ద్వీపశ్ చైవ సముద్రశ్ చ సమానౌ ద్విగుణౌ పరౌ పయాంసి సర్వదా సర్వసముద్రేషు సమాని వై
ప్రతి ద్వీపం, సముద్రం సమాన పరిమాణంలో ఉంటాయి. తరువాతది వాటి కంటే రెట్టింపు. అన్ని సముద్రాల్లో నీరు ఎప్పుడూ సమానంగా ఉంటుంది.
న్యూనాతిరిక్తతా తేషాం కదాచిన్ నైవ జాయతే స్థాలీస్థమ్ అగ్నిసంయోగాద్ ఉద్రేకి సలిలం యథా
వాటిలో ఎప్పుడూ తక్కువ లేదా ఎక్కువ ఉండదు. ఎలా అంటే, పాత్రలోని నీరు అగ్నితో కలిసినా పొంగిపోవడం లేనట్లు.
తథేన్దువృద్ధౌ సలిలమ్ అమ్భోధౌ మునిసత్తమాః అన్యూనానతిరిక్తాశ్ చ వర్ధన్త్య్ ఆపో హ్రసన్తి చ
చంద్రుడు పెరిగే సమయంలో, తగ్గే సమయంలో, మహర్షులారా, సముద్రంలోని నీళ్లు కొంత పెరుగుతాయి, కొంత తగ్గిపోతాయి. అవి ఎక్కువగానీ, తక్కువగానీ ఉండవు.
ఉదయాస్తమనే త్వ్ ఇన్దోః పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః దశోత్తరాణి పఞ్చైవ అఙ్గులానాం శతాని చ
చంద్రుని ఉదయం, అస్తమయం, అలాగే శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షంలో, నీటి పెరుగుదల, తగ్గుదల మొత్తం, వంద పదిహేను వేల వేళ్ల పొడవు ఉంటుంది.
అపాం వృద్ధిక్షయౌ దృష్టౌ సాముద్రీణాం ద్విజోత్తమాః భోజనం పుష్కరద్వీపే తత్ర స్వయమ్ ఉపస్థితమ్
సముద్రపు నీటి పెరుగుదల, తగ్గుదల స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి, ఉత్తమ ద్విజులారా. ఆ పుష్కర ద్వీపంలో, ఆహారం అక్కడ తానే ప్రత్యక్షమవుతుంది.
భుఞ్జన్తి షడ్రసం విప్రాః ప్రజాః సర్వాః సదైవ హి స్వాదూదకస్య పరితో దృశ్యతే లోకసంస్థితిః
అక్కడ ప్రజలు ఎప్పుడూ ఆరు రుచుల ఆహారం తింటారు, బ్రాహ్మణులారా. మధురమైన నీటి చుట్టూ, ప్రపంచ జీవనమంతా కనిపిస్తుంది.
ద్విగుణా కాఞ్చనీ భూమిః సర్వజన్తువివర్జితా లోకాలోకస్ తతః శైలో యోజనాయుతవిస్తృతః
అది దాటి, రెండింతలు వెడల్పుతో, బంగారు భూమి ఉంది. అక్కడ ఏ జీవి ఉండదు. ఆ తరువాత, పదివేల యోజనాల వెడల్పుతో లోకాలొక పర్వతం ఉంటుంది.
ఉచ్ఛ్రయేణాపి తావన్తి సహస్రాణ్య్ ఆవలోహి సః తతస్ తమః సమావృత్య తం శైలం సర్వతః స్థితమ్
ఆ పర్వతానికి ఎత్తు కూడా అంతే వేల సంఖ్యలో ఉంటుంది. ఆ పర్వతాన్ని చుట్టూ చీకటి పూర్తిగా ఆవరించి ఉంటుంది.
తమశ్ చాణ్డకటాహేన సమన్తాత్ పరివేష్టితమ్ పఞ్చాశత్కోటివిస్తారా సేయమ్ ఉర్వీ ద్విజోత్తమాః
ఆ చీకటి అంతటా అండకటాహపు పొరతో చుట్టబడి ఉంటుంది. ఈ భూమి, ఉత్తమ ద్విజులారా, యాభై కోట్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది.
సహైవాణ్డకటాహేన సద్వీపా సమహీధరా సేయం ధాత్రీ విధాత్రీ చ సర్వభూతగుణాధికా ఆధారభూతా జగతాం సర్వేషాం సా ద్విజోత్తమాః
అండకటాహంతో పాటు, ద్వీపాలు, పర్వతాలతో కూడిన ఈ భూమి, అన్ని ప్రాణుల లక్షణాలతో, సృష్టికర్త, పోషకురాలిగా, అన్ని లోకాల ఆధారంగా నిలుస్తుంది, ఉత్తమ ద్విజులారా.
విస్తార ఏష కథితః పృథివ్యా మునిసత్తమాః సప్తతిస్ తు సహస్రాణి తదుచ్ఛ్రాయో ఽపి కథ్యతే
భూమి విస్తీర్ణం ఇలా వివరించబడింది, మహర్షులారా. ఇప్పుడు దాని ఎత్తు, డెబ్బై వేలగా కూడా చెబుతాను.
దశసాహస్రమ్ ఏకైకం పాతాలం మునిసత్తమాః అతలం వితలం చైవ నితలం సుతలం తథా
ప్రతి పాతాళం, మహర్షులారా, పది వేల పరిమాణంలో ఉంటుంది. అటల, విటల, నితల, సుతల కూడా అలాగే ఉంటాయి.
తలాతలం రసాతలం పాతాలం చాపి సప్తమమ్ కృష్ణా శుక్లారుణా పీతా శర్కరా శైలకాఞ్చనీ
తలాతల, రసాతల, ఏడవదిగా పాతాళం ఉంటాయి. అక్కడ మట్టులు నలుపు, తెలుపు, ఎరుపు, పసుపు, రాళ్లతో, కొండలతో, బంగారుతో ఉంటాయి.
భూమయో యత్ర విప్రేన్ద్రా వరప్రాసాదశోభితాః తేషు దానవదైతేయజాతయః శతశః స్థితాః
అక్కడ, బ్రాహ్మణులారా, అద్భుతమైన ప్రాసాదాలతో భూములు ఉన్నాయి. వాటిలో దానవులు, దైత్యులు వందల సంఖ్యలో నివసిస్తున్నారు.
నాగానాం చ మహాఙ్గానాం జ్ఞాతయశ్ చ ద్విజోత్తమాః స్వర్లోకాద్ అపి రమ్యాణి పాతాలానీతి నారదః
అలాగే, మహా శరీరాలున్న నాగుల బంధువులు కూడా అక్కడే ఉంటారు, ఉత్తమ ద్విజులారా. పాతాళాలు స్వర్గం కన్నా అందంగా ఉంటాయని నారదుడు చెప్పారు.
ప్రాహ స్వర్గసదోమధ్యే పాతాలేభ్యో గతో దివమ్ ఆహ్లాదకారిణః శుభ్రా మణయో యత్ర సుప్రభాః
ఆయన స్వర్గవాసుల మధ్య ఇలా అన్నాడు: 'పాతాళాల నుంచి స్వర్గానికి వెళ్ళినా, అక్కడ ప్రకాశవంతమైన మణులు ఆనందాన్ని ఇస్తాయి.'
నాగాభరణభూషాశ్ చ పాతాలం కేన తత్సమమ్ దైత్యదానవకన్యాభిర్ ఇతశ్ చేతశ్ చ శోభితే
నాగుల అలంకారాలు పాతాళాన్ని అలంకరిస్తాయి. దైత్య, దానవ కుమార్తెలు ఇక్కడ అక్కడ అలంకరించిన ఆ లోకం సమానంగా మరెవరు చేయగలరు?
పాతాలే కస్య న ప్రీతిర్ విముక్తస్యాపి జాయతే దివార్కరశ్మయో యత్ర ప్రభాస్ తన్వన్తి నాతపమ్
పాతాళంలో, విముక్తుడైనా అక్కడ ఆనందించకుండా ఉండలేడు. అక్కడ సూర్యుడు, చంద్రుని కిరణాలు వెలుతురు ఇస్తాయి కాని వేడి కలిగించవు.
శశినశ్ చ న శీతాయ నిశి ద్యోతాయ కేవలమ్ భక్ష్యభోజ్యమహాపానమదమత్తైశ్ చ భోగిభిః
చంద్రుడు రాత్రి చల్లదనం ఇవ్వడు, కేవలం వెలుతురు మాత్రమే ఇస్తాడు. అక్కడ నాగులు విరివిగా భోజనం, పానీయాలు తీసుకుంటూ మత్తులో ఉంటారు.
యత్ర న జ్ఞాయతే కాలో గతో ఽపి దనుజాదిభిః వనాని నద్యో రమ్యాణి సరాంసి కమలాకరాః
అక్కడ కాలం గడిచినా, దానవులు మొదలైనవారు దాన్ని గ్రహించలేరు. అక్కడ అందమైన అడవులు, నదులు, సరస్సులు, కమలాకరాలు ఉన్నాయి.
పుంస్కోకిలాదిలాపాశ్ చ మనోజ్ఞాన్య్ అమ్బరాణి చ భూషణాన్య్ అతిరమ్యాణి గన్ధాద్యం చానులేపనమ్
పెద్ద కోకిలలు, ఇతర పక్షులు మధురంగా పలికే స్వరాలు, అతి ఆకర్షణీయమైన వస్త్రాలు, అలంకారాలు, అద్భుతమైన సుగంధాలు, అంగరాగాలు— ఇవన్నీ అక్కడ ఉన్నాయి.
వీణావేణుమృదఙ్గానాం నిఃస్వనాశ్ చ సదా ద్విజాః ఏతాన్య్ అన్యాని రమ్యాణి భాగ్యభోగ్యాని దానవైః
వీణ, వంశీ, మృదంగం లాంటి వాద్యాల మధుర ధ్వనులు ఎప్పుడూ వినిపిస్తుంటాయి. ఇంకా ఎన్నో రకాల ఆనందదాయకమైన వస్తువులు అక్కడ ఉన్నాయి. ఇవన్నీ అదృష్టవంతమైన దానవులు అనుభవిస్తారు.
దైత్యోరగైశ్ చ భుజ్యన్తే పాతాలాన్తరగోచరైః పాతాలానామ్ అధశ్ చాస్తే విష్ణోర్ యా తామసీ తనుః
ఈ సుఖాలను దైత్యులు, పాతాళంలోని నాగులు, అక్కడ నివసించే ఇతరులు అనుభవిస్తారు. ఆ పాతాళాల కంటే దిగువన విష్ణువు యొక్క తామస స్వరూపం ఉంది.
శేషాఖ్యా యద్గుణాన్ వక్తుం న శక్తా దైత్యదానవాః యో ఽనన్తః పఠ్యతే సిద్ధైర్ దేవదేవర్షిపూజితః
శేషుడు అనే అనంతుని మహిమను దైత్యులు, దానవులు వివరించలేరు. ఆయనను సిద్ధులు, దేవతలు, ఋషులు పూజిస్తారు.
సహస్రశిరసా వ్యక్తః స్వస్తికామలభూషణః ఫణామణిసహస్రేణ యః స విద్యోతయన్ దిశః
వెయ్యి తలలతో, శుభ్రమైన స్వస్తిక, కమలాలంకారాలతో, పైన వేలాది మణులతో, అన్ని దిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ ఆయన కనిపిస్తారు.
సర్వాన్ కరోతి నిర్వీర్యాన్ హితాయ జగతో ఽసురాన్ మదాఘూర్ణితనేత్రో ఽసౌ యః సదైవైకకుణ్డలః
లోకానికి మేలు కోసం ఆయన అన్ని అసురులను శక్తిహీనులను చేస్తాడు. మదంలో తేలియాడే కళ్లతో, ఎప్పుడూ ఒక చెవి కుండలంతో ఉంటాడు.
కిరీటీ స్రగ్ధరో భాతి సాగ్నిశ్వేత ఇవాచలః నీలవాసా మదోత్సిక్తః శ్వేతహారోపశోభితః
కిరీటంతో, పుష్పమాలతో, అగ్నిలా తెల్లగా మెరిసే పర్వతంలా, నీలవస్త్రంతో, మదంతో ఉప్పొంగుతూ, తెల్లని ఫణాతో అలంకరించబడి ప్రకాశిస్తాడు.
సాభ్రగఙ్గాప్రపాతో ఽసౌ కైలాసాద్రిర్ ఇవోత్తమః లాఙ్గలాసక్తహస్తాగ్రో బిభ్రన్ ముశలమ్ ఉత్తమమ్
మేఘాలతో, జలపాతాలతో ఉన్న ఉత్తమమైన కైలాసపర్వతంలా ఆయన కనిపిస్తాడు. చేతిలో లాంగలంతో, గొప్ప ముసలంతో ఉన్నాడు.
ఉపాస్యతే స్వయం కాన్త్యా యో వారుణ్యా చ మూర్తయా కల్పాన్తే యస్య వక్త్రేభ్యో విషానలశిఖోజ్జ్వలః
తన స్వంత కాంతితో, వారుణి రూపంతో ఆయన పూజించబడతాడు. యుగాంతంలో ఆయన నోళ్ల నుండి విషపు అగ్నిజ్వాలలు వెలువడతాయి.
సంకర్షణాత్మకో రుద్రో నిష్క్రమ్యాత్తి జగత్త్రయమ్ స బిభ్రచ్ఛిఖరీభూతమ్ అశేషం క్షితిమణ్డలమ్
సంకర్షణ స్వరూపమైన రుద్రుడు బయటికొచ్చి మూడు లోకాలను మింగేస్తాడు. ఆయన శిఖరంలా భూమిని పూర్తిగా మోస్తూ ఉంటాడు.