విశ్వాత్మా సతతం జ్ఞేయ ఇత్య్ ఏవమ్ అనుశుశ్రుమ ద్రవ్యం హ్య్ అహీనమనసో నాన్యథేతి వినిశ్చయః
ప్రపంచానికి ఆధారమైన ఆత్మను ఎప్పుడూ తెలుసుకోవాలని మనం విన్నాము. మనస్సు చంచలంగా లేని వారికి మాత్రమే ఈ సత్యం బోధపడుతుంది; ఇది ఖచ్చితమైన నిర్ణయం.
విముక్తః సర్వసఙ్గేభ్యో లఘ్వాహారో జితేన్ద్రియః పూర్వరాత్రే పరార్ధే చ ధారయీత మనో హృది
బంధాలన్నిటినుండి విముక్తుడై, తక్కువగా తినుతూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, రాత్రి ప్రారంభంలోనూ చివరలోనూ మనస్సును హృదయంలో నిలిపి ఉంచాలి.
స్థిరీకృత్యేన్ద్రియగ్రామం మనసా మిథిలేశ్వర మనో బుద్ధ్యా స్థిరం కృత్వా పాషాణ ఇవ నిశ్చలః
ఇంద్రియాలను మనస్సుతో స్థిరపరిచి, మనస్సును బుద్ధితో దృఢంగా చేసి, మిథిలా రాజా, రాయి లా కదలకుండా ఉండాలి.
స్థాణువచ్ చాప్య్ అకమ్ప్యః స్యాద్ దారువచ్ చాపి నిశ్చలః బుద్ధ్యా విధివిధానజ్ఞస్ తతో యుక్తం ప్రచక్షతే
స్తంభంలా అచంచలంగా, దారంలా కదలకుండా ఉండాలి. బుద్ధితో విధులను తెలిసినవాడు, ఇలాంటి వాడిని యోగి అంటారు.
న శృణోతి న చాఘ్రాతి న చ పశ్యతి కించన న చ స్పర్శం విజానాతి న చ సంకల్పతే మనః
అతడు ఏదీ వినడు, ఏదీ వాసన పట్టడు, ఏదీ చూడడు, స్పర్శను గ్రహించడు, మనస్సు కూడా ఏ ఆలోచన చేయదు.
న చాపి మన్యతే కించిన్ న చ బుధ్యేత కాష్ఠవత్ తదా ప్రకృతిమ్ ఆపన్నం యుక్తమ్ ఆహుర్ మనీషిణః
అతడు ఏదీ అనుకోడు, ఏదీ గ్రహించడు, దారంలా ఉండిపోతాడు. అప్పుడు తన సహజస్థితిని పొందిన వాడిని పండితులు యోగి అంటారు.
న భాతి హి యథా దీపో దీప్తిస్ తద్వచ్ చ దృశ్యతే నిలిఙ్గశ్ చాధశ్ చోర్ధ్వం చ తిర్యగ్గతిమ్ అవాప్నుయాత్
దీపం వెలిగిపోని సమయంలో దీపపు వెలుగు కనిపించదు కదా, అలాగే, లక్షణాలు లేని ఆత్మ పైకి, కిందకి, అడ్డంగా ఎక్కడికైనా వెళ్తుంది.
తదా తదుపపన్నశ్ చ యస్మిన్ దృష్టే చ కథ్యతే హృదయస్థో ఽన్తరాత్మేతి జ్ఞేయో జ్ఞస్ తాత మద్విధైః
ఆ స్థితిని పొందినప్పుడు, దాన్ని చూసినప్పుడు, హృదయంలో ఉన్న ఆత్మనే జ్ఞాత అని, నన్ను వంటి వారు తెలుసుకోవాలని చెబుతారు.
నిర్ధూమ ఇవ సప్తార్చిర్ ఆదిత్య ఇవ రశ్మివాన్ వైద్యుతో ఽగ్నిర్ ఇవాకాశే పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మని
పొగ లేకుండా ఏడు జ్వాలలతో ఉన్న అగ్ని లా, కిరణాలతో ఉన్న సూర్యుడు లా, ఆకాశంలో మెరుపు లా, ఆత్మ తనలో తానే తన్ను దర్శిస్తుంది.
యం పశ్యన్తి మహాత్మానో ధృతిమన్తో మనీషిణః బ్రాహ్మణా బ్రహ్మయోనిస్థా హ్య్ అయోనిమ్ అమృతాత్మకమ్
ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు, బ్రహ్మలో స్థిరమైన మహాత్ములు, జన్మలేని, అమృత స్వరూపమైన ఆత్మను చూస్తారు.
తద్ ఏవాహుర్ అణుభ్యో ఽణు తన్ మహద్భ్యో మహత్తరమ్ సర్వత్ర సర్వభూతేషు ధ్రువం తిష్ఠన్ న దృశ్యతే
అది సూక్ష్మమైన వాటిలో అత్యంత సూక్ష్మం, గొప్ప వాటిలో గొప్పదని చెబుతారు. అది అన్ని ప్రాణుల్లో ఎక్కడైనా నిలిచి ఉంటుంది, కాని కనిపించదు.
బుద్ధిద్రవ్యేణ దృశ్యేన మనోదీపేన లోకకృత్ మహతస్ తమసస్ తాత పారే తిష్ఠన్ న తామసః
బుద్ధి స్వరూపంతో, మనస్సు వెలుగుతో, లోకాలను సృష్టించే వాడు, మహా అంధకారానికి అప్పుడు పక్కన నిలిచి ఉంటాడు, కాని అతడు చీకటి కాదు.
తమసో దూర ఇత్య్ ఉక్తస్ తత్త్వజ్ఞైర్ వేదపారగైః విమలో విమతశ్ చైవ నిర్లిఙ్గో ఽలిఙ్గసంజ్ఞకః
సత్యాన్ని తెలిసిన, వేదాలలో నిష్ణాతులు, అది చీకటి నుండి దూరంగా, నిర్మలమైనది, ప్రశంసించబడినది, లక్షణాలు లేనిదని అంటారు.
యోగ ఏష హి లోకానాం కిమ్ అన్యద్ యోగలక్షణమ్ ఏవం పశ్యన్ ప్రపశ్యేత ఆత్మానమ్ అజరం పరమ్
ప్రపంచాలకోసం ఇదే యోగం; యోగానికి ఇంకేం లక్షణం ఉంది? ఇలా చూస్తూ, తనను తాను వృద్ధాప్యములేని పరమాత్మగా తెలుసుకుంటాడు.
యోగదర్శనమ్ ఏతావద్ ఉక్తం తే తత్త్వతో మయా సాంఖ్యజ్ఞానం ప్రవక్ష్యామి పరిసంఖ్యానిదర్శనమ్
యోగ దర్శనం ఇంతవరకే నిజంగా నీకు చెప్పాను. ఇప్పుడు సాంఖ్య జ్ఞానాన్ని, దాని విభాగాలను వివరంగా చెబుతాను.
అవ్యక్తమ్ ఆహుః ప్రఖ్యానం పరాం ప్రకృతిమ్ ఆత్మనః తస్మాన్ మహత్ సముత్పన్నం ద్వితీయం రాజసత్తమ
అవ్యక్తాన్ని ఆత్మ యొక్క పరమ స్వరూపంగా అంటారు. దానివల్ల 'మహత్' అనే రెండవది పుట్టింది, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా.
అహంకారస్ తు మహతస్ తృతీయ ఇతి నః శ్రుతమ్ పఞ్చభూతాన్య్ అహంకారాద్ ఆహుః సాంఖ్యాత్మదర్శినః
మహత్కు తరువాత అహంకారం మూడవదిగా పుట్టిందని మనం విన్నాము. అహంకారంనుండి ఐదు భూతాలు పుట్టాయని సాంఖ్యులు చెబుతారు.
ఏతాః ప్రకృతయస్ త్వ్ అష్టౌ వికారాశ్ చాపి షోడశ పఞ్చ చైవ విశేషాశ్ చ తథా పఞ్చేన్ద్రియాణి చ
ఈ ఎనిమిది ప్రకృతులు, పదహారు వికారాలు, ఐదు ప్రత్యేక భూతాలు, అలాగే ఐదు ఇంద్రియాలు ఉన్నాయి.
ఏతావద్ ఏవ తత్త్వానాం సాంఖ్యమ్ ఆహుర్ మనీషిణః సాంఖ్యే సాంఖ్యవిధానజ్ఞా నిత్యం సాంఖ్యపథే స్థితాః
ఇంతవరకే తత్వాల సంఖ్యను జ్ఞానులు వివరించారు. సాంక్యపద్ధతిని బాగా తెలిసినవారు, ఎప్పుడూ సాంక్యమార్గంలో నిలిచినవారు, ఇదే విధంగా వివరించారు.
యస్మాద్ యద్ అభిజాయేత తత్ తత్రైవ ప్రలీయతే లీయన్తే ప్రతిలోమాని గృహ్యన్తే చాన్తరాత్మనా
ఏది ఏదిలోంచి పుట్టిందో, అది మళ్లీ అదే లోపల కలిసిపోతుంది. వాటి కలయిక వెనుకబడిన క్రమంలో జరుగుతుంది; ఇవన్నీ మనసులో గ్రహించవచ్చు.
ఆనులోమ్యేన జాయన్తే లీయన్తే ప్రతిలోమతః గుణా గుణేషు సతతం సాగరస్యోర్మయో యథా
సహజమైన క్రమంలో అవి పుట్టుతాయి, వెనుక క్రమంలో అవి కలిసిపోతాయి. గుణాలు ఎప్పుడూ గుణాల్లోనే లయమవుతాయి, సముద్రపు అలలు సముద్రంలో కలిసిపోవడంలా.
సర్గప్రలయ ఏతావాన్ ప్రకృతేర్ నృపసత్తమ ఏకత్వం ప్రలయే చాస్య బహుత్వం చ తథా సృజి
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! సృష్టి, లయాలు ఇలానే జరుగుతాయి. లయ సమయంలో ప్రకృతి ఒక్కటిగా మారుతుంది; సృష్టిలో అనేక రూపాలుగా విస్తరించుతుంది.
ఏవమ్ ఏవ చ రాజేన్ద్ర విజ్ఞేయం జ్ఞానకోవిదైః అధిష్ఠాతారమ్ అవ్యక్తమ్ అస్యాప్య్ ఏతన్ నిదర్శనమ్
ఇదే విధంగా, రాజేంద్రా, జ్ఞానంలో నిపుణులు కూడా, అవ్యక్తమే అధిష్ఠానంగా ఉందని తెలుసుకోవాలి. ఇది కూడా దానికి ఉదాహరణ.
ఏకత్వం చ బహుత్వం చ ప్రకృతేర్ అను తత్త్వవాన్ ఏకత్వం ప్రలయే చాస్య బహుత్వం చ ప్రవర్తనాత్
ఒకత్వం, అనేకత్వం ప్రకృతికి తత్వాన్ని బట్టి ఉంటాయి. లయ సమయంలో ఒకత్వంగా, సృష్టిలో అనేకత్వంగా మారుతుంది.
బహుధాత్మా ప్రకుర్వీత ప్రకృతిం ప్రసవాత్మికామ్ తచ్ చ క్షేత్రం మహాన్ ఆత్మా పఞ్చవింశో ఽధితిష్ఠతి
అనేక రూపాలైన ఆత్మ, సృష్టికర్తగా ప్రకృతిని ప్రేరేపిస్తుంది. ఆ క్షేత్రాన్ని, మహాత్మ, ఇరవై ఐదవదైన ఆత్మ ఆధిపత్యం వహిస్తుంది.
అధిష్ఠాతేతి రాజేన్ద్ర ప్రోచ్యతే యతిసత్తమైః అధిష్ఠానాద్ అధిష్ఠాతా క్షేత్రాణామ్ ఇతి నః శ్రుతమ్
ఓ రాజేంద్రా! యతులలో శ్రేష్ఠులు అతడిని అధిష్ఠాతగా పిలుస్తారు. క్షేత్రాలపై అధికారం వహించేవాడని మనం విన్నాము.
క్షేత్రం జానాతి చావ్యక్తం క్షేత్రజ్ఞ ఇతి చోచ్యతే అవ్యక్తికే పురే శేతే పురుషశ్ చేతి కథ్యతే
అతడు క్షేత్రాన్ని తెలుసు, క్షేత్రజ్ఞుడని కూడా పిలవబడతాడు. అవ్యక్తమైన నగరంలో పురుషుడు నివసిస్తాడని చెప్పబడింది.
అన్యద్ ఏవ చ క్షేత్రం స్యాద్ అన్యః క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే క్షేత్రమ్ అవ్యక్త ఇత్య్ ఉక్తం జ్ఞాతారం పఞ్చవింశకమ్
క్షేత్రం ఒకటి, క్షేత్రజ్ఞుడు వేరని చెబుతారు. క్షేత్రాన్ని అవ్యక్తమని, క్షేత్రజ్ఞుడిని ఇరవై ఐదవదని అంటారు.
అన్యద్ ఏవ చ జ్ఞానం స్యాద్ అన్యజ్ జ్ఞేయం తద్ ఉచ్యతే జ్ఞానమ్ అవ్యక్తమ్ ఇత్య్ ఉక్తం జ్ఞేయో వై పఞ్చవింశకః
జ్ఞానం ఒకటి, జ్ఞేయం వేరని అంటారు. జ్ఞానాన్ని అవ్యక్తమని, జ్ఞేయాన్ని నిజంగా ఇరవై ఐదవదని అంటారు.
అవ్యక్తం క్షేత్రమ్ ఇత్య్ ఉక్తం తథా సత్త్వం తథేశ్వరమ్ అనీశ్వరమ్ అతత్త్వం చ తత్త్వం తత్ పఞ్చవింశకమ్
అవ్యక్తాన్ని క్షేత్రమని, అలాగే సత్త్వమని, ఇశ్వరుడని కూడా అంటారు. అనీశ్వరమైనది, తత్వం కానిది, ఆ తత్వమే ఇరవై ఐదవదని అంటారు.