మనఃప్రీతికరః స్వర్గో నరకస్ తద్విపర్యయః నరకస్వర్గసంజ్ఞే వై పాపపుణ్యే ద్విజోత్తమాః
స్వర్గం మనస్సుకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది; నరకం దానికి విరుద్ధంగా బాధను ఇస్తుంది. ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులారా, పుణ్యం, పాపం వల్లే 'నరకం', 'స్వర్గం' అనే పేర్లు వచ్చాయి.
వస్త్వ్ ఏకమ్ ఏవ దుఃఖాయ సుఖాయేర్ష్యోదయాయ చ కోపాయ చ యతస్ తస్మాద్ వస్తు దుఃఖాత్మకం కుతః
ఒకే వస్తువు బాధకూ, సుఖానికీ, అసూయకూ, కోపానికీ కారణమవుతుంది. కాబట్టి, ఏ వస్తువూ కేవలం బాధకే కారణమవుతుందనడం ఎలా?
తద్ ఏవ ప్రీతయే భూత్వా పునర్ దుఃఖాయ జాయతే తద్ ఏవ కోపాలయతః ప్రసాదాయ చ జాయతే
ఒకటి మనకు ఆనందాన్ని ఇచ్చిన తర్వాత, అదే మళ్లీ బాధను కలిగించవచ్చు. అదే కోపాన్ని కలిగించినది, మళ్లీ క్షమను కలిగించవచ్చు.
తస్మాద్ దుఃఖాత్మకం నాస్తి న చ కించిత్ సుఖాత్మకమ్ మనసః పరిణామో ఽయం సుఖదుఃఖాదిలక్షణః
కాబట్టి, ఏదీ సహజంగా బాధకాదు, ఏదీ సహజంగా సుఖం కాదు. ఇవన్నీ మనస్సు మార్పులే; అవే సుఖం, బాధ మొదలైనవిగా కనిపిస్తాయి.
జ్ఞానమ్ ఏవ పరం బ్రహ్మాజ్ఞానం బన్ధాయ చేష్యతే జ్ఞానాత్మకమ్ ఇదం విశ్వం న జ్ఞానాద్ విద్యతే పరమ్
జ్ఞానమే పరబ్రహ్మం. అజ్ఞానం బంధనానికి కారణం. ఈ సృష్టి అంతా జ్ఞాన స్వరూపమే; జ్ఞానం కన్నా మించి ఏదీ లేదు.
విద్యావిద్యే హి భో విప్రా జ్ఞానమ్ ఏవావధార్యతామ్ ఏవమ్ ఏతద్ మయాఖ్యాతం భవతాం మణ్డలం భువః
ఓ బ్రాహ్మణులారా, విద్య, అవిద్య రెండింటిలోనూ జ్ఞానమే ప్రధానమని తెలుసుకోండి. ఇదే భూమండలాన్ని మీకు వివరించాను.
పాతాలాని చ సర్వాణి తథైవ నరకా ద్విజాః సముద్రాః పర్వతాశ్ చైవ ద్వీపా వర్షాణి నిమ్నగాః సంక్షేపాత్ సర్వమ్ ఆఖ్యాతం కిం భూయః శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛథ
ఓ ద్విజులారా, పాతాళాలు, నరకాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, ద్వీపాలు, దేశాలు, నదులు అన్నీ సంక్షిప్తంగా వివరించాను. ఇంకా ఏమి వినాలనుకుంటున్నారు?
కథితం భవతా సర్వమ్ అస్మాకం సకలం తథా భువర్లోకాదికాంల్ లోకాఞ్ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామహే వయమ్
మీరు మాకు అన్నీ యథావిధిగా వివరించారు. ఇప్పుడు మేము భువర్లోకాది లోకాల గురించి వినాలనుకుంటున్నాము.
తథైవ గ్రహసంస్థానం ప్రమాణాని యథా తథా సమాచక్ష్వ మహాభాగ యథావల్ లోమహర్షణ
అలాగే, గ్రహాల స్థితి, పరిమాణాలు ఎలా ఉన్నాయో కూడా మీరు యథార్థంగా వివరించండి, ఓ భాగ్యశాలి లోమహర్షణా.
రవిచన్ద్రమసోర్ యావన్ మయూఖైర్ అవభాస్యతే ససముద్రసరిచ్ఛైలా తావతీ పృథివీ స్మృతా
సూర్యుడు, చంద్రుడు తమ కిరణాలతో ఎంతవరకు ప్రకాశిస్తారో, ఆంతటా సముద్రాలు, నదులు, పర్వతాలతో కూడిన భూమి విస్తరించి ఉంది.
యావత్ప్రమాణా పృథివీ విస్తారపరిమణ్డలా నభస్ తావత్ప్రమాణం హి విస్తారపరిమణ్డలమ్
భూమి ఎంత విస్తీర్ణం, ఎంత పరిమాణంలో ఉందో, అంతే పరిమాణంలో ఆకాశం కూడా ఉంది.
భూమేర్ యోజనలక్షే తు సౌరం విప్రాస్ తు మణ్డలమ్ లక్షే దివాకరాచ్ చాపి మణ్డలం శశినః స్థితమ్
ఓ బ్రాహ్మణులారా, భూమి నుండి లక్ష యోజనాల దూరంలో సూర్య మండలం ఉంది. అదే దూరంలో సూర్యుని నుండి చంద్ర మండలం కూడా ఉంది.
పూర్ణే శతసహస్రే తు యోజనానాం నిశాకరాత్ నక్షత్రమణ్డలం కృత్స్నమ్ ఉపరిష్టాత్ ప్రకాశతే
చంద్రుని నుండి నూరైదు వేలు యోజనాల ఎత్తులో, మొత్తం నక్షత్ర మండలం మెరిసిపోతూ కనిపిస్తుంది.
ద్విలక్షే చోత్తరే విప్రా బుధో నక్షత్రమణ్డలాత్ తావత్ప్రమాణభాగే తు బుధస్యాప్య్ ఉశనా స్థితః
బ్రాహ్మణులారా, నక్షత్ర మండలానికి రెండు లక్షల యోజనాల ఎత్తులో, అంతే దూరంలో బుధుడు ఉన్నాడు. బుధుని పైనే శుక్రుడు స్థితి చెందాడు.
అఙ్గారకో ఽపి శుక్రస్య తత్ప్రమాణే వ్యవస్థితః లక్షద్వయేన భౌమస్య స్థితో దేవపురోహితః
శుక్రుని పైన కూడా అంతే దూరంలో అంగారకుడు ఉన్నాడు. అంగారకుని పైన రెండు లక్షల యోజనాల ఎత్తులో దేవతల పురోహితుడు స్థితి చెందాడు.
సౌరిర్ బృహస్పతేర్ ఊర్ధ్వం ద్విలక్షే సమవస్థితః సప్తర్షిమణ్డలం తస్మాల్ లక్షమ్ ఏకం ద్విజోత్తమాః
బృహస్పతికి రెండు లక్షల యోజనాల ఎత్తులో శనిగ్రహుడు ఉన్నాడు. ఆ శనిగ్రహుని పైన మరో లక్ష యోజనాల ఎత్తులో సప్తర్షుల మండలం ఉంది, బ్రాహ్మణులారా.
ఋషిభ్యస్ తు సహస్రాణాం శతాద్ ఊర్ధ్వం వ్యవస్థితః మేఢీభూతః సమస్తస్య జ్యోతిశ్ చక్రస్య వై ధ్రువః
ఆ ఋషుల మండలానికి లక్షసార్లు వెయ్యి యోజనాల ఎత్తులో, మొత్తం జ్యోతిర్మండలానికి ఆధారమైన ధ్రువ నక్షత్రం స్థిరంగా ఉంది.
త్రైలోక్యమ్ ఏతత్ కథితం సంక్షేపేణ ద్విజోత్తమాః ఇజ్యాఫలస్య భూర్ ఏషా ఇజ్యా చాత్ర ప్రతిష్ఠితా
బ్రాహ్మణులారా, ఈ మూడు లోకాలు సంక్షిప్తంగా మీకు వివరించబడ్డాయి. ఈ భూమే యజ్ఞఫలం, యజ్ఞమూ ఇక్కడే స్థిరంగా ఉంది.
ధ్రువాద్ ఊర్ధ్వం మహర్లోకో యత్ర తే కల్పవాసినః ఏకయోజనకోటీ తు మహర్లోకో విధీయతే
ధ్రువుని పైన మహర్లোকం ఉంది, అక్కడ కల్పకాలం నివసించే వారు ఉంటారు. మహర్లోకానికి పది మిలియన్ యోజనాల పరిమాణం ఉంది.
ద్వే కోట్యౌ తు జనో లోకో యత్ర తే బ్రహ్మణః సుతాః సనన్దనాద్యాః కథితా విప్రాశ్ చామలచేతసః
ఆ మహర్లోకానికి రెండు కోట్ల యోజనాల ఎత్తులో జనలోకం ఉంది, అక్కడ బ్రహ్మ కుమారులు అయిన సనందనుడు మొదలైనవారు, నిర్మలమైన మనస్సు గల ఋషులు నివసిస్తారు.
చతుర్గుణోత్తరం చోర్ధ్వం జనలోకాత్ తపః స్మృతమ్ వైరాజా యత్ర తే దేవాః స్థితా దేహవివర్జితాః
జనలోకానికి నాలుగు రెట్లు ఎత్తులో తపోలోకం ఉంది, అక్కడ ప్రకాశవంతమైన దేవతలు శరీరరహితంగా స్థిరంగా ఉంటారు.
షడ్గుణేన తపోలోకాత్ సత్యలోకో విరాజతే అపునర్మారకం యత్ర సిద్ధాదిమునిసేవితమ్
తపోలోకానికి ఆరు రెట్లు ఎత్తులో సత్యలోకం ప్రకాశిస్తోంది. అక్కడ మరణం తిరిగి రాదు. సిద్ధులు, మహామునులు ఆ లోకాన్ని సేవిస్తారు.
పాదగమ్యం తు యత్ కించిద్ వస్త్వ్ అస్తి పృథివీమయమ్ స భూర్లోకః సమాఖ్యాతో విస్తారో ఽస్య మయోదితః
పాదాలతో చేరగలిగే, భూమి పదార్థంగా ఉన్నదంతా భూర్లోకం అని పిలుస్తారు. దాని విస్తారాన్ని నేను వివరించాను.
భూమిసూర్యాన్తరం యత్ తు సిద్ధాదిమునిసేవితమ్ భువర్లోకస్ తు సో ఽప్య్ ఉక్తో ద్వితీయో మునిసత్తమాః
భూమి నుంచి సూర్యుని మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని, సిద్ధులు, మునులు సేవించే ఈ ప్రాంతాన్ని, భువర్లోకం అని అంటారు. ఇది రెండవ లోకం, మునిశ్రేష్ఠులారా.
ధ్రువసూర్యాన్తరం యత్ తు నియుతాని చతుర్దశ స్వర్లోకః సో ఽపి కథితో లోకసంస్థానచిన్తకైః
ధ్రువుని నుంచి సూర్యుడి మధ్య ఉన్న, పద్నాలుగు లక్షల యోజనాల విస్తారాన్ని, లోకాల నిర్మాణాన్ని ఆలోచించే వారు స్వర్లోకం అని పిలుస్తారు.
త్రైలోక్యమ్ ఏతత్ కృతకం విప్రైశ్ చ పరిపఠ్యతే జనస్ తపస్ తథా సత్యమ్ ఇతి చాకృతకం త్రయమ్
ఈ మూడు లోకాలను ఋషులు సృష్టించబడినవిగా భావిస్తారు. జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం సృష్టించబడనివిగా చెప్పబడతాయి.
కృతకాకృతకో మధ్యే మహర్లోక ఇతి స్మృతః శూన్యో భవతి కల్పాన్తే యో ఽన్తం న చ వినశ్యతి
సృష్టించబడిన, సృష్టించబడని లోకాల మధ్య మహర్లోకం ఉంది. కల్పాంతంలో అది ఖాళీ అవుతుంది, కానీ అంతం కాదు.
ఏతే సప్త మహాలోకా మయా వః కథితా ద్విజాః పాతాలాని చ సప్తైవ బ్రహ్మాణ్డస్యైష విస్తరః
బ్రాహ్మణులారా, ఈ ఏడూ మహాలోకాలు, ఏడూ పాతాళాలు నేను వివరించాను. ఇదే బ్రహ్మాండ విస్తృతి.
ఏతద్ అణ్డకటాహేన తిర్యగ్ ఊర్ధ్వమ్ అధస్ తథా కపిత్థస్య యథా బీజం సర్వతో వై సమావృతమ్
ఇది అన్నీ పైకి, క్రిందకి, అడ్డంగా కూడా అండపు పొరతో చుట్టబడి ఉంది. అది కపిత్థపండు విత్తనాన్ని చుట్టినట్లే అన్ని వైపులా ఆవృతమై ఉంటుంది.
దశోత్తరేణ పయసా ద్విజాశ్ చాణ్డం చ తద్ వృతమ్ స చామ్బుపరివారో ఽసౌ వహ్నినా వేష్టితో బహిః
బ్రాహ్మణులారా, ఆ అండాన్ని పది అంతస్తుల నీటితో కప్పబడ్డది. ఆ నీటి పొరను వెలుపల అగ్ని చుట్టి ఉంది.