ద్రవ్యాద్ ద్రవ్యస్య నిర్వృత్తిర్ ఇన్ద్రియాద్ ఇన్ద్రియం తథా దేహాద్ దేహమ్ అవాప్నోతి బీజాద్ బీజం తథైవ చ
ఒక పదార్థం నుండి మరో పదార్థం పుడుతుంది. అలాగే, ఇంద్రియాల నుండి ఇంకొక ఇంద్రియం, శరీరం నుండి మరో శరీరం, విత్తనంలా విత్తనం పుడుతుంది.
నిరిన్ద్రియస్య బీజస్య నిర్ద్రవ్యస్యాపి దేహినః కథం గుణా భవిష్యన్తి నిర్గుణత్వాన్ మహాత్మనః
ఇంద్రియాలు లేని విత్తనానికి, రూపం లేని జీవికి గుణాలు ఎలా వస్తాయి? గుణాలు లేనప్పుడు, మహాత్మా, అవి ఉండవు.
గుణా గుణేషు జాయన్తే తత్రైవ విరమన్తి చ ఏవం గుణాః ప్రకృతిజా జాయన్తే న చ యాన్తి చ
గుణాలు గుణాల్లోనే పుడతాయి, అక్కడే ఆగిపోతాయి. ప్రకృతిలో పుట్టిన గుణాలు ఇలా పుట్టి, మళ్లీ అంతరించిపోతాయి.
త్వఙ్ మాంసం రుధిరం మేదః పిత్తం మజ్జాస్థి స్నాయు చ అష్టౌ తాన్య్ అథ శుక్రేణ జానీహి ప్రాకృతేన వై
చర్మం, మాంసం, రక్తం, మెద, పిత్తం, మజ్జ, ఎముక, నరాలు—ఈ ఎనిమిది భాగాలు సహజమైన విత్తనం వల్లనే ఏర్పడతాయని తెలుసుకో.
పుమాంశ్ చైవాపుమాంశ్ చైవ స్త్రీలిఙ్గం ప్రాకృతం స్మృతమ్ వాయుర్ ఏష పుమాంశ్ చైవ రస ఇత్య్ అభిధీయతే
పురుషుడు, అపురుషుడు, స్త్రీలింగం ఇవన్నీ సహజ స్వరూపాలుగా గుర్తించబడతాయి. ఈ వాయువు పురుషుడు, రసం కూడా అలాగే అంటారు.
అలిఙ్గా ప్రకృతిర్ లిఙ్గైర్ ఉపలభ్యతి సాత్మజైః యథా పుష్పఫలైర్ నిత్యం మూర్తం చామూర్తయస్ తథా
రూపం లేని ప్రకృతి, దాని లక్షణాల ద్వారా తెలిసిపోతుంది. ఎలా పువ్వు, పండు రూపంలో కనిపిస్తాయో, అలా రూపం లేనిది కూడా దాని రూపాల ద్వారానే తెలుస్తుంది.
ఏవమ్ అప్య్ అనుమానేన స లిఙ్గమ్ ఉపలభ్యతే పఞ్చవింశతికస్ తాత లిఙ్గేషు నియతాత్మకః
అలాగే, ఊహ ద్వారా కూడా దాని లక్షణం తెలుస్తుంది. ఐదు భాగాల కలయికతో ఉన్న ఆత్మ, ఈ లక్షణాల్లో స్థిరంగా ఉంటుంది, ప్రియమైనవాడా.
అనాదినిధనో ఽనన్తః సర్వదర్శనకేవలః కేవలం త్వ్ అభిమానిత్వాద్ గుణేషు గుణ ఉచ్యతే
ఆదియంతం లేని, అనంతమైన, సర్వాన్ని చూసే, స్వచ్ఛమైన వాడిని, గుణాలతో ఐక్యత కలిగి ఉన్నందువల్లే 'గుణవంతుడు' అంటారు.
గుణా గుణవతః సన్తి నిర్గుణస్య కుతో గుణాః తస్మాద్ ఏవం విజానన్తి యే జనా గుణదర్శినః
గుణాలు గుణవంతునిలో ఉంటాయి. గుణాలు లేనివాడిలో ఎలా ఉంటాయి? అందుకే, గుణాలను చూసేవారు ఇలానే అర్థం చేసుకుంటారు.
యదా త్వ్ ఏష గుణాన్ ఏతాన్ ప్రాకృతాన్ అభిమన్యతే తదా స గుణవాన్ ఏవ గుణభేదాన్ ప్రపశ్యతి
ఈ సహజ గుణాలను తనవిగా భావించినప్పుడు, అతడు గుణవంతుడవుతాడు, వాటిలో తేడాలు కూడా చూస్తాడు.
యత్ తద్ బుద్ధేః పరం ప్రాహుః సాంఖ్యయోగం చ సర్వశః బుధ్యమానం మహాప్రాజ్ఞాః ప్రబుద్ధపరివర్జనాత్
బుద్ధికి మించినది, సాంఖ్య, యోగం అన్నీ కలిపి, మహాపండితులు తెలుసుకోవాల్సినది, మేల్కొన్నదాన్ని వదిలిపెట్టడం ద్వారానే తెలుసుకుంటారు.
అప్రబుద్ధం యథా వ్యక్తం స్వగుణైః ప్రాహుర్ ఈశ్వరమ్ నిర్గుణం చేశ్వరం నిత్యమ్ అధిష్ఠాతారమ్ ఏవ చ
మేల్కొనని వ్యక్తి తన స్వగుణాలతో ఎలా వ్యక్తమవుతాడో, అలాగే, పరమేశ్వరుడు ఎప్పుడూ గుణరహితుడు, నిజమైన అధిపతి.
ప్రకృతేశ్ చ గుణానాం చ పఞ్చవింశతికం బుధాః సాంఖ్యయోగే చ కుశలా బుధ్యన్తే పరమైషిణః
సాంఖ్యయోగంలో నిపుణులైన జ్ఞానులు ప్రకృతిలోని లక్షణాలు, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలను తెలుసుకుంటారు. వారు పరమార్థాన్ని అన్వేషిస్తారు.
యదా ప్రబుద్ధమ్ అవ్యక్తమ్ అవస్థాతననీరవః బుధ్యమానం న బుధ్యన్తే ఽవగచ్ఛన్తి సమం తదా
అవ్యక్తం మేలుకొని, నిశ్శబ్దంగా, స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, మెలకువలో ఉన్నవారు దానిని సమానంగా గ్రహించలేరు.
ఏతన్ నిదర్శనం సమ్యఙ్ న సమ్యగ్ అనుదర్శనమ్ బుధ్యమానం ప్రబుధ్యన్తే ద్వాభ్యాం పృథగ్ అరిందమ
ఇది సరైన ఉదాహరణ అయినా, పూర్తిగా వివరించబడినది కాదు. మెలకువలో ఉన్నవారు, పూర్తిగా మేలుకున్నవారికి భిన్నంగా గ్రహిస్తారు, ఓ శత్రువులను జయించినవాడా.
పరస్పరేణైతద్ ఉక్తం క్షరాక్షరనిదర్శనమ్ ఏకత్వమ్ అక్షరం ప్రాహుర్ నానాత్వం క్షరమ్ ఉచ్యతే
ఇది క్షరము, అక్షరముల ఉదాహరణగా చెప్పబడింది. ఏకత్వాన్ని అక్షరమని, నానాత్వాన్ని క్షరమని జ్ఞానులు అంటారు.
పఞ్చవింశతినిష్ఠో ఽయం తదా సమ్యక్ ప్రచక్షతే ఏకత్వదర్శనం చాస్య నానాత్వం చాస్య దర్శనమ్
ఇరవై ఐదు తత్త్వాలలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, దాని స్వరూపాన్ని ఏకత్వంగా, అలాగే నానాత్వంగా కూడా సరిగ్గా వివరిస్తాడు.
తత్త్వవిత్ తత్త్వయోర్ ఏవ పృథగ్ ఏతన్ నిదర్శనమ్ పఞ్చవింశతిభిస్ తత్త్వం తత్త్వమ్ ఆహుర్ మనీషిణః
తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు, ఆ రెండు తత్త్వాలలో తేడాను గ్రహిస్తాడు. జ్ఞానులు తత్త్వాన్ని ఇరవై ఐదు తత్త్వాల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చని చెబుతారు.
నిస్తత్త్వం పఞ్చవింశస్య పరమ్ ఆహుర్ మనీషిణః వర్జ్యస్య వర్జ్యమ్ ఆచారం తత్త్వం తత్త్వాత్ సనాతనమ్
ఇరవై ఐదు తత్త్వాల పరమార్థం అసలైన తత్త్వం కాదని జ్ఞానులు చెబుతారు. వర్జించవలసినది వదిలిపెట్టడమే నిజమైన తత్త్వాచారం, ఇది శాశ్వత సత్యం.
నానాత్వైకత్వమ్ ఇత్య్ ఉక్తం త్వయైతద్ ద్విజసత్తమ పశ్యతస్ తద్ ధి సందిగ్ధమ్ ఏతయోర్ వై నిదర్శనమ్
ఏకత్వం, నానాత్వం గురించి నీవు చెప్పావు, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా. కాని చూసేవారికి ఈ రెండు ఉదాహరణలు సందేహాస్పదంగా ఉంటాయి.
తథా బుద్ధప్రబుద్ధాభ్యాం బుధ్యమానస్య చానఘ స్థూలబుద్ధ్యా న పశ్యామి తత్త్వమ్ ఏతన్ న సంశయః
అలాగే, మేలుకున్నవారు, మేల్కొంటున్నవారు ఉన్నా, స్థూలమైన బుద్ధితో మేల్కొంటున్నవాడి తత్త్వాన్ని నేను గ్రహించలేను — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అక్షరక్షరయోర్ ఉక్తం త్వయా యద్ అపి కారణమ్ తద్ అప్య్ అస్థిరబుద్ధిత్వాత్ ప్రనష్టమ్ ఇవ మే ఽనఘ
క్షరము, అక్షరములకు నీవు చెప్పిన కారణమూ, ఓ పాపరహితుడా, నా స్థిరమైన బుద్ధి లేకపోవడం వల్ల నాకు కనిపించకుండా పోయింది.
తద్ ఏతచ్ ఛ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామి నానాత్వైకత్వదర్శనమ్ ద్వంద్వం చైవానిరుద్ధం చ బుధ్యమానం చ తత్త్వతః
కాబట్టి, ఏకత్వం, నానాత్వం, ద్వంద్వం, అడ్డుకోలేని స్వరూపం, మేల్కొనుట — వీటి తత్త్వాన్ని నేను వినాలని కోరుకుంటున్నాను.
విద్యావిద్యే చ భగవన్న్ అక్షరం క్షరమ్ ఏవ చ సాంఖ్యయోగం చ కృత్స్నేన బుద్ధాబుద్ధిం పృథక్ పృథక్
ఓ భగవంతుడా, విద్య, అవిద్య, అక్షరం, క్షరము, మొత్తం సాంఖ్యయోగం, మేల్కొన్న బుద్ధి, మేలుకోని బుద్ధి — వీటి తేడాను కూడా వివరించు.
హన్త తే సంప్రవక్ష్యామి యద్ ఏతద్ అనుపృచ్ఛసి యోగకృత్యం మహారాజ పృథగ్ ఏవ శృణుష్వ మే
బాగుంది, నీవు అడిగిన యోగక్రియను నేను నీకు వివరించబోతున్నాను, ఓ మహారాజా. నా మాటను స్పష్టంగా విను.
యోగకృత్యం తు యోగానాం ధ్యానమ్ ఏవ పరం బలమ్ తచ్ చాపి ద్వివిధం ధ్యానమ్ ఆహుర్ విద్యావిదో జనాః
యోగక్రియలలో ధ్యానం అత్యుత్తమమైన బలం. ధ్యానం రెండు విధాలుగా ఉంటుందని, తెలిసినవారు, తెలియనివారు అందరూ అంటారు.
ఏకాగ్రతా చ మనసః ప్రాణాయామస్ తథైవ చ ప్రాణాయామస్ తు సగుణో నిర్గుణో మానసస్ తథా
మనస్సు ఏకాగ్రత, ప్రాణాయామం కూడా ముఖ్యమైనవి. ప్రాణాయామం సగుణంగా, నిర్గుణంగా, అలాగే మానసికంగా కూడా ఉంటుందని అంటారు.
మూత్రోత్సర్గే పురీషే చ భోజనే చ నరాధిప ద్వికాలం నోపభుఞ్జీత శేషం భుఞ్జీత తత్పరః
ఓ రాజా, మూత్ర విసర్జన, విసర్జన, భోజనం — వీటిలో రోజు రెండుసార్లు తీసుకోకూడదు. దీనిలో నిబద్ధుడైనవాడు మిగిలినదానిని మాత్రమే భుజించాలి.
ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యో నివర్త్య మనసా మునిః దశద్వాదశభిర్ వాపి చతుర్వింశాత్ పరం యతః
ఇంద్రియాలను వాటి విషయాల నుండి మనస్సుతో నియంత్రించి, పది, పన్నెండు, లేదా ఇరవై నాలుగు ద్వారా అయినా, ముని మరింత నియమంతో ఉండాలి.
స చోదనాభిర్ మతిమాన్ నాత్మానం చోదయేద్ అథ తిష్ఠన్తమ్ అజరం తం తు యత్ తద్ ఉక్తం మనీషిభిః
అతడు బుద్ధిమంతుడై, ప్రేరణలకు లోనవకుండా ఉండాలి. మునులు చెప్పిన వయస్సు లేని స్థితిలో నిలబడాలి.