యత్ తద్ బుద్ధేః పరం ప్రాహుః సాంఖ్యయోగం చ సర్వశః బుధ్యమానం మహాప్రాజ్ఞాః ప్రబుద్ధపరివర్జనాత్
బుద్ధికి మించినది, సాంఖ్య, యోగం అన్నీ కలిపి, మహాపండితులు తెలుసుకోవాల్సినది, మేల్కొన్నదాన్ని వదిలిపెట్టడం ద్వారానే తెలుసుకుంటారు.
అప్రబుద్ధం యథా వ్యక్తం స్వగుణైః ప్రాహుర్ ఈశ్వరమ్ నిర్గుణం చేశ్వరం నిత్యమ్ అధిష్ఠాతారమ్ ఏవ చ
మేల్కొనని వ్యక్తి తన స్వగుణాలతో ఎలా వ్యక్తమవుతాడో, అలాగే, పరమేశ్వరుడు ఎప్పుడూ గుణరహితుడు, నిజమైన అధిపతి.
ప్రకృతేశ్ చ గుణానాం చ పఞ్చవింశతికం బుధాః సాంఖ్యయోగే చ కుశలా బుధ్యన్తే పరమైషిణః
సాంఖ్యయోగంలో నిపుణులైన జ్ఞానులు ప్రకృతిలోని లక్షణాలు, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలను తెలుసుకుంటారు. వారు పరమార్థాన్ని అన్వేషిస్తారు.
యదా ప్రబుద్ధమ్ అవ్యక్తమ్ అవస్థాతననీరవః బుధ్యమానం న బుధ్యన్తే ఽవగచ్ఛన్తి సమం తదా
అవ్యక్తం మేలుకొని, నిశ్శబ్దంగా, స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, మెలకువలో ఉన్నవారు దానిని సమానంగా గ్రహించలేరు.
ఏతన్ నిదర్శనం సమ్యఙ్ న సమ్యగ్ అనుదర్శనమ్ బుధ్యమానం ప్రబుధ్యన్తే ద్వాభ్యాం పృథగ్ అరిందమ
ఇది సరైన ఉదాహరణ అయినా, పూర్తిగా వివరించబడినది కాదు. మెలకువలో ఉన్నవారు, పూర్తిగా మేలుకున్నవారికి భిన్నంగా గ్రహిస్తారు, ఓ శత్రువులను జయించినవాడా.
పరస్పరేణైతద్ ఉక్తం క్షరాక్షరనిదర్శనమ్ ఏకత్వమ్ అక్షరం ప్రాహుర్ నానాత్వం క్షరమ్ ఉచ్యతే
ఇది క్షరము, అక్షరముల ఉదాహరణగా చెప్పబడింది. ఏకత్వాన్ని అక్షరమని, నానాత్వాన్ని క్షరమని జ్ఞానులు అంటారు.
పఞ్చవింశతినిష్ఠో ఽయం తదా సమ్యక్ ప్రచక్షతే ఏకత్వదర్శనం చాస్య నానాత్వం చాస్య దర్శనమ్
ఇరవై ఐదు తత్త్వాలలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, దాని స్వరూపాన్ని ఏకత్వంగా, అలాగే నానాత్వంగా కూడా సరిగ్గా వివరిస్తాడు.
తత్త్వవిత్ తత్త్వయోర్ ఏవ పృథగ్ ఏతన్ నిదర్శనమ్ పఞ్చవింశతిభిస్ తత్త్వం తత్త్వమ్ ఆహుర్ మనీషిణః
తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు, ఆ రెండు తత్త్వాలలో తేడాను గ్రహిస్తాడు. జ్ఞానులు తత్త్వాన్ని ఇరవై ఐదు తత్త్వాల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చని చెబుతారు.
నిస్తత్త్వం పఞ్చవింశస్య పరమ్ ఆహుర్ మనీషిణః వర్జ్యస్య వర్జ్యమ్ ఆచారం తత్త్వం తత్త్వాత్ సనాతనమ్
ఇరవై ఐదు తత్త్వాల పరమార్థం అసలైన తత్త్వం కాదని జ్ఞానులు చెబుతారు. వర్జించవలసినది వదిలిపెట్టడమే నిజమైన తత్త్వాచారం, ఇది శాశ్వత సత్యం.
నానాత్వైకత్వమ్ ఇత్య్ ఉక్తం త్వయైతద్ ద్విజసత్తమ పశ్యతస్ తద్ ధి సందిగ్ధమ్ ఏతయోర్ వై నిదర్శనమ్
ఏకత్వం, నానాత్వం గురించి నీవు చెప్పావు, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా. కాని చూసేవారికి ఈ రెండు ఉదాహరణలు సందేహాస్పదంగా ఉంటాయి.
తథా బుద్ధప్రబుద్ధాభ్యాం బుధ్యమానస్య చానఘ స్థూలబుద్ధ్యా న పశ్యామి తత్త్వమ్ ఏతన్ న సంశయః
అలాగే, మేలుకున్నవారు, మేల్కొంటున్నవారు ఉన్నా, స్థూలమైన బుద్ధితో మేల్కొంటున్నవాడి తత్త్వాన్ని నేను గ్రహించలేను — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అక్షరక్షరయోర్ ఉక్తం త్వయా యద్ అపి కారణమ్ తద్ అప్య్ అస్థిరబుద్ధిత్వాత్ ప్రనష్టమ్ ఇవ మే ఽనఘ
క్షరము, అక్షరములకు నీవు చెప్పిన కారణమూ, ఓ పాపరహితుడా, నా స్థిరమైన బుద్ధి లేకపోవడం వల్ల నాకు కనిపించకుండా పోయింది.
తద్ ఏతచ్ ఛ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామి నానాత్వైకత్వదర్శనమ్ ద్వంద్వం చైవానిరుద్ధం చ బుధ్యమానం చ తత్త్వతః
కాబట్టి, ఏకత్వం, నానాత్వం, ద్వంద్వం, అడ్డుకోలేని స్వరూపం, మేల్కొనుట — వీటి తత్త్వాన్ని నేను వినాలని కోరుకుంటున్నాను.
విద్యావిద్యే చ భగవన్న్ అక్షరం క్షరమ్ ఏవ చ సాంఖ్యయోగం చ కృత్స్నేన బుద్ధాబుద్ధిం పృథక్ పృథక్
ఓ భగవంతుడా, విద్య, అవిద్య, అక్షరం, క్షరము, మొత్తం సాంఖ్యయోగం, మేల్కొన్న బుద్ధి, మేలుకోని బుద్ధి — వీటి తేడాను కూడా వివరించు.
హన్త తే సంప్రవక్ష్యామి యద్ ఏతద్ అనుపృచ్ఛసి యోగకృత్యం మహారాజ పృథగ్ ఏవ శృణుష్వ మే
బాగుంది, నీవు అడిగిన యోగక్రియను నేను నీకు వివరించబోతున్నాను, ఓ మహారాజా. నా మాటను స్పష్టంగా విను.
యోగకృత్యం తు యోగానాం ధ్యానమ్ ఏవ పరం బలమ్ తచ్ చాపి ద్వివిధం ధ్యానమ్ ఆహుర్ విద్యావిదో జనాః
యోగక్రియలలో ధ్యానం అత్యుత్తమమైన బలం. ధ్యానం రెండు విధాలుగా ఉంటుందని, తెలిసినవారు, తెలియనివారు అందరూ అంటారు.
ఏకాగ్రతా చ మనసః ప్రాణాయామస్ తథైవ చ ప్రాణాయామస్ తు సగుణో నిర్గుణో మానసస్ తథా
మనస్సు ఏకాగ్రత, ప్రాణాయామం కూడా ముఖ్యమైనవి. ప్రాణాయామం సగుణంగా, నిర్గుణంగా, అలాగే మానసికంగా కూడా ఉంటుందని అంటారు.
మూత్రోత్సర్గే పురీషే చ భోజనే చ నరాధిప ద్వికాలం నోపభుఞ్జీత శేషం భుఞ్జీత తత్పరః
ఓ రాజా, మూత్ర విసర్జన, విసర్జన, భోజనం — వీటిలో రోజు రెండుసార్లు తీసుకోకూడదు. దీనిలో నిబద్ధుడైనవాడు మిగిలినదానిని మాత్రమే భుజించాలి.
ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యో నివర్త్య మనసా మునిః దశద్వాదశభిర్ వాపి చతుర్వింశాత్ పరం యతః
ఇంద్రియాలను వాటి విషయాల నుండి మనస్సుతో నియంత్రించి, పది, పన్నెండు, లేదా ఇరవై నాలుగు ద్వారా అయినా, ముని మరింత నియమంతో ఉండాలి.
స చోదనాభిర్ మతిమాన్ నాత్మానం చోదయేద్ అథ తిష్ఠన్తమ్ అజరం తం తు యత్ తద్ ఉక్తం మనీషిభిః
అతడు బుద్ధిమంతుడై, ప్రేరణలకు లోనవకుండా ఉండాలి. మునులు చెప్పిన వయస్సు లేని స్థితిలో నిలబడాలి.
విశ్వాత్మా సతతం జ్ఞేయ ఇత్య్ ఏవమ్ అనుశుశ్రుమ ద్రవ్యం హ్య్ అహీనమనసో నాన్యథేతి వినిశ్చయః
ప్రపంచానికి ఆధారమైన ఆత్మను ఎప్పుడూ తెలుసుకోవాలని మనం విన్నాము. మనస్సు చంచలంగా లేని వారికి మాత్రమే ఈ సత్యం బోధపడుతుంది; ఇది ఖచ్చితమైన నిర్ణయం.
విముక్తః సర్వసఙ్గేభ్యో లఘ్వాహారో జితేన్ద్రియః పూర్వరాత్రే పరార్ధే చ ధారయీత మనో హృది
బంధాలన్నిటినుండి విముక్తుడై, తక్కువగా తినుతూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, రాత్రి ప్రారంభంలోనూ చివరలోనూ మనస్సును హృదయంలో నిలిపి ఉంచాలి.
స్థిరీకృత్యేన్ద్రియగ్రామం మనసా మిథిలేశ్వర మనో బుద్ధ్యా స్థిరం కృత్వా పాషాణ ఇవ నిశ్చలః
ఇంద్రియాలను మనస్సుతో స్థిరపరిచి, మనస్సును బుద్ధితో దృఢంగా చేసి, మిథిలా రాజా, రాయి లా కదలకుండా ఉండాలి.
స్థాణువచ్ చాప్య్ అకమ్ప్యః స్యాద్ దారువచ్ చాపి నిశ్చలః బుద్ధ్యా విధివిధానజ్ఞస్ తతో యుక్తం ప్రచక్షతే
స్తంభంలా అచంచలంగా, దారంలా కదలకుండా ఉండాలి. బుద్ధితో విధులను తెలిసినవాడు, ఇలాంటి వాడిని యోగి అంటారు.
న శృణోతి న చాఘ్రాతి న చ పశ్యతి కించన న చ స్పర్శం విజానాతి న చ సంకల్పతే మనః
అతడు ఏదీ వినడు, ఏదీ వాసన పట్టడు, ఏదీ చూడడు, స్పర్శను గ్రహించడు, మనస్సు కూడా ఏ ఆలోచన చేయదు.
న చాపి మన్యతే కించిన్ న చ బుధ్యేత కాష్ఠవత్ తదా ప్రకృతిమ్ ఆపన్నం యుక్తమ్ ఆహుర్ మనీషిణః
అతడు ఏదీ అనుకోడు, ఏదీ గ్రహించడు, దారంలా ఉండిపోతాడు. అప్పుడు తన సహజస్థితిని పొందిన వాడిని పండితులు యోగి అంటారు.
న భాతి హి యథా దీపో దీప్తిస్ తద్వచ్ చ దృశ్యతే నిలిఙ్గశ్ చాధశ్ చోర్ధ్వం చ తిర్యగ్గతిమ్ అవాప్నుయాత్
దీపం వెలిగిపోని సమయంలో దీపపు వెలుగు కనిపించదు కదా, అలాగే, లక్షణాలు లేని ఆత్మ పైకి, కిందకి, అడ్డంగా ఎక్కడికైనా వెళ్తుంది.
తదా తదుపపన్నశ్ చ యస్మిన్ దృష్టే చ కథ్యతే హృదయస్థో ఽన్తరాత్మేతి జ్ఞేయో జ్ఞస్ తాత మద్విధైః
ఆ స్థితిని పొందినప్పుడు, దాన్ని చూసినప్పుడు, హృదయంలో ఉన్న ఆత్మనే జ్ఞాత అని, నన్ను వంటి వారు తెలుసుకోవాలని చెబుతారు.
నిర్ధూమ ఇవ సప్తార్చిర్ ఆదిత్య ఇవ రశ్మివాన్ వైద్యుతో ఽగ్నిర్ ఇవాకాశే పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మని
పొగ లేకుండా ఏడు జ్వాలలతో ఉన్న అగ్ని లా, కిరణాలతో ఉన్న సూర్యుడు లా, ఆకాశంలో మెరుపు లా, ఆత్మ తనలో తానే తన్ను దర్శిస్తుంది.
యం పశ్యన్తి మహాత్మానో ధృతిమన్తో మనీషిణః బ్రాహ్మణా బ్రహ్మయోనిస్థా హ్య్ అయోనిమ్ అమృతాత్మకమ్
ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు, బ్రహ్మలో స్థిరమైన మహాత్ములు, జన్మలేని, అమృత స్వరూపమైన ఆత్మను చూస్తారు.