తథా బుద్ధప్రబుద్ధాభ్యాం బుధ్యమానస్య చానఘ స్థూలబుద్ధ్యా న పశ్యామి తత్త్వమ్ ఏతన్ న సంశయః
అలాగే, మేలుకున్నవారు, మేల్కొంటున్నవారు ఉన్నా, స్థూలమైన బుద్ధితో మేల్కొంటున్నవాడి తత్త్వాన్ని నేను గ్రహించలేను — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అక్షరక్షరయోర్ ఉక్తం త్వయా యద్ అపి కారణమ్ తద్ అప్య్ అస్థిరబుద్ధిత్వాత్ ప్రనష్టమ్ ఇవ మే ఽనఘ
క్షరము, అక్షరములకు నీవు చెప్పిన కారణమూ, ఓ పాపరహితుడా, నా స్థిరమైన బుద్ధి లేకపోవడం వల్ల నాకు కనిపించకుండా పోయింది.
తద్ ఏతచ్ ఛ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామి నానాత్వైకత్వదర్శనమ్ ద్వంద్వం చైవానిరుద్ధం చ బుధ్యమానం చ తత్త్వతః
కాబట్టి, ఏకత్వం, నానాత్వం, ద్వంద్వం, అడ్డుకోలేని స్వరూపం, మేల్కొనుట — వీటి తత్త్వాన్ని నేను వినాలని కోరుకుంటున్నాను.
విద్యావిద్యే చ భగవన్న్ అక్షరం క్షరమ్ ఏవ చ సాంఖ్యయోగం చ కృత్స్నేన బుద్ధాబుద్ధిం పృథక్ పృథక్
ఓ భగవంతుడా, విద్య, అవిద్య, అక్షరం, క్షరము, మొత్తం సాంఖ్యయోగం, మేల్కొన్న బుద్ధి, మేలుకోని బుద్ధి — వీటి తేడాను కూడా వివరించు.
హన్త తే సంప్రవక్ష్యామి యద్ ఏతద్ అనుపృచ్ఛసి యోగకృత్యం మహారాజ పృథగ్ ఏవ శృణుష్వ మే
బాగుంది, నీవు అడిగిన యోగక్రియను నేను నీకు వివరించబోతున్నాను, ఓ మహారాజా. నా మాటను స్పష్టంగా విను.
యోగకృత్యం తు యోగానాం ధ్యానమ్ ఏవ పరం బలమ్ తచ్ చాపి ద్వివిధం ధ్యానమ్ ఆహుర్ విద్యావిదో జనాః
యోగక్రియలలో ధ్యానం అత్యుత్తమమైన బలం. ధ్యానం రెండు విధాలుగా ఉంటుందని, తెలిసినవారు, తెలియనివారు అందరూ అంటారు.
ఏకాగ్రతా చ మనసః ప్రాణాయామస్ తథైవ చ ప్రాణాయామస్ తు సగుణో నిర్గుణో మానసస్ తథా
మనస్సు ఏకాగ్రత, ప్రాణాయామం కూడా ముఖ్యమైనవి. ప్రాణాయామం సగుణంగా, నిర్గుణంగా, అలాగే మానసికంగా కూడా ఉంటుందని అంటారు.
మూత్రోత్సర్గే పురీషే చ భోజనే చ నరాధిప ద్వికాలం నోపభుఞ్జీత శేషం భుఞ్జీత తత్పరః
ఓ రాజా, మూత్ర విసర్జన, విసర్జన, భోజనం — వీటిలో రోజు రెండుసార్లు తీసుకోకూడదు. దీనిలో నిబద్ధుడైనవాడు మిగిలినదానిని మాత్రమే భుజించాలి.
ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యో నివర్త్య మనసా మునిః దశద్వాదశభిర్ వాపి చతుర్వింశాత్ పరం యతః
ఇంద్రియాలను వాటి విషయాల నుండి మనస్సుతో నియంత్రించి, పది, పన్నెండు, లేదా ఇరవై నాలుగు ద్వారా అయినా, ముని మరింత నియమంతో ఉండాలి.
స చోదనాభిర్ మతిమాన్ నాత్మానం చోదయేద్ అథ తిష్ఠన్తమ్ అజరం తం తు యత్ తద్ ఉక్తం మనీషిభిః
అతడు బుద్ధిమంతుడై, ప్రేరణలకు లోనవకుండా ఉండాలి. మునులు చెప్పిన వయస్సు లేని స్థితిలో నిలబడాలి.
విశ్వాత్మా సతతం జ్ఞేయ ఇత్య్ ఏవమ్ అనుశుశ్రుమ ద్రవ్యం హ్య్ అహీనమనసో నాన్యథేతి వినిశ్చయః
ప్రపంచానికి ఆధారమైన ఆత్మను ఎప్పుడూ తెలుసుకోవాలని మనం విన్నాము. మనస్సు చంచలంగా లేని వారికి మాత్రమే ఈ సత్యం బోధపడుతుంది; ఇది ఖచ్చితమైన నిర్ణయం.
విముక్తః సర్వసఙ్గేభ్యో లఘ్వాహారో జితేన్ద్రియః పూర్వరాత్రే పరార్ధే చ ధారయీత మనో హృది
బంధాలన్నిటినుండి విముక్తుడై, తక్కువగా తినుతూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, రాత్రి ప్రారంభంలోనూ చివరలోనూ మనస్సును హృదయంలో నిలిపి ఉంచాలి.
స్థిరీకృత్యేన్ద్రియగ్రామం మనసా మిథిలేశ్వర మనో బుద్ధ్యా స్థిరం కృత్వా పాషాణ ఇవ నిశ్చలః
ఇంద్రియాలను మనస్సుతో స్థిరపరిచి, మనస్సును బుద్ధితో దృఢంగా చేసి, మిథిలా రాజా, రాయి లా కదలకుండా ఉండాలి.
స్థాణువచ్ చాప్య్ అకమ్ప్యః స్యాద్ దారువచ్ చాపి నిశ్చలః బుద్ధ్యా విధివిధానజ్ఞస్ తతో యుక్తం ప్రచక్షతే
స్తంభంలా అచంచలంగా, దారంలా కదలకుండా ఉండాలి. బుద్ధితో విధులను తెలిసినవాడు, ఇలాంటి వాడిని యోగి అంటారు.
న శృణోతి న చాఘ్రాతి న చ పశ్యతి కించన న చ స్పర్శం విజానాతి న చ సంకల్పతే మనః
అతడు ఏదీ వినడు, ఏదీ వాసన పట్టడు, ఏదీ చూడడు, స్పర్శను గ్రహించడు, మనస్సు కూడా ఏ ఆలోచన చేయదు.
న చాపి మన్యతే కించిన్ న చ బుధ్యేత కాష్ఠవత్ తదా ప్రకృతిమ్ ఆపన్నం యుక్తమ్ ఆహుర్ మనీషిణః
అతడు ఏదీ అనుకోడు, ఏదీ గ్రహించడు, దారంలా ఉండిపోతాడు. అప్పుడు తన సహజస్థితిని పొందిన వాడిని పండితులు యోగి అంటారు.
న భాతి హి యథా దీపో దీప్తిస్ తద్వచ్ చ దృశ్యతే నిలిఙ్గశ్ చాధశ్ చోర్ధ్వం చ తిర్యగ్గతిమ్ అవాప్నుయాత్
దీపం వెలిగిపోని సమయంలో దీపపు వెలుగు కనిపించదు కదా, అలాగే, లక్షణాలు లేని ఆత్మ పైకి, కిందకి, అడ్డంగా ఎక్కడికైనా వెళ్తుంది.
తదా తదుపపన్నశ్ చ యస్మిన్ దృష్టే చ కథ్యతే హృదయస్థో ఽన్తరాత్మేతి జ్ఞేయో జ్ఞస్ తాత మద్విధైః
ఆ స్థితిని పొందినప్పుడు, దాన్ని చూసినప్పుడు, హృదయంలో ఉన్న ఆత్మనే జ్ఞాత అని, నన్ను వంటి వారు తెలుసుకోవాలని చెబుతారు.
నిర్ధూమ ఇవ సప్తార్చిర్ ఆదిత్య ఇవ రశ్మివాన్ వైద్యుతో ఽగ్నిర్ ఇవాకాశే పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మని
పొగ లేకుండా ఏడు జ్వాలలతో ఉన్న అగ్ని లా, కిరణాలతో ఉన్న సూర్యుడు లా, ఆకాశంలో మెరుపు లా, ఆత్మ తనలో తానే తన్ను దర్శిస్తుంది.
యం పశ్యన్తి మహాత్మానో ధృతిమన్తో మనీషిణః బ్రాహ్మణా బ్రహ్మయోనిస్థా హ్య్ అయోనిమ్ అమృతాత్మకమ్
ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు, బ్రహ్మలో స్థిరమైన మహాత్ములు, జన్మలేని, అమృత స్వరూపమైన ఆత్మను చూస్తారు.
తద్ ఏవాహుర్ అణుభ్యో ఽణు తన్ మహద్భ్యో మహత్తరమ్ సర్వత్ర సర్వభూతేషు ధ్రువం తిష్ఠన్ న దృశ్యతే
అది సూక్ష్మమైన వాటిలో అత్యంత సూక్ష్మం, గొప్ప వాటిలో గొప్పదని చెబుతారు. అది అన్ని ప్రాణుల్లో ఎక్కడైనా నిలిచి ఉంటుంది, కాని కనిపించదు.
బుద్ధిద్రవ్యేణ దృశ్యేన మనోదీపేన లోకకృత్ మహతస్ తమసస్ తాత పారే తిష్ఠన్ న తామసః
బుద్ధి స్వరూపంతో, మనస్సు వెలుగుతో, లోకాలను సృష్టించే వాడు, మహా అంధకారానికి అప్పుడు పక్కన నిలిచి ఉంటాడు, కాని అతడు చీకటి కాదు.
తమసో దూర ఇత్య్ ఉక్తస్ తత్త్వజ్ఞైర్ వేదపారగైః విమలో విమతశ్ చైవ నిర్లిఙ్గో ఽలిఙ్గసంజ్ఞకః
సత్యాన్ని తెలిసిన, వేదాలలో నిష్ణాతులు, అది చీకటి నుండి దూరంగా, నిర్మలమైనది, ప్రశంసించబడినది, లక్షణాలు లేనిదని అంటారు.
యోగ ఏష హి లోకానాం కిమ్ అన్యద్ యోగలక్షణమ్ ఏవం పశ్యన్ ప్రపశ్యేత ఆత్మానమ్ అజరం పరమ్
ప్రపంచాలకోసం ఇదే యోగం; యోగానికి ఇంకేం లక్షణం ఉంది? ఇలా చూస్తూ, తనను తాను వృద్ధాప్యములేని పరమాత్మగా తెలుసుకుంటాడు.
యోగదర్శనమ్ ఏతావద్ ఉక్తం తే తత్త్వతో మయా సాంఖ్యజ్ఞానం ప్రవక్ష్యామి పరిసంఖ్యానిదర్శనమ్
యోగ దర్శనం ఇంతవరకే నిజంగా నీకు చెప్పాను. ఇప్పుడు సాంఖ్య జ్ఞానాన్ని, దాని విభాగాలను వివరంగా చెబుతాను.
అవ్యక్తమ్ ఆహుః ప్రఖ్యానం పరాం ప్రకృతిమ్ ఆత్మనః తస్మాన్ మహత్ సముత్పన్నం ద్వితీయం రాజసత్తమ
అవ్యక్తాన్ని ఆత్మ యొక్క పరమ స్వరూపంగా అంటారు. దానివల్ల 'మహత్' అనే రెండవది పుట్టింది, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా.
అహంకారస్ తు మహతస్ తృతీయ ఇతి నః శ్రుతమ్ పఞ్చభూతాన్య్ అహంకారాద్ ఆహుః సాంఖ్యాత్మదర్శినః
మహత్కు తరువాత అహంకారం మూడవదిగా పుట్టిందని మనం విన్నాము. అహంకారంనుండి ఐదు భూతాలు పుట్టాయని సాంఖ్యులు చెబుతారు.
ఏతాః ప్రకృతయస్ త్వ్ అష్టౌ వికారాశ్ చాపి షోడశ పఞ్చ చైవ విశేషాశ్ చ తథా పఞ్చేన్ద్రియాణి చ
ఈ ఎనిమిది ప్రకృతులు, పదహారు వికారాలు, ఐదు ప్రత్యేక భూతాలు, అలాగే ఐదు ఇంద్రియాలు ఉన్నాయి.
ఏతావద్ ఏవ తత్త్వానాం సాంఖ్యమ్ ఆహుర్ మనీషిణః సాంఖ్యే సాంఖ్యవిధానజ్ఞా నిత్యం సాంఖ్యపథే స్థితాః
ఇంతవరకే తత్వాల సంఖ్యను జ్ఞానులు వివరించారు. సాంక్యపద్ధతిని బాగా తెలిసినవారు, ఎప్పుడూ సాంక్యమార్గంలో నిలిచినవారు, ఇదే విధంగా వివరించారు.
యస్మాద్ యద్ అభిజాయేత తత్ తత్రైవ ప్రలీయతే లీయన్తే ప్రతిలోమాని గృహ్యన్తే చాన్తరాత్మనా
ఏది ఏదిలోంచి పుట్టిందో, అది మళ్లీ అదే లోపల కలిసిపోతుంది. వాటి కలయిక వెనుకబడిన క్రమంలో జరుగుతుంది; ఇవన్నీ మనసులో గ్రహించవచ్చు.