습을 చూసి, నారదుడికి ఆశ్చర్యం కలిగింది.
యో ఽక్షయశ్ చావ్యయశ్ చైవ వ్యక్తావ్యక్తః సనాతనః ధృతమ్ ఏకాత్మకం యేన త్రైలోక్యం సుమహాత్మనా
అక్షయుడు, అవ్యయుడు, వ్యక్తమైనవాడు, అవ్యక్తమైనవాడు, శాశ్వతుడు, మూడు లోకాలను ఏకరూపంగా ధరిస్తూ ఉన్న మహాత్ముడు ఆయన.
యః పితా సర్వదేవానాం పరాణామ్ అపి యః పరః అయజద్ దేవతాః కాస్ తు పితౄన్ వా కాన్ అసౌ యజేత్ ఇతి సంచిన్త్య మనసా తం దేవం నారదో ఽబ్రవీత్
అన్ని దేవతలకు తండ్రి, అత్యున్నతునికంటే కూడా ఉన్నవాడు ఆయన. నారదుడు మనసులో ఆలోచించాడు—ఆయన ఎవరి పూజ చేయాలి? ఏ దేవతల్ని లేదా పితృదేవతల్ని ఆరాధించాలి?—అని ఆ దేవునితో మాట్లాడాడు.
వేదేషు సపురాణేషు సాఙ్గోపాఙ్గేషు గీయసే త్వమ్ అజః శాశ్వతో ధాతా త్వం నిధానమ్ అనుత్తమమ్
వేదాల్లో, పురాణాల్లో, వాటి ఉపవేదాల్లో నీవు జన్మలేని వాడు, శాశ్వతుడవు, సృష్టికర్తవు, అపూర్వమైన ఆధారంగా స్తుతించబడుతున్నావు.
భూతం భవ్యం భవచ్ చైవ త్వయి సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్ చత్వారశ్ చాశ్రమా దేవ గృహస్థాద్యాస్ తథైవ హి
గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అన్నీ నీవులోనే స్థిరంగా ఉన్నాయి. గృహస్థాదిగా మొదలయ్యే నాలుగు ఆశ్రమాలు కూడా నీలోనే స్థాపించబడ్డాయి, ఓ దేవా.
యజన్తి త్వామ్ అహరహస్ త్వాం మూర్తిత్వం సమాశ్రితమ్ పితా మాతా చ సర్వస్య దైవతం త్వం హి శాశ్వతమ్
ప్రతి రోజూ నిన్ను పూజిస్తూ, నీ రూపాల్లో శరణు పొందుతారు. నీవే అందరికీ తండ్రి, తల్లి, శాశ్వతమైన దైవం.
యజసే పితరం కం త్వం దేవం వాపి న విద్మహే
ఓ దేవా! నీవు ఏ పితృదేవతను లేదా ఏ దేవునిని ఆరాధించాలో మాకు తెలియదు.
అవాచ్యమ్ ఏతద్ వక్తవ్యం పరం గుహ్యం సనాతనమ్ త్వయి భక్తిమతి బ్రహ్మన్ ప్రవక్ష్యామి యథాతథమ్
ఇది చెప్పకూడదు కాని చెప్పాల్సిందే. ఇది పరమమైన, శాశ్వతమైన రహస్యము. నీవు భక్తితో ఉన్నావు కాబట్టి, బ్రాహ్మణా, నేను నీకు యథాతథంగా వివరించబోతున్నాను.
యత్ తత్ సూక్ష్మమ్ అవిజ్ఞేయమ్ అవ్యక్తమ్ అచలం ధ్రువమ్ ఇన్ద్రియైర్ ఇన్ద్రియార్థైశ్ చ సర్వభూతైర్ వివర్జితమ్
అది చాలా సూక్ష్మమైనది, గ్రహించలేనిది, కనిపించనిది, కదలని, స్థిరమైనది. అది ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియార్థాలు, అన్ని జీవుల నుండి వేరుగా ఉంటుంది.
స హ్య్ అన్తరాత్మా భూతానాం క్షేత్రజ్ఞశ్ చైవ కథ్యతే త్రిగుణాద్ వ్యతిరిక్తో ఽసౌ పురుషశ్ చైవ కల్పితః
అతడే అన్ని జీవుల అంతరాత్మ, క్షేత్రజ్ఞుడిగా కూడా పిలవబడతాడు. అతడు మూడు గుణాలకు అతీతుడు, పురుషుడిగా భావించబడతాడు.
హిరణ్యగర్భో భగవాన్ సైవ బుద్ధిర్ ఇతి స్మృతః మహాన్ ఇతి చ యోగేషు ప్రధానమ్ ఇతి కథ్యతే
అతడే హిరణ్యగర్భుడు అని, బుద్ధి అని, యోగంలో మహత్తత్త్వం అని, ప్రథమమైన ప్రకృతి అని కూడా చెప్పబడతాడు.
సాంఖ్యే చ కథ్యతే యోగే నామభిర్ బహుధాత్మకః స చ త్రిరూపో విశ్వాత్మా శర్వో ఽక్షర ఇతి స్మృతః
సాంఖ్యంలో అతడిని వివరిస్తారు, యోగంలో అనేక పేర్లతో, అనేక రూపాలతో పిలుస్తారు. అతడు మూడు రూపాలవాడు, విశ్వానికి ఆత్మ, శర్వుడు, అక్షరుడు అని కూడా గుర్తించబడతాడు.
ధృతమ్ ఏకాత్మకం తేన త్రైలోక్యమ్ ఇదమ్ ఆత్మనా అశరీరః శరీరేషు సర్వేషు నివసత్య్ అసౌ
ఒకే స్వరూపుడైన అతడే ఈ మూడు లోకాలను తన ఆత్మతో నిలబెడతాడు. శరీరం లేనివాడైనా, అన్ని శరీరాల్లో నివసిస్తాడు.
వసన్న్ అపి శరీరేషు న స లిప్యేత కర్మభిః మమాన్తరాత్మా తవ చ యే చాన్యే దేహసంస్థితాః
శరీరాల్లో ఉన్నప్పటికీ అతడికి కర్మలతో కలుషితం కలగదు. అతడే నా అంతరాత్మ, నీ అంతరాత్మ, ఇంకా ఇతర శరీరాల్లో ఉన్నవారందరిదీ కూడా.
సర్వేషాం సాక్షిభూతో ఽసౌ న గ్రాహ్యః కేనచిత్ క్వచిత్ సగుణో నిర్గుణో విశ్వో జ్ఞానగమ్యో హ్య్ అసౌ స్మృతః
అతడే అందరికీ సాక్షిగా ఉన్నాడు, కానీ ఎవరూ ఎక్కడా అతడిని పట్టుకోలేరు. అతడు గుణాలతో కూడినవాడు, గుణరహితుడూ, విశ్వమంతటా వ్యాపించినవాడు, జ్ఞానంతో తెలుసుకోవచ్చని చెప్పబడతాడు.
సర్వతఃపాణిపాదాన్తః సర్వతోక్షిశిరోముఖః సర్వతఃశ్రుతిమాంల్ లోకే సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి
అతడికి అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు, కళ్లూ, తలలు, ముఖాలూ ఉన్నాయి. లోకంలో అన్ని వైపులా చెవులు కలిగి, అన్నింటినీ ఆవరించి నిలిచివున్నాడు.
విశ్వమూర్ధా విశ్వభుజో విశ్వపాదాక్షినాసికః ఏకశ్ చరతి వై క్షేత్రే స్వైరచారీ యథాసుఖమ్
అతడికి విశ్వమే తల, చేతులు, కాళ్లు, కళ్ళు, ముక్కు. అతడొక్కడే క్షేత్రంలో స్వేచ్ఛగా, తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు.
క్షేత్రాణీహ శరీరాణి తేషాం చైవ యథాసుఖమ్ తాని వేత్తి స యోగాత్మా తతః క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే
ఇక్కడ శరీరాలే క్షేత్రాలు. వాటిని యోగాత్మ అయిన అతడు తన ఇష్టానుసారం తెలుసుకుంటాడు. అందుకే అతడిని క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు.
అవ్యక్తే చ పురే శేతే పురుషస్ తేన చోచ్యతే విశ్వం బహువిధం జ్ఞేయం స చ సర్వత్ర ఉచ్యతే
అవ్యక్తమైన పురిలో అతడు నివసిస్తాడు, అందుకే అతడిని పురుషుడు అంటారు. ఈ విశ్వం అనేక విధాలుగా తెలిసేలా ఉన్నది, అది కూడా అతడే అన్నిచోట్లా అంటారు.
తస్మాత్ స బహురూపత్వాద్ విశ్వరూప ఇతి స్మృతః తస్యైకస్య మహత్త్వం హి స చైకః పురుషః స్మృతః
అతడు అనేక రూపాలవాడైనందున విశ్వరూపుడు అని గుర్తించబడతాడు. కానీ అతని మహిమ ఒక్కటే, అతడే ఏకపురుషుడు అని గుర్తించబడతాడు.
మహాపురుషశబ్దం హి బిభర్త్య్ ఏకః సనాతనః స తు విధిక్రియాయత్తః సృజత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా
అతడే శాశ్వతంగా 'మహాపురుషుడు' అనే పేరును ధరించాడు. సృష్టి నియమానికి లోబడి, తనను తానే సృష్టించుకుంటాడు.
శతధా సహస్రధా చైవ తథా శతసహస్రధా కోటిశశ్ చ కరోత్య్ ఏష ప్రత్యగాత్మానమ్ ఆత్మనా
అతడే అంతరాత్మ, వందలుగా, వేలుగా, లక్షలుగా, కోట్లుగా తనను తానే సృష్టించుకుంటాడు.
ఆకాశాత్ పతితం తోయం యాతి స్వాద్వన్తరం యథా భూమే రసవిశేషేణ తథా గుణరసాత్ తు సః
ఆకాశం నుంచి పడిన నీరు భూమిలోకి ప్రవేశించి, భూమి స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది. అలాగే అతడు కూడా గుణాల స్వరూపంలో ప్రవేశిస్తాడు.
ఏక ఏవ యథా వాయుర్ దేహేష్వ్ ఏవ హి పఞ్చధా ఏకత్వం చ పృథక్త్వం చ తథా తస్య న సంశయః
ఒకే గాలి శరీరాల్లో ఐదు విధాలుగా మారినట్లే, అతడిలో ఏకత్వం, భిన్నత్వం రెండూ ఉన్నాయి — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
స్థానాన్తరవిశేషాచ్ చ యథాగ్నిర్ లభతే పరామ్ సంజ్ఞాం తథా మునే సో ఽయం బ్రహ్మాదిషు తథాప్నుయాత్
స్థానమార్పుల వల్ల అగ్ని వేర్వేరు పేర్లు పొందినట్లే, మునీశ్వరా, బ్రహ్మ మొదలైనవారిలో అతడికి కూడా వేర్వేరు పేర్లు వస్తాయి.