ఆనులోమ్యేన జాయన్తే లీయన్తే ప్రతిలోమతః గుణా గుణేషు సతతం సాగరస్యోర్మయో యథా
సహజమైన క్రమంలో అవి పుట్టుతాయి, వెనుక క్రమంలో అవి కలిసిపోతాయి. గుణాలు ఎప్పుడూ గుణాల్లోనే లయమవుతాయి, సముద్రపు అలలు సముద్రంలో కలిసిపోవడంలా.
సర్గప్రలయ ఏతావాన్ ప్రకృతేర్ నృపసత్తమ ఏకత్వం ప్రలయే చాస్య బహుత్వం చ తథా సృజి
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! సృష్టి, లయాలు ఇలానే జరుగుతాయి. లయ సమయంలో ప్రకృతి ఒక్కటిగా మారుతుంది; సృష్టిలో అనేక రూపాలుగా విస్తరించుతుంది.
ఏవమ్ ఏవ చ రాజేన్ద్ర విజ్ఞేయం జ్ఞానకోవిదైః అధిష్ఠాతారమ్ అవ్యక్తమ్ అస్యాప్య్ ఏతన్ నిదర్శనమ్
ఇదే విధంగా, రాజేంద్రా, జ్ఞానంలో నిపుణులు కూడా, అవ్యక్తమే అధిష్ఠానంగా ఉందని తెలుసుకోవాలి. ఇది కూడా దానికి ఉదాహరణ.
ఏకత్వం చ బహుత్వం చ ప్రకృతేర్ అను తత్త్వవాన్ ఏకత్వం ప్రలయే చాస్య బహుత్వం చ ప్రవర్తనాత్
ఒకత్వం, అనేకత్వం ప్రకృతికి తత్వాన్ని బట్టి ఉంటాయి. లయ సమయంలో ఒకత్వంగా, సృష్టిలో అనేకత్వంగా మారుతుంది.
బహుధాత్మా ప్రకుర్వీత ప్రకృతిం ప్రసవాత్మికామ్ తచ్ చ క్షేత్రం మహాన్ ఆత్మా పఞ్చవింశో ఽధితిష్ఠతి
అనేక రూపాలైన ఆత్మ, సృష్టికర్తగా ప్రకృతిని ప్రేరేపిస్తుంది. ఆ క్షేత్రాన్ని, మహాత్మ, ఇరవై ఐదవదైన ఆత్మ ఆధిపత్యం వహిస్తుంది.
అధిష్ఠాతేతి రాజేన్ద్ర ప్రోచ్యతే యతిసత్తమైః అధిష్ఠానాద్ అధిష్ఠాతా క్షేత్రాణామ్ ఇతి నః శ్రుతమ్
ఓ రాజేంద్రా! యతులలో శ్రేష్ఠులు అతడిని అధిష్ఠాతగా పిలుస్తారు. క్షేత్రాలపై అధికారం వహించేవాడని మనం విన్నాము.
క్షేత్రం జానాతి చావ్యక్తం క్షేత్రజ్ఞ ఇతి చోచ్యతే అవ్యక్తికే పురే శేతే పురుషశ్ చేతి కథ్యతే
అతడు క్షేత్రాన్ని తెలుసు, క్షేత్రజ్ఞుడని కూడా పిలవబడతాడు. అవ్యక్తమైన నగరంలో పురుషుడు నివసిస్తాడని చెప్పబడింది.
అన్యద్ ఏవ చ క్షేత్రం స్యాద్ అన్యః క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే క్షేత్రమ్ అవ్యక్త ఇత్య్ ఉక్తం జ్ఞాతారం పఞ్చవింశకమ్
క్షేత్రం ఒకటి, క్షేత్రజ్ఞుడు వేరని చెబుతారు. క్షేత్రాన్ని అవ్యక్తమని, క్షేత్రజ్ఞుడిని ఇరవై ఐదవదని అంటారు.
అన్యద్ ఏవ చ జ్ఞానం స్యాద్ అన్యజ్ జ్ఞేయం తద్ ఉచ్యతే జ్ఞానమ్ అవ్యక్తమ్ ఇత్య్ ఉక్తం జ్ఞేయో వై పఞ్చవింశకః
జ్ఞానం ఒకటి, జ్ఞేయం వేరని అంటారు. జ్ఞానాన్ని అవ్యక్తమని, జ్ఞేయాన్ని నిజంగా ఇరవై ఐదవదని అంటారు.
అవ్యక్తం క్షేత్రమ్ ఇత్య్ ఉక్తం తథా సత్త్వం తథేశ్వరమ్ అనీశ్వరమ్ అతత్త్వం చ తత్త్వం తత్ పఞ్చవింశకమ్
అవ్యక్తాన్ని క్షేత్రమని, అలాగే సత్త్వమని, ఇశ్వరుడని కూడా అంటారు. అనీశ్వరమైనది, తత్వం కానిది, ఆ తత్వమే ఇరవై ఐదవదని అంటారు.
సాంఖ్యదర్శనమ్ ఏతావత్ పరిసంఖ్యా న విద్యతే సంఖ్యా ప్రకురుతే చైవ ప్రకృతిం చ ప్రవక్ష్యతే
సాంక్యదర్శనం ఇంతవరకే. ఇకపై సంఖ్య లేదు. సాంక్యము సంఖ్యను చెప్పి, ప్రకృతిని వివరించుతుంది.
చత్వారింశచ్ చతుర్వింశత్ ప్రతిసంఖ్యాయ తత్త్వతః సంఖ్యా సహస్రకృత్యా తు నిస్తత్త్వః పఞ్చవింశకః
నలభై, ఇరవై నాలుగు తత్వాలుగా లెక్కించబడ్డాయి. ఇరవై ఐదవది, వేర్వేరు మార్లు లెక్కించినా, అది తత్వం కాదు.
పఞ్చవింశత్ ప్రబుద్ధాత్మా బుధ్యమాన ఇతి శ్రుతః యదా బుధ్యతి ఆత్మానం తదా భవతి కేవలః
ప్రబుద్ధాత్మను ఇరవై ఐదవదని, బోధించేవాడని విన్నాము. ఆత్మ తనను తాను తెలుసుకున్నప్పుడు, అది ఒంటరిగా మారుతుంది.
సమ్యగ్దర్శనమ్ ఏతావద్ భాషితం తవ తత్త్వతః ఏవమ్ ఏతద్ విజానన్తః సామ్యతాం ప్రతియాన్త్య్ ఉత
ఇంతవరకూ నీకు తత్వపరంగా నిజమైన దృష్టిని వివరించాను. ఇలా తెలుసుకున్నవారు సమత్వాన్ని పొందుతారు.
సమ్యఙ్నిదర్శనం నామ ప్రత్యక్షం ప్రకృతేస్ తథా గుణవత్త్వాద్ యథైతాని నిర్గుణేభ్యస్ తథా భవేత్
సమ్యగ్దర్శనం అంటే ప్రకృతిని ప్రత్యక్షంగా చూడడమే. గుణాల వల్ల ఇవన్నీ నిర్గుణం నుండి పుట్టినవే.
న త్వ్ ఏవం వర్తమానానామ్ ఆవృత్తిర్ వర్తతే పునః విద్యతే క్షరభావశ్ చ న పరస్పరమ్ అవ్యయమ్
ఇలా ఉన్నవారికి మళ్లీ జననం లేదు. నశ్వరమైన స్థితి ఉంది, కానీ పరస్పరంగా నశించని స్థితి లేదు.
పశ్యన్త్య్ అమతయో యే న సమ్యక్ తేషు చ దర్శనమ్ తే వ్యక్తిం ప్రతిపద్యన్తే పునః పునర్ అరిందమ
శత్రువులను జయించినవాడా, యథార్థంగా చూడలేని వారు, అటువంటి వ్యక్తుల్లో కేవలం బయట కనిపించే రూపాన్ని మాత్రమే చూస్తారు. వారు మళ్లీ మళ్లీ అదే బయట కనిపించేదానినే పట్టుకుంటారు.
సర్వమ్ ఏతద్ విజానన్తో న సర్వస్య ప్రబోధనాత్ వ్యక్తిభూతా భవిష్యన్తి వ్యక్తస్యైవానువర్తనాత్
ఇవన్నీ తెలిసినవారు కూడా అందరిని జాగృతం చేయరు; వారు బయట కనిపించేదాన్ని అనుసరించడంవల్లే బయటికి వస్తారు.
సర్వమ్ అవ్యక్తమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్ అసర్వః పఞ్చవింశకః య ఏవమ్ అభిజానన్తి న భయం తేషు విద్యతే
అన్నీ అవ్యక్తమే అని చెప్పబడింది; అంతా కానివాడు ఇరవై ఐదవదిగా చెప్పబడతాడు. ఈ విధంగా తెలుసుకునేవారికి ఎలాంటి భయం ఉండదు.
సాంఖ్యదర్శనమ్ ఏతావద్ ఉక్తం తే నృపసత్తమ విద్యావిద్యే త్వ్ ఇదానీం మే త్వం నిబోధానుపూర్వశః
రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇంతవరకు సాంఖ్యదర్శనం నీకు వివరించాను. ఇప్పుడు, జ్ఞానం మరియు అజ్ఞానం గురించి క్రమంగా నా నుండి విను.
అభేద్యమ్ ఆహుర్ అవ్యక్తం సర్గప్రలయధర్మిణః సర్గప్రలయ ఇత్య్ ఉక్తం విద్యావిద్యే చ వింశకః
సృష్టి, లయ లక్షణాలు కలిగిన అవ్యక్తాన్ని విడగొట్టలేనిదిగా అంటారు. సృష్టి, లయ అని చెప్పబడింది; ఇరవైవదిగా జ్ఞానం, అజ్ఞానం చెప్పబడతాయి.
పరస్పరస్య విద్యా వై తన్ నిబోధానుపూర్వశః యథోక్తమ్ ఋషిభిస్ తాత సాంఖ్యస్యాతినిదర్శనమ్
జ్ఞానం పరస్పరమైనదే; ఇది ఎలా ఉందో క్రమంగా తెలుసుకో. ఋషులు చెప్పిన ప్రకారం, ఇది సాంఖ్యానికి మరింత వివరణగా చెప్పబడింది.
కర్మేన్ద్రియాణాం సర్వేషాం విద్యా బుద్ధీన్ద్రియం స్మృతమ్ బుద్ధీన్ద్రియాణాం చ తథా విశేషా ఇతి నః శ్రుతమ్
అన్ని కర్మేంద్రియాలకు జ్ఞానం బుద్ధీంద్రియమే అని చెప్పబడింది. అలాగే బుద్ధీంద్రియాలకు కూడా వాటి ప్రత్యేకతలు మాకు చెప్పబడ్డాయి.
విషయాణాం మనస్ తేషాం విద్యామ్ ఆహుర్ మనీషిణః మనసః పఞ్చ భూతాని విద్యా ఇత్య్ అభిచక్షతే
ఇంద్రియ విషయాలకు మనస్సే జ్ఞానం అని పండితులు చెబుతారు. మనస్సుకు ఐదు భూతాలే జ్ఞానం అని అంటారు.
అహంకారస్ తు భూతానాం పఞ్చానాం నాత్ర సంశయః అహంకారస్ తథా విద్యా బుద్ధిర్ విద్యా నరేశ్వర
ఈ ఐదు భూతాలకు అహంకారమే కారణం — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. అహంకారమూ జ్ఞానమే, అలాగే బుద్ధి కూడా జ్ఞానమే, ఓ రాజాధిరాజా.
బుద్ధ్యా ప్రకృతిర్ అవ్యక్తం తత్త్వానాం పరమేశ్వరః విద్యా జ్ఞేయా నరశ్రేష్ఠ విధిశ్ చ పరమః స్మృతః
బుద్ధి ద్వారా ప్రకృతి అవ్యక్తంగా ఉంటుంది, ఇది తత్త్వాలలో పరమమైనది, ఓ మానవశ్రేష్ఠా. జ్ఞానాన్ని తెలుసుకోవాలి, పరమమైన విధిని గుర్తుంచుకోవాలి.
అవ్యక్తమ్ అపరం ప్రాహుర్ విద్యా వై పఞ్చవింశకః సర్వస్య సర్వమ్ ఇత్య్ ఉక్తం జ్ఞేయజ్ఞానస్య పారగః
అవ్యక్తాన్ని తక్కువదిగా అంటారు; జ్ఞానమే ఇరవై ఐదవదిగా చెప్పబడింది. అన్నీ అన్నింటిలోని అన్నీ అని చెప్పబడింది; జ్ఞానం, జ్ఞేయాన్ని దాటి వెళ్ళినవాడు ఇదే.
జ్ఞానమ్ అవ్యక్తమ్ ఇత్య్ ఉక్తం జ్ఞేయం వై పఞ్చవింశకమ్ తథైవ జ్ఞానమ్ అవ్యక్తం విజ్ఞాతా పఞ్చవింశకః
జ్ఞానాన్ని అవ్యక్తమే అని అంటారు; జ్ఞేయం మాత్రం ఇరవై ఐదవదిగా చెప్పబడింది. అలాగే, జ్ఞానం అవ్యక్తమే, తెలిసినవాడు ఇరవై ఐదవదే.
విద్యావిద్యే తు తత్త్వేన మయోక్తే వై విశేషతః అక్షరం చ క్షరం చైవ యద్ ఉక్తం తన్ నిబోధ మే
జ్ఞానం, అజ్ఞానం గురించి నిజంగా నేను నీకు వివరించాను; ఇప్పుడు అక్షరమూ, క్షరమూ ఏమిటో విను.
ఉభావ్ ఏతౌ క్షరావ్ ఉక్తౌ ఉభావ్ ఏతావ్ అనక్షరౌ కారణం తు ప్రవక్ష్యామి యథాజ్ఞానం తు జ్ఞానతః
ఈ రెండూ క్షరమైనవిగా, ఈ రెండూ అక్షరమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి; వాటి కారణాన్ని, జ్ఞానం, అజ్ఞానం ద్వారా ఎలా తెలుసుకోవాలో నేను వివరించబోతున్నాను.