మత్స్యోదకే యథా తద్వద్ అన్యత్వమ్ ఉపలభ్యతే ఏవమ్ ఏవ చ గన్తవ్యం నానాత్వైకత్వమ్ ఏతయోః
చేప నీటిలో ఉన్నట్టు వీరిద్దరిలో తేడా కనిపిస్తుంది. అలాగే, వీరిద్దరిలో భేదమూ, ఏకత్వమూ రెండూ ఉన్నాయని గ్రహించాలి.
ఏతావన్ మోక్ష ఇత్య్ ఉక్తో జ్ఞానవిజ్ఞానసంజ్ఞితః పఞ్చవింశతికస్యాశు యో ఽయం దేహే ప్రవర్తతే
ఇంతవరకూ చెప్పినదే మోక్షమని, ఇది జ్ఞానవిజ్ఞానమని పిలవబడుతుంది. ఇది ఇరవై ఐదవదిలో శరీరంలో త్వరగా పనిచేస్తుంది.
ఏష మోక్షయితవ్యైతి ప్రాహుర్ అవ్యక్తగోచరాత్ సో ఽయమ్ ఏవం విముచ్యేత నాన్యథేతి వినిశ్చయః
ఇదే మోక్షపొందించవలసినదని వారు అంటారు. ఇది వ్యక్తమయినదాని అవతల నుండి విడిపోవాలి. ఇలా మాత్రమే విముక్తి లభిస్తుంది, ఇంకో మార్గం లేదు — ఇదే నిశ్చయం.
పరశ్ చ పరధర్మా చ భవత్య్ ఏవ సమేత్య వై విశుద్ధధర్మా శుద్ధేన నాశుద్ధేన చ బుద్ధిమాన్
పరమధర్మం, ఇతర ధర్మం కలిసిపోతాయి. పవిత్రధర్మం పవిత్రునితో, అపవిత్రునితో జ్ఞానవంతుడు కలిసిపోతాడు.
విముక్తధర్మా బుద్ధేన సమేత్య పురుషర్షభ వియోగధర్మిణా చైవ విముక్తాత్మా భవత్య్ అథ
ధర్మాన్ని విడిచినవాడు మేల్కొన్నవాడితో కలిసినప్పుడు, ఓ మానవశ్రేష్ఠా, వేరుపడే ధర్మంతో కూడినవాడు కూడా, ఆత్మ విముక్తమవుతుంది.
విమోక్షిణా విమోక్షశ్ చ సమేత్యేహ తథా భవేత్ శుచికర్మా శుచిశ్ చైవ భవత్య్ అమితబుద్ధిమాన్
విమోచకుడు, విమోక్షం కలిసినప్పుడు ఇక్కడ ఇదే జరుగుతుంది. పవిత్రమైన కార్యాలు చేసేవాడు, పవిత్రమనస్సు కలవాడు అపారమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు.
విమలాత్మా చ భవతి సమేత్య విమలాత్మనా కేవలాత్మా తథా చైవ కేవలేన సమేత్య వై స్వతన్త్రశ్ చ స్వతన్త్రేణ స్వతన్త్రత్వమ్ అవాప్యతే
నిర్మలాత్మ కూడా నిర్మలాత్మతో కలిసినప్పుడు కలుగుతుంది. అలాగే, ఏకాంతాత్మ ఏకాంతునితో కలిసినప్పుడు, స్వతంత్రుడు స్వతంత్రునితో కలిసినప్పుడు స్వతంత్రత్వాన్ని పొందుతాడు.
ఏతావద్ ఏతత్ కథితం మయా తే తథ్యం మహారాజ యథార్థతత్త్వమ్ అమత్సరస్ త్వం ప్రతిగృహ్య బుద్ధ్యా సనాతనం బ్రహ్మ విశుద్ధమ్ ఆద్యమ్
ఓ మహారాజా! నిజమైనది నీవు నిస్స్వార్థంగా గ్రహించు. నేను నీకు ఇంతవరకు చెప్పినది సత్యమే. శాశ్వతమైన, పవిత్రమైన, ఆదికాలపు బ్రహ్మను యథార్థంగా తెలుసుకో.
తద్ వేదనిష్ఠస్య జనస్య రాజన్ ప్రదేయమ్ ఏతత్ పరమం త్వయా భవేత్ విధిత్సమానాయ నిబోధకారకం ప్రబోధహేతోః ప్రణతస్య శాసనమ్
ఓ రాజా! వేదంలో స్థిరంగా ఉన్నవారికి ఈ పరమోపదేశం ఇవ్వాలి. తెలుసుకోవాలని ఆశించే వారికి, మేల్కొనడానికి కారణమైనవారికి, వినయంతో ఉపదేశం కోరే వారికి ఇవ్వాలి.
న దేయమ్ ఏతచ్ చ యథానృతాత్మనే శఠాయ క్లీబాయ న జిహ్మబుద్ధయే న పణ్డితజ్ఞానపరోపతాపినే దేయం తథా శిష్యవిబోధనాయ
తప్పుడు స్వభావం ఉన్నవారికి, మోసపూరితులకు, ధైర్యం లేనివారికి, వంకర మనస్సు ఉన్నవారికి, విద్యను దుర్వినియోగం చేసే వారికి ఇవ్వకూడదు. యోగ్యమైన శిష్యులకు ఉపదేశం చేయడానికే ఇవ్వాలి.
శ్రద్ధాన్వితాయాథ గుణాన్వితాయ పరాపవాదాద్ విరతాయ నిత్యమ్ విశుద్ధయోగాయ బుధాయ చైవ కృపావతే ఽథ క్షమిణే హితాయ
శ్రద్ధ కలిగినవారికి, గుణవంతులైనవారికి, ఎప్పుడూ ఇతరులను నిందించని వారికి, శుద్ధయోగంలో నిత్యం నిమగ్నమైనవారికి, జ్ఞానవంతులకు, దయగలవారికి, సహనశీలులకు, మేలుకోరేవారికి ఇవ్వాలి.
వివిక్తశీలాయ విధిప్రియాయ వివాదహీనాయ బహుశ్రుతాయ వినీతవేశాయ నహైతుకాత్మనే సదైవ గుహ్యం త్వ్ ఇదమ్ ఏవ దేయమ్
ప్రత్యేకంగా ఉండే స్వభావం ఉన్నవారికి, నియమాలను ప్రేమించే వారికి, వాదానికి దూరంగా ఉండేవారికి, విస్తృతంగా శాస్త్రాలు చదివినవారికి, వినయంగా ఉండేవారికి, స్వార్థం లేనివారికి మాత్రమే ఈ రహస్యాన్ని ఎప్పుడూ ఇవ్వాలి.
ఏతైర్ గుణైర్ హీనతమే న దేయమ్ ఏతత్ పరం బ్రహ్మ విశుద్ధమ్ ఆహుః న శ్రేయసే యోక్ష్యతి తాదృశే కృతం ధర్మప్రవక్తారమ్ అపాత్రదానాత్
ఈ గుణాలు లేని వారికి ఈ పరమ పవిత్ర బ్రహ్మను ఇవ్వకూడదు. అలాంటి వారు శ్రేయస్సు పొందరు. అర్హతలేని వారికి ఉపదేశం చేసిన ధర్మోపదేశకుని నిందిస్తారు.
పృథ్వీమ్ ఇమాం వా యది రత్నపూర్ణాం దద్యాద్ అదేయం త్వ్ ఇదమ్ అవ్రతాయ జితేన్ద్రియాయ ప్రయతాయ దేయం దేయం పరం తత్త్వవిదే నరేన్ద్ర
ఈ భూమిని రత్నాలతో నింపి ఇచ్చినా, వ్రతం లేని వారికి ఇది ఇవ్వకూడదు. ఇంద్రియాలను జయించినవారికి, శ్రద్ధతో ఉన్నవారికి, పరమతత్త్వాన్ని తెలిసినవారికి మాత్రమే ఇవ్వాలి, ఓ రాజా!
కరాల మా తే భయమ్ అస్తి కించిద్ ఏతచ్ ఛ్రుతం బ్రహ్మ పరం త్వయాద్య యథావద్ ఉక్తం పరమం పవిత్రం విశోకమ్ అత్యన్తమ్ అనాదిమధ్యమ్
ఓ కరాళా! భయపడవద్దు. నీవు ఈ రోజు పరబ్రహ్మను యథావిధిగా విన్నావు. ఇది అత్యంత పవిత్రమైనది, శోకరహితమైనది, అనంతమైనది, ఆదిమధ్యరహితమైనది.
అగాధమ్ ఏతద్ అజరామరం చ నిరామయం వీతభయం శివం చ సమీక్ష్య మోహం పరవాదసంజ్ఞమ్ ఏతస్య తత్త్వార్థమ్ ఇమం విదిత్వా
ఇది లోతులేనిది, వృద్ధాప్యమూ మరణమూ లేనిది, వ్యాధి లేనిది, భయములేనిది, మంగళకరమైనది. దీని తాత్పర్యాన్ని తెలుసుకొని, మోహాన్ని పరుల మాటగా మాత్రమే భావించాలి.
అవాప్తమ్ ఏతద్ ధి పురా సనాతనాద్ ధిరణ్యగర్భాద్ ధి తతో నరాధిప ప్రసాద్య యత్నేన తమ్ ఉగ్రతేజసం సనాతనం బ్రహ్మ యథా త్వయైతత్
ఇది చాలా కాలంగా, శాశ్వతమైన హిరణ్యగర్భుని నుండి సంపాదించబడింది. రాజా! నీవు ఎంతో శ్రమించి, ఆయనను ప్రసన్నపరచి, ఆ ఘనమైన తేజస్సుతో కూడిన శాశ్వతమైన బ్రహ్మను ఇలాగే పొందావు.
పృష్టస్ త్వయా చాస్మి యథా నరేన్ద్ర తథా మయేదం త్వయి నోక్తమ్ అన్యత్ యథావాప్తం బ్రహ్మణో మే నరేన్ద్ర మహాజ్ఞానం మోక్షవిదాం పరాయణమ్
రాజా! నీవు నన్ను ఇలా అడిగావు కాబట్టి, నేను నీకు ఇదే చెప్పాను. నేను మరొకటి చెప్పలేదు. బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని కోరేవారికి మార్గమయ్యే ఈ పరమ జ్ఞానాన్ని నేను ఎలా పొందానో, అలా నీకు వివరించాను.
ఏతద్ ఉక్తం పరం బ్రహ్మ యస్మాన్ నావర్తతే పునః పఞ్చవింశం మునిశ్రేష్ఠా వసిష్ఠేన యథా పురా
ఈ పరమ బ్రహ్మను నేను వివరించాను. దీనిని తెలుసుకున్నవాడు మళ్లీ జన్మించడు. ఇదే విషయాన్ని ప్రాచీన కాలంలో మహర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠుడు చెప్పాడు.
పునరావృత్తిమ్ ఆప్నోతి పరమం జ్ఞానమ్ అవ్యయమ్ నాతి బుధ్యతి తత్త్వేన బుధ్యమానో ఽజరామరమ్
ఈ అమరమైన పరమ జ్ఞానాన్ని యథార్థంగా గ్రహించని వాడు మళ్లీ జన్మలను పొందుతాడు. కానీ దీనిని నిజంగా తెలుసుకున్నవాడు వృద్ధాప్యమూ మరణమూ లేని స్థితిని పొందుతాడు.
ఏతన్ నిఃశ్రేయసకరం జ్ఞానం భోః పరమం మయా కథితం తత్త్వతో విప్రాః శ్రుత్వా దేవర్షితో ద్విజాః
బ్రాహ్మణులారా! పరమ శ్రేయస్సును కలిగించే ఈ పరమ జ్ఞానాన్ని నేను మీకు యథార్థంగా వివరించాను. మీరు దీన్ని వినడం వల్ల దేవతల ఆశీర్వాదం పొందారు.
హిరణ్యగర్భాద్ ఋషిణా వసిష్ఠేన సమాహృతమ్ వసిష్ఠాద్ ఋషిశార్దూలో నారదో ఽవాప్తవాన్ ఇదమ్
ఈ జ్ఞానాన్ని వశిష్ఠ మహర్షి హిరణ్యగర్భుని నుండి పొందాడు. వశిష్ఠుని నుండి, మహర్షుల్లో సింహుడైన నారదుడు దీనిని తెలుసుకున్నాడు.
నారదాద్ విదితం మహ్యమ్ ఏతద్ ఉక్తం సనాతనమ్ మా శుచధ్వం మునిశ్రేష్ఠాః శ్రుత్వైతత్ పరమం పదమ్
నారదుని ద్వారా నేను ఈ శాశ్వతమైన ఉపదేశాన్ని తెలుసుకున్నాను. మునిశ్రేష్ఠులారా! మీరు ఈ పరమ పదాన్ని విన్న తరువాత శోకించవద్దు.
యేన క్షరాక్షరే భిన్నే న భయం తస్య విద్యతే విద్యతే తు భయం యస్య యో నైనం వేత్తి తత్త్వతః
క్షరమైనదీ, అక్షరమైనదీ ఏంటో యథార్థంగా తెలిసినవాడికి భయం ఉండదు. కానీ దీనిని నిజంగా తెలియని వాడికి మాత్రం భయం ఉంటుంది.
అవిజ్ఞానాచ్ చ మూఢాత్మా పునః పునర్ ఉపద్రవాన్ ప్రేత్య జాతిసహస్రాణి మరణాన్తాన్య్ ఉపాశ్నుతే
అజ్ఞానంతో మూర్ఖుడైన ఆత్మ మళ్లీ మళ్లీ బాధలను అనుభవిస్తుంది. మరణంతో ముగిసే వేలాది జన్మలను పొందుతుంది.
దేవలోకం తథా తిర్యఙ్ మానుష్యమ్ అపి చాశ్నుతే యది వా ముచ్యతే వాపి తస్మాద్ అజ్ఞానసాగరాత్
అతడు దేవతల లోకాన్ని, జంతువుల లోకాన్ని, మానవ జన్మను కూడా పొందుతాడు. లేదా, అజ్ఞాన సముద్రం నుండి విముక్తి పొందవచ్చు.
అజ్ఞానసాగరే ఘోరే హ్య్ అవ్యక్తాగాధ ఉచ్యతే అహన్య్ అహని మజ్జన్తి యత్ర భూతాని భో ద్విజాః
ఈ భయంకరమైన అజ్ఞాన సముద్రాన్ని అవ్యక్తమైనదిగా, అపారమైనదిగా అంటారు. బ్రాహ్మణులారా! ప్రతి రోజూ, అన్ని జీవులు అందులో మునిగిపోతుంటాయి.
తస్మాద్ అగాధాద్ అవ్యక్తాద్ ఉపక్షీణాత్ సనాతనాత్ తస్మాద్ యూయం విరజస్కా వితమస్కాశ్ చ భో ద్విజాః
అందువల్ల, బ్రాహ్మణులారా! మీరు ఆ అపారమైన, అవ్యక్తమైన, శాశ్వతమైన స్థితి నుండి బయటపడి, నిర్మలులుగా, కలుషరహితులుగా ఉన్నారు.
ఏవం మయా మునిశ్రేష్ఠాః సారాత్ సారతరం పరమ్ కథితం పరమం మోక్షం యం జ్ఞాత్వా న నివర్తతే
మునిశ్రేష్ఠులారా! ఈ విధంగా నేను పరమార్థాన్ని, పరమ మోక్షాన్ని, దాని సారాన్ని మీకు వివరించాను. దీన్ని తెలుసుకున్నవాడు మళ్లీ జన్మించడు.
న నాస్తికాయ దాతవ్యం నాభక్తాయ కదాచన న దుష్టమతయే విప్రా న శ్రద్ధావిముఖాయ చ
బ్రాహ్మణులారా! ఈ జ్ఞానాన్ని నాస్తికుడికి ఇవ్వకూడదు, భక్తి లేనివాడికి ఇవ్వకూడదు, చెడ్డ మనస్సున్నవాడికి ఇవ్వకూడదు, విశ్వాసం లేనివాడికీ ఇవ్వకూడదు.