వహ్నిస్ తు వాయునా వాయుర్ విప్రాస్ తు నభసావృతః ఆకాశో ఽపి మునిశ్రేష్ఠా మహతా పరివేష్టితః
అగ్ని వాయువుతో చుట్టబడి ఉంటుంది, వాయువు ఆకాశంతో ముడిపడి ఉంటుంది. మునిశ్రేష్ఠులారా! ఆకాశం కూడా మహత్తుతో ఆవరించబడి ఉంటుంది.
దశోత్తరాణ్య్ అశేషాణి విప్రాశ్ చైతాని సప్త వై మహాన్తం చ సమావృత్య ప్రధానం సమవస్థితమ్
ఈ పదకొండు, అలాగే మిగతావన్నీ, బ్రాహ్మణులారా, ఈ ఏడు కూడా మహత్తును చుట్టుకుని, ప్రథానంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
అనన్తస్య న తస్యాన్తః సంఖ్యానం చాపి విద్యతే తద్ అనన్తమ్ అసంఖ్యాతం ప్రమాణేనాపి వై యతః
అనంతానికి అంతం లేదు, దానికి లెక్క చెప్పడం అసాధ్యం. అది ఎటువంటి పరిమితికి లోబడదు, లెక్కకు అందదు, అంతులేని దానిగా ఉంది.
హేతుభూతమ్ అశేషస్య ప్రకృతిః సా పరా ద్విజాః అణ్డానాం తు సహస్రాణాం సహస్రాణ్య్ అయుతాని చ
ద్విజులారా! ఆ పరమ ప్రకృతి అన్నింటికీ కారణం. కోటి కోట్ల అండాలు, లక్షలాది అండాలు కూడా ఉన్నాయి.
ఈదృశానాం తథా తత్ర కోటికోటిశతాని చ దారుణ్య్ అగ్నిర్ యథా తైలం తిలే తద్వత్ పుమాన్ ఇహ
అక్కడ ఇలాంటి కోటి కోటి శతాలు అండాలు ఉన్నాయి. ఎలాగైతే నూనె తిలలో దాగి ఉంటుందో, అలాగే ఇక్కడ పురుషుడు కూడా అంతర్లీనంగా ఉన్నాడు.
ప్రధానే ఽవస్థితో వ్యాపీ చేతనాత్మనివేదనః ప్రధానం చ పుమాంశ్ చైవ సర్వభూతానుభూతయా
ప్రధానంలో స్థితి చెంది, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి, చైతన్యంతో నిండిన పురుషుడు, ప్రథానం ఇద్దరూ అన్ని భూతాలను అనుభవిస్తారు.
విష్ణుశక్త్యా ద్విజశ్రేష్ఠా ధృతౌ సంశ్రయధర్మిణౌ తయోః సైవ పృథగ్భావే కారణం సంశ్రయస్య చ
విష్ణు శక్తితో, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, ఈ ఇద్దరూ నిలబడతారు, పరస్పరం ఆధారంగా ఉంటారు. వీరిద్దరి వేరుపడటమే ఆధారతకు కారణం.
క్షోభకారణభూతా చ సర్గకాలే ద్విజోత్తమాః యథా శైత్యం జలే వాతో బిభర్తి కణికాగతమ్
సృష్టి సమయంలో, ద్విజులారా, కలకలం కలిగించే కారణం ఉంటుంది. నీటిలో చల్లదనం బిందువులో ఉండేలా, అదే విధంగా ఇది కూడా ఉంటుంది.
జగచ్ ఛక్తిస్ తథా విష్ణోః ప్రధానపురుషాత్మకమ్ యథా చ పాదపో మూలస్కన్ధశాఖాదిసంయుతః
విష్ణువు యొక్క శక్తి, ప్రథానం, పురుషుడు కలసి జగత్తులో వ్యాపించి ఉంటుంది. అది వేరేలా కాదు, వేరు వేరు భాగాలతో కూడిన చెట్టు లాంటిది.
ఆద్యబీజాత్ ప్రభవతి బీజాన్య్ అన్యాని వై తతః ప్రభవన్తి తతస్ తేభ్యో భవన్త్య్ అన్యే పరే ద్రుమాః
మొదటి విత్తనం నుండి మరిన్ని విత్తనాలు పుట్టుతాయి. వాటి నుండి మరిన్ని విత్తనాలు, వాటి ద్వారా మరిన్ని చెట్లు ఏర్పడతాయి.
తే ఽపి తల్లక్షణద్రవ్యకారణానుగతా ద్విజాః ఏవమ్ అవ్యాకృతాత్ పూర్వం జాయన్తే మహదాదయః
అవి కూడా ఆ మొదటి లక్షణాలు, ద్రవ్యాలు, కారణాలను అనుసరిస్తాయి. అలాగే, అవ్యాకృతం నుండి మహత్తు మొదలైనవి పుట్టుకొస్తాయి.
విశేషాన్తాస్ తతస్ తేభ్యః సంభవన్తి సురాదయః తేభ్యశ్ చ పుత్రాస్ తేషాం తు పుత్రాణాం పరమే సుతాః
వాటినుండి వేరే వేరే భేదాలు, వాటినుండి దేవతలు మొదలైనవి, వాటి సంతానం, వారి సంతానంలో ఉత్తములు పుట్టుకొస్తారు.
బీజాద్ వృక్షప్రరోహేణ యథా నాపచయస్ తరోః భూతానాం భూతసర్గేణ నైవాస్త్య్ అపచయస్ తథా
విత్తనం నుండి చెట్టు మొలకెత్తినప్పుడు చెట్టుకు తగ్గుదల ఉండదు. అలాగే, భూతాల సృష్టిలో కూడా ఏ తగ్గుదల ఉండదు.
సంనిధానాద్ యథాకాశకాలాద్యాః కారణం తరోః తథైవాపరిణామేన విశ్వస్య భగవాన్ హరిః
ఎలాగైతే ఆకాశం, కాలం మొదలైనవి చెట్టుకు కారణాలుగా దగ్గరగా ఉంటాయో, అలాగే జగత్తు పరమేశ్వరుడు హరిద్వారా పరిణామంగా నిలుస్తుంది.
వ్రీహిబీజే యథా మూలం నాలం పత్త్రాఙ్కురౌ తథా కాణ్డకోషాస్ తథా పుష్పం క్షీరం తద్వచ్ చ తణ్డులః
వరి విత్తనం నుండి మూలం, కాండం, ఆకులు, మొగ్గలు వస్తాయి. అలాగే కాండం, పొట్టు, పువ్వు, పాలూ, చివరికి తండులు కూడా ఏర్పడతాయి.
తుషాః కణాశ్ చ సన్తో వై యాన్త్య్ ఆవిర్భావమ్ ఆత్మనః ప్రరోహహేతుసామగ్ర్యమ్ ఆసాద్య మునిసత్తమాః
తెప్పు, గింజలు అన్నీ తాము తాము బయటకు వస్తాయి. మునిశ్రేష్ఠులారా! మొలకెత్తడానికి కావలసిన కారణాలు కలిసినప్పుడు అవి ఉద్భవిస్తాయి.
తథా కర్మస్వ్ అనేకేషు దేవాద్యాస్ తనవః స్థితాః విష్ణుశక్తిం సమాసాద్య ప్రరోహమ్ ఉపయాన్తి వై
అలాగే, అనేక కర్మల్లో, దేవతలూ ఇతరులూ శరీరాలు కలిగి ఉంటారు. విష్ణు శక్తిని పొందిన తర్వాత అవి మొలకెత్తుతాయి.
స చ విష్ణుః పరం బ్రహ్మ యతః సర్వమ్ ఇదం జగత్ జగచ్ చ యో యత్ర చేదం యస్మిన్ విలయమ్ ఏష్యతి
అయితే ఆ విష్ణువే పరబ్రహ్మం. ఈ మొత్తం జగత్తు ఆయన నుండే పుట్టింది, చివరికి ఇదంతా ఆయనలోనే లయమవుతుంది.
తద్ బ్రహ్మ పరమం ధామ సదసత్ పరమం పదమ్ యస్య సర్వమ్ అభేదేన జగద్ ఏతచ్ చరాచరమ్
అది పరబ్రహ్మం, పరమమైన నివాసస్థానం, ఉండటానికి, ఉండకపోవడానికీ మించిన స్థితి. దాని అవిభాజ్య స్వరూపంతో ఈ మొత్తం జగత్తు—చలించేవి, నిశ్చలమైనవి అన్నీ—ఉన్నాయి.
స ఏవ మూలప్రకృతిర్ వ్యక్తరూపీ జగచ్ చ సః తస్మిన్న్ ఏవ లయం సర్వం యాతి తత్ర చ తిష్ఠతి
అతడే మూలప్రకృతి, అతడే స్పష్టమైన రూపంగా కనిపించే జగత్తు. అన్నీ చివరికి అతడిలోనే లయమై, అతడిలోనే నిలిచి ఉంటాయి.
కర్తా క్రియాణాం స చ ఇజ్యతే క్రతుః స ఏవ తత్కర్మఫలం చ తస్య యత్ యుగాది యస్మాచ్ చ భవేద్ అశేషతో హరేర్ న కించిద్ వ్యతిరిక్తమ్ అస్తి తత్
అతడే అన్ని క్రియలకు కర్త, యజ్ఞంగా పూజింపబడే వాడు, ఆ క్రియ ఫలితమూ అతడే. యుగాది కూడా అతడివల్లే కలుగుతుంది. హరిలో తప్ప ఇంకేమీ వేరుగా లేదు.
తారామయం భగవతః శిశుమారాకృతి ప్రభోః దివి రూపం హరేర్ యత్ తు తస్య పుచ్ఛే స్థితో ధ్రువః
ఆకాశంలో నక్షత్రాలతో ఏర్పడిన భగవంతుని రూపం శిశుమార ఆకారంలో ఉంది. ఆ రూపపు తోకలో ధ్రువుడు స్థిరంగా ఉన్నాడు.
సఏష భ్రమన్ భ్రామయతి చన్ద్రాదిత్యాదికాన్ గ్రహాన్ భ్రమన్తమ్ అను తం యాన్తి నక్షత్రాణి చ చక్రవత్
ఆయనే తిరుగుతూ చంద్రుడు, సూర్యుడు మొదలైన గ్రహాలను తిరుగజేస్తాడు. ఆయన వెనుక నక్షత్రాలు చక్ర spokes లా తిరుగుతూ వస్తుంటాయి.
సూర్యాచన్ద్రమసౌ తారా నక్షత్రాణి గ్రహైః సహ వాతానీకమయైర్ బన్ధైర్ ధ్రువే బద్ధాని తాని వై
సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు—ఇవి అన్నీ గాలి బంధాలతో ధ్రువుని దగ్గర బంధించబడి ఉంటాయి.
శిశుమారాకృతి ప్రోక్తం యద్ రూపం జ్యోతిషాం దివి నారాయణః పరం ధామ తస్యాధారః స్వయం హృది
ఆకాశంలో ప్రకాశించే నక్షత్రాల శిశుమార రూపం నారాయణుని పరమధామం. ఆయన ఆ రూపానికి హృదయంలో ఆధారంగా నిలిచాడు.
ఉత్తానపాదతనయస్ తమ్ ఆరాధ్య ప్రజాపతిమ్ స తారాశిశుమారస్య ధ్రువః పుచ్ఛే వ్యవస్థితః
ఉత్తానపాదుని కుమారుడు ధ్రువుడు ప్రజాపతిని ఆరాధించి, శిశుమార నక్షత్ర సమూహం తోకలో స్థిరంగా ఉన్నాడు.
ఆధారః శిశుమారస్య సర్వాధ్యక్షో జనార్దనః ధ్రువస్య శిశుమారశ్ చ ధ్రువే భానుర్ వ్యవస్థితః
శిశుమారానికి ఆధారమైనవాడు, అన్నింటికీ అధిపతి అయిన జనార్దనుడు. ధ్రువునికి శిశుమారమే ఆధారం, ధ్రువునిలో భాను స్థిరంగా ఉన్నాడు.
తద్ ఆధారం జగచ్ చేదం సదేవాసురమానుషమ్ యేన విప్రా విధానేన తన్ మే శృణుత సాంప్రతమ్
ఆ ఆధారంతో దేవతలు, అసురులు, మనుషులు కలిసిన ఈ జగత్తు నిలబడింది. మహర్షులారా! ఇది ఎలా జరుగుతుందో ఇప్పుడు వినండి.
వివస్వాన్ అష్టభిర్ మాసైర్ గ్రసత్య్ అపో రసాత్మికాః వర్షత్య్ అమ్బు తతశ్ చాన్నమ్ అన్నాదమ్ అఖిలం జగత్
వివస్వాన్ ఎనిమిది నెలల్లో రసమయమైన నీటిని గ్రహించి, తరువాత వర్షం కురిపిస్తాడు. ఆ వర్షంతో అన్నం పుట్టి, అన్నంతో మొత్తం లోకమే జీవిస్తుంది.
వివస్వాన్ అంశుభిస్ తీక్ష్ణైర్ ఆదాయ జగతో జలమ్ సోమం పుష్యత్య్ అథేన్దుశ్ చ వాయునాడీమయైర్ దివి
వివస్వాన్ తన కిరణాలతో లోకంలోని నీటిని ఆహరించి, ఆ తరువాత సోముడు దాన్ని పోషిస్తాడు. ఆ నీటిని చంద్రుడు గాలి నాళాల ద్వారా ఆకాశంలో పోషిస్తాడు.