విస్తార ఏష కథితః పృథివ్యా మునిసత్తమాః సప్తతిస్ తు సహస్రాణి తదుచ్ఛ్రాయో ఽపి కథ్యతే
భూమి విస్తీర్ణం ఇలా వివరించబడింది, మహర్షులారా. ఇప్పుడు దాని ఎత్తు, డెబ్బై వేలగా కూడా చెబుతాను.
దశసాహస్రమ్ ఏకైకం పాతాలం మునిసత్తమాః అతలం వితలం చైవ నితలం సుతలం తథా
ప్రతి పాతాళం, మహర్షులారా, పది వేల పరిమాణంలో ఉంటుంది. అటల, విటల, నితల, సుతల కూడా అలాగే ఉంటాయి.
తలాతలం రసాతలం పాతాలం చాపి సప్తమమ్ కృష్ణా శుక్లారుణా పీతా శర్కరా శైలకాఞ్చనీ
తలాతల, రసాతల, ఏడవదిగా పాతాళం ఉంటాయి. అక్కడ మట్టులు నలుపు, తెలుపు, ఎరుపు, పసుపు, రాళ్లతో, కొండలతో, బంగారుతో ఉంటాయి.
భూమయో యత్ర విప్రేన్ద్రా వరప్రాసాదశోభితాః తేషు దానవదైతేయజాతయః శతశః స్థితాః
అక్కడ, బ్రాహ్మణులారా, అద్భుతమైన ప్రాసాదాలతో భూములు ఉన్నాయి. వాటిలో దానవులు, దైత్యులు వందల సంఖ్యలో నివసిస్తున్నారు.
నాగానాం చ మహాఙ్గానాం జ్ఞాతయశ్ చ ద్విజోత్తమాః స్వర్లోకాద్ అపి రమ్యాణి పాతాలానీతి నారదః
అలాగే, మహా శరీరాలున్న నాగుల బంధువులు కూడా అక్కడే ఉంటారు, ఉత్తమ ద్విజులారా. పాతాళాలు స్వర్గం కన్నా అందంగా ఉంటాయని నారదుడు చెప్పారు.
ప్రాహ స్వర్గసదోమధ్యే పాతాలేభ్యో గతో దివమ్ ఆహ్లాదకారిణః శుభ్రా మణయో యత్ర సుప్రభాః
ఆయన స్వర్గవాసుల మధ్య ఇలా అన్నాడు: 'పాతాళాల నుంచి స్వర్గానికి వెళ్ళినా, అక్కడ ప్రకాశవంతమైన మణులు ఆనందాన్ని ఇస్తాయి.'
నాగాభరణభూషాశ్ చ పాతాలం కేన తత్సమమ్ దైత్యదానవకన్యాభిర్ ఇతశ్ చేతశ్ చ శోభితే
నాగుల అలంకారాలు పాతాళాన్ని అలంకరిస్తాయి. దైత్య, దానవ కుమార్తెలు ఇక్కడ అక్కడ అలంకరించిన ఆ లోకం సమానంగా మరెవరు చేయగలరు?
పాతాలే కస్య న ప్రీతిర్ విముక్తస్యాపి జాయతే దివార్కరశ్మయో యత్ర ప్రభాస్ తన్వన్తి నాతపమ్
పాతాళంలో, విముక్తుడైనా అక్కడ ఆనందించకుండా ఉండలేడు. అక్కడ సూర్యుడు, చంద్రుని కిరణాలు వెలుతురు ఇస్తాయి కాని వేడి కలిగించవు.
శశినశ్ చ న శీతాయ నిశి ద్యోతాయ కేవలమ్ భక్ష్యభోజ్యమహాపానమదమత్తైశ్ చ భోగిభిః
చంద్రుడు రాత్రి చల్లదనం ఇవ్వడు, కేవలం వెలుతురు మాత్రమే ఇస్తాడు. అక్కడ నాగులు విరివిగా భోజనం, పానీయాలు తీసుకుంటూ మత్తులో ఉంటారు.
యత్ర న జ్ఞాయతే కాలో గతో ఽపి దనుజాదిభిః వనాని నద్యో రమ్యాణి సరాంసి కమలాకరాః
అక్కడ కాలం గడిచినా, దానవులు మొదలైనవారు దాన్ని గ్రహించలేరు. అక్కడ అందమైన అడవులు, నదులు, సరస్సులు, కమలాకరాలు ఉన్నాయి.
పుంస్కోకిలాదిలాపాశ్ చ మనోజ్ఞాన్య్ అమ్బరాణి చ భూషణాన్య్ అతిరమ్యాణి గన్ధాద్యం చానులేపనమ్
పెద్ద కోకిలలు, ఇతర పక్షులు మధురంగా పలికే స్వరాలు, అతి ఆకర్షణీయమైన వస్త్రాలు, అలంకారాలు, అద్భుతమైన సుగంధాలు, అంగరాగాలు— ఇవన్నీ అక్కడ ఉన్నాయి.
వీణావేణుమృదఙ్గానాం నిఃస్వనాశ్ చ సదా ద్విజాః ఏతాన్య్ అన్యాని రమ్యాణి భాగ్యభోగ్యాని దానవైః
వీణ, వంశీ, మృదంగం లాంటి వాద్యాల మధుర ధ్వనులు ఎప్పుడూ వినిపిస్తుంటాయి. ఇంకా ఎన్నో రకాల ఆనందదాయకమైన వస్తువులు అక్కడ ఉన్నాయి. ఇవన్నీ అదృష్టవంతమైన దానవులు అనుభవిస్తారు.
దైత్యోరగైశ్ చ భుజ్యన్తే పాతాలాన్తరగోచరైః పాతాలానామ్ అధశ్ చాస్తే విష్ణోర్ యా తామసీ తనుః
ఈ సుఖాలను దైత్యులు, పాతాళంలోని నాగులు, అక్కడ నివసించే ఇతరులు అనుభవిస్తారు. ఆ పాతాళాల కంటే దిగువన విష్ణువు యొక్క తామస స్వరూపం ఉంది.
శేషాఖ్యా యద్గుణాన్ వక్తుం న శక్తా దైత్యదానవాః యో ఽనన్తః పఠ్యతే సిద్ధైర్ దేవదేవర్షిపూజితః
శేషుడు అనే అనంతుని మహిమను దైత్యులు, దానవులు వివరించలేరు. ఆయనను సిద్ధులు, దేవతలు, ఋషులు పూజిస్తారు.
సహస్రశిరసా వ్యక్తః స్వస్తికామలభూషణః ఫణామణిసహస్రేణ యః స విద్యోతయన్ దిశః
వెయ్యి తలలతో, శుభ్రమైన స్వస్తిక, కమలాలంకారాలతో, పైన వేలాది మణులతో, అన్ని దిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ ఆయన కనిపిస్తారు.
సర్వాన్ కరోతి నిర్వీర్యాన్ హితాయ జగతో ఽసురాన్ మదాఘూర్ణితనేత్రో ఽసౌ యః సదైవైకకుణ్డలః
లోకానికి మేలు కోసం ఆయన అన్ని అసురులను శక్తిహీనులను చేస్తాడు. మదంలో తేలియాడే కళ్లతో, ఎప్పుడూ ఒక చెవి కుండలంతో ఉంటాడు.
కిరీటీ స్రగ్ధరో భాతి సాగ్నిశ్వేత ఇవాచలః నీలవాసా మదోత్సిక్తః శ్వేతహారోపశోభితః
కిరీటంతో, పుష్పమాలతో, అగ్నిలా తెల్లగా మెరిసే పర్వతంలా, నీలవస్త్రంతో, మదంతో ఉప్పొంగుతూ, తెల్లని ఫణాతో అలంకరించబడి ప్రకాశిస్తాడు.
సాభ్రగఙ్గాప్రపాతో ఽసౌ కైలాసాద్రిర్ ఇవోత్తమః లాఙ్గలాసక్తహస్తాగ్రో బిభ్రన్ ముశలమ్ ఉత్తమమ్
మేఘాలతో, జలపాతాలతో ఉన్న ఉత్తమమైన కైలాసపర్వతంలా ఆయన కనిపిస్తాడు. చేతిలో లాంగలంతో, గొప్ప ముసలంతో ఉన్నాడు.
ఉపాస్యతే స్వయం కాన్త్యా యో వారుణ్యా చ మూర్తయా కల్పాన్తే యస్య వక్త్రేభ్యో విషానలశిఖోజ్జ్వలః
తన స్వంత కాంతితో, వారుణి రూపంతో ఆయన పూజించబడతాడు. యుగాంతంలో ఆయన నోళ్ల నుండి విషపు అగ్నిజ్వాలలు వెలువడతాయి.
సంకర్షణాత్మకో రుద్రో నిష్క్రమ్యాత్తి జగత్త్రయమ్ స బిభ్రచ్ఛిఖరీభూతమ్ అశేషం క్షితిమణ్డలమ్
సంకర్షణ స్వరూపమైన రుద్రుడు బయటికొచ్చి మూడు లోకాలను మింగేస్తాడు. ఆయన శిఖరంలా భూమిని పూర్తిగా మోస్తూ ఉంటాడు.
ఆస్తే పాతాలమూలస్థః శేషో ఽశేషసురార్చితః తస్య వీర్యం ప్రభావశ్ చ స్వరూపం రూపమ్ ఏవ చ
శేషుడు పాతాళాల మూలంలో ఉండి, అన్ని దేవతలచే పూజించబడతాడు. ఆయన శక్తి, వైభవం, నిజమైన స్వరూపం, రూపం—
నహి వర్ణయితుం శక్యం జ్ఞాతుం వా త్రిదశైర్ అపి యస్యైషా సకలా పృథ్వీ ఫణామణిశిఖారుణా
వాటిని దేవతలు కూడా పూర్తిగా వివరించలేరు, తెలుసుకోలేరు. ఆయన ఫణాలపై ఉన్న మణుల వెలుతురుతో ఎర్రబడిన ఈ భూమి ఆయనలో ఒక భాగమే.
ఆస్తే కుసుమమాలేవ కస్ తద్వీర్యం వదిష్యతి యదా విజృమ్భతే ఽనన్తో మదాఘూర్ణితలోచనః
ఆయన పుష్పమాల ధరించినవాడిలా విశ్రాంతిగా ఉంటాడు. ఆయన శక్తిని ఎవరు వివరించగలరు? అనంతుడు మదంలో తేలియాడే కళ్లతో విస్తరించినప్పుడు—
తదా చలతి భూర్ ఏషా సాద్రితోయాధికాననా గన్ధర్వాప్సరసః సిద్ధాః కింనరోరగవారణాః
అప్పుడు పర్వతాలు, నదులు, అడవులతో కూడిన ఈ భూమి కంపిస్తుంది. గంధర్వులు, అప్సరసలు, సిద్ధులు, కిన్నరులు, నాగులు, ఏనుగులు—
నాన్తం గుణానాం గచ్ఛన్తి తతో ఽనన్తో ఽయమ్ అవ్యయః యస్య నాగవధూహస్తైర్ లాపితం హరిచన్దనమ్
ఆయన గుణాలకు అంతం లేదు. అందుకే ఆయనను అనంతుడు, అవినాశి అంటారు. నాగకన్యల చేతులచే పూయబడిన హరిచందనం—
ముహుః శ్వాసానిలాయస్తం యాతి దిక్పటవాసతామ్ యమ్ ఆరాధ్య పురాణర్షిర్ గర్గో జ్యోతీంషి తత్త్వతః
ఆయన ఊపిరి గాలితో పదే పదే ఎండిపోతూ, అన్ని దిశల్లో వ్యాపిస్తుంది. ఆయనను ఆరాధించిన పురాతన ఋషి గర్గుడు నక్షత్రాల నిజ స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నాడు.
జ్ఞాతవాన్ సకలం చైవ నిమిత్తపఠితం ఫలమ్ తేనేయం నాగవర్యేణ శిరసా విధృతా మహీ బిభర్తి సకలాంల్ లోకాన్ సదేవాసురమానుషాన్
అతడు అన్ని శకునాల ఫలితాలను పూర్తిగా తెలుసుకున్నాడు. ఆ నాగశ్రేష్ఠుడైన శేషుడు తన తలపై భూమిని మోస్తూ, దేవతలు, అసురులు, మనుషులుతో కూడిన అన్ని లోకాలను మోయుచున్నాడు.
తతశ్ చానన్తరం విప్రా నరకా రౌరవాదయః పాపినో యేషు పాత్యన్తే తాఞ్ శృణుధ్వం ద్విజోత్తమాః
దీనికి తరువాత, బ్రాహ్మణులారా, రౌరవాది నరకాలు వస్తాయి. పాపులు అందులో పడిపోతారు. వాటి గురించి మీరు వినండి, ఉత్తమ ద్విజులారా.
రౌరవః శౌకరో రోధస్ తానో విశసనస్ తథా మహాజ్వాలస్ తప్తకుడ్యో మహాలోభో విమోహనః
రౌరవం, శూకరం, రోధం, తానం, విశసనం, మహాజ్వాల, తప్తకుడ్యం, మహాలోభం, విమోహనం — ఇవన్నీ నరకాల పేర్లు.
రుధిరాన్ధో వసాతప్తః కృమీశః కృమిభోజనః అసిపత్త్రవనం కృష్ణో లాలాభక్షశ్ చ దారుణః
రుధిరాంధం, వసాతప్తం, కృమీశం, కృమిభోజనం, అసిపత్రవనం, కృష్ణం, లాలాభక్షం, దారుణం — ఇవి కూడా నరకాలే.