ధార్యతే హి త్వయా గ్రన్థ ఉభయోర్ వేదశాస్త్రయోః న చ గ్రన్థస్య తత్త్వజ్ఞో యథాతత్త్వం నరేశ్వర
వేదాలు, శాస్త్రాల రెండింటినీ నువ్వు గ్రంథంగా పట్టుకున్నావు. కానీ, ఓ రాజా, గ్రంథసారం తెలిసినవాడు మాత్రం వేరేలా ఉంటాడు.
యో హి వేదే చ శాస్త్రే చ గ్రన్థధారణతత్పరః న చ గ్రన్థార్థతత్త్వజ్ఞస్ తస్య తద్ధారణం వృథా
వేద, శాస్త్ర గ్రంథాలను కాపాడేవాడు, కానీ వాటి అర్థం తెలియని వాడికి ఆ గ్రంథధారణ వ్యర్థం.
భారం స వహతే తస్య గ్రన్థస్యార్థం న వేత్తి యః యస్ తు గ్రన్థార్థతత్త్వజ్ఞో నాస్య గ్రన్థాగమో వృథా
గ్రంథాన్ని మోస్తూ, దాని అర్థం తెలియని వాడు భారాన్ని మోస్తున్నవాడే. కానీ గ్రంథార్థం తెలిసినవాడికి గ్రంథాన్ని తెలుసుకోవడం వృథా కాదు.
గ్రన్థస్యార్థం స పృష్టస్ తు మాదృశో వక్తుమ్ అర్హతి యథాతత్త్వాభిగమనాద్ అర్థం తస్య స విన్దతి
గ్రంథార్థం గురించి అడిగితే, నా లాంటి వాడు చెప్పాలి. సత్యాన్ని చేరినవాడు దాని అర్థాన్ని తెలుసుకుంటాడు.
న యః సముత్సుకః కశ్చిద్ గ్రన్థార్థం స్థూలబుద్ధిమాన్ స కథం మన్దవిజ్ఞానో గ్రన్థం వక్ష్యతి నిర్ణయాత్
గ్రంథార్థాన్ని తెలుసుకోవాలని ఎంత ఆసక్తిగా ఉన్నా, ఎవరికైనా ముద్దుబుద్ధి ఉంటే, అటువంటి మందబుద్ధి మనిషి గ్రంథాన్ని స్పష్టంగా వివరించగలడా?
అజ్ఞాత్వా గ్రన్థతత్త్వాని వాదం యః కురుతే నరః లోభాద్ వాప్య్ అథవా దమ్భాత్ స పాపీ నరకం వ్రజేత్
గ్రంథంలోని అసలు తత్త్వాలు తెలియకుండానే, ఎవరు వాదంలో పడితే, అది లోభం వల్లైనా, దంభం వల్లైనా, అలాంటి పాపి నరకానికి పోతాడు.
నిర్ణయం చాపి చ్ఛిద్రాత్మా న తద్ వక్ష్యతి తత్త్వతః సో ఽపీహాస్యార్థతత్త్వజ్ఞో యస్మాన్ నైవాత్మవాన్ అపి
తప్పులున్న నిర్ణయం ఉన్నవాడు నిజమైన విషయాన్ని చెప్పడు. ఎందుకంటే, ఇక్కడి అర్థాన్ని తెలియని వాడు నిజంగా తనను తాను తెలిసినవాడు కాడు.
తస్మాత్ త్వం శృణు రాజేన్ద్ర యథైతద్ అనుదృశ్యతే యథా తత్త్వేన సాంఖ్యేషు యోగేషు చ మహాత్మసు
అందుకే, రాజేంద్రా! ఇక్కడ ఎలా కనిపిస్తుందో, మహాత్ములు సాంఖ్య, యోగాల్లో నిజంగా ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో, నీవు శ్రద్ధగా విను.
యద్ ఏవ యోగాః పశ్యన్తి సాంఖ్యం తద్ అనుగమ్యతే ఏకం సాంఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి స బుద్ధిమాన్
యోగులు ఏది చూస్తారో, అదే సాంఖ్యవాదులు అనుసరిస్తారు. సాంఖ్య, యోగం రెండింటినీ ఒకటిగా చూసేవాడు నిజంగా బుద్ధిమంతుడు.
త్వఙ్ మాంసం రుధిరం మేదః పిత్తం మజ్జాస్థి స్నాయు చ ఏతద్ ఐన్ద్రియకం తాత యద్ భవాన్ ఇత్థమ్ ఆత్థ మామ్
చర్మం, మాంసం, రక్తం, మెద, పిత్తం, మజ్జ, ఎముక, నరాలు—ఇవి నీవు నాకెందుకంటే, ఇవే శరీరంలో ఉండే భాగాలు.
ద్రవ్యాద్ ద్రవ్యస్య నిర్వృత్తిర్ ఇన్ద్రియాద్ ఇన్ద్రియం తథా దేహాద్ దేహమ్ అవాప్నోతి బీజాద్ బీజం తథైవ చ
ఒక పదార్థం నుండి మరో పదార్థం పుడుతుంది. అలాగే, ఇంద్రియాల నుండి ఇంకొక ఇంద్రియం, శరీరం నుండి మరో శరీరం, విత్తనంలా విత్తనం పుడుతుంది.
నిరిన్ద్రియస్య బీజస్య నిర్ద్రవ్యస్యాపి దేహినః కథం గుణా భవిష్యన్తి నిర్గుణత్వాన్ మహాత్మనః
ఇంద్రియాలు లేని విత్తనానికి, రూపం లేని జీవికి గుణాలు ఎలా వస్తాయి? గుణాలు లేనప్పుడు, మహాత్మా, అవి ఉండవు.
గుణా గుణేషు జాయన్తే తత్రైవ విరమన్తి చ ఏవం గుణాః ప్రకృతిజా జాయన్తే న చ యాన్తి చ
గుణాలు గుణాల్లోనే పుడతాయి, అక్కడే ఆగిపోతాయి. ప్రకృతిలో పుట్టిన గుణాలు ఇలా పుట్టి, మళ్లీ అంతరించిపోతాయి.
త్వఙ్ మాంసం రుధిరం మేదః పిత్తం మజ్జాస్థి స్నాయు చ అష్టౌ తాన్య్ అథ శుక్రేణ జానీహి ప్రాకృతేన వై
చర్మం, మాంసం, రక్తం, మెద, పిత్తం, మజ్జ, ఎముక, నరాలు—ఈ ఎనిమిది భాగాలు సహజమైన విత్తనం వల్లనే ఏర్పడతాయని తెలుసుకో.
పుమాంశ్ చైవాపుమాంశ్ చైవ స్త్రీలిఙ్గం ప్రాకృతం స్మృతమ్ వాయుర్ ఏష పుమాంశ్ చైవ రస ఇత్య్ అభిధీయతే
పురుషుడు, అపురుషుడు, స్త్రీలింగం ఇవన్నీ సహజ స్వరూపాలుగా గుర్తించబడతాయి. ఈ వాయువు పురుషుడు, రసం కూడా అలాగే అంటారు.
అలిఙ్గా ప్రకృతిర్ లిఙ్గైర్ ఉపలభ్యతి సాత్మజైః యథా పుష్పఫలైర్ నిత్యం మూర్తం చామూర్తయస్ తథా
రూపం లేని ప్రకృతి, దాని లక్షణాల ద్వారా తెలిసిపోతుంది. ఎలా పువ్వు, పండు రూపంలో కనిపిస్తాయో, అలా రూపం లేనిది కూడా దాని రూపాల ద్వారానే తెలుస్తుంది.
ఏవమ్ అప్య్ అనుమానేన స లిఙ్గమ్ ఉపలభ్యతే పఞ్చవింశతికస్ తాత లిఙ్గేషు నియతాత్మకః
అలాగే, ఊహ ద్వారా కూడా దాని లక్షణం తెలుస్తుంది. ఐదు భాగాల కలయికతో ఉన్న ఆత్మ, ఈ లక్షణాల్లో స్థిరంగా ఉంటుంది, ప్రియమైనవాడా.
అనాదినిధనో ఽనన్తః సర్వదర్శనకేవలః కేవలం త్వ్ అభిమానిత్వాద్ గుణేషు గుణ ఉచ్యతే
ఆదియంతం లేని, అనంతమైన, సర్వాన్ని చూసే, స్వచ్ఛమైన వాడిని, గుణాలతో ఐక్యత కలిగి ఉన్నందువల్లే 'గుణవంతుడు' అంటారు.
గుణా గుణవతః సన్తి నిర్గుణస్య కుతో గుణాః తస్మాద్ ఏవం విజానన్తి యే జనా గుణదర్శినః
గుణాలు గుణవంతునిలో ఉంటాయి. గుణాలు లేనివాడిలో ఎలా ఉంటాయి? అందుకే, గుణాలను చూసేవారు ఇలానే అర్థం చేసుకుంటారు.
యదా త్వ్ ఏష గుణాన్ ఏతాన్ ప్రాకృతాన్ అభిమన్యతే తదా స గుణవాన్ ఏవ గుణభేదాన్ ప్రపశ్యతి
ఈ సహజ గుణాలను తనవిగా భావించినప్పుడు, అతడు గుణవంతుడవుతాడు, వాటిలో తేడాలు కూడా చూస్తాడు.
యత్ తద్ బుద్ధేః పరం ప్రాహుః సాంఖ్యయోగం చ సర్వశః బుధ్యమానం మహాప్రాజ్ఞాః ప్రబుద్ధపరివర్జనాత్
బుద్ధికి మించినది, సాంఖ్య, యోగం అన్నీ కలిపి, మహాపండితులు తెలుసుకోవాల్సినది, మేల్కొన్నదాన్ని వదిలిపెట్టడం ద్వారానే తెలుసుకుంటారు.
అప్రబుద్ధం యథా వ్యక్తం స్వగుణైః ప్రాహుర్ ఈశ్వరమ్ నిర్గుణం చేశ్వరం నిత్యమ్ అధిష్ఠాతారమ్ ఏవ చ
మేల్కొనని వ్యక్తి తన స్వగుణాలతో ఎలా వ్యక్తమవుతాడో, అలాగే, పరమేశ్వరుడు ఎప్పుడూ గుణరహితుడు, నిజమైన అధిపతి.
ప్రకృతేశ్ చ గుణానాం చ పఞ్చవింశతికం బుధాః సాంఖ్యయోగే చ కుశలా బుధ్యన్తే పరమైషిణః
సాంఖ్యయోగంలో నిపుణులైన జ్ఞానులు ప్రకృతిలోని లక్షణాలు, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలను తెలుసుకుంటారు. వారు పరమార్థాన్ని అన్వేషిస్తారు.
యదా ప్రబుద్ధమ్ అవ్యక్తమ్ అవస్థాతననీరవః బుధ్యమానం న బుధ్యన్తే ఽవగచ్ఛన్తి సమం తదా
అవ్యక్తం మేలుకొని, నిశ్శబ్దంగా, స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, మెలకువలో ఉన్నవారు దానిని సమానంగా గ్రహించలేరు.
ఏతన్ నిదర్శనం సమ్యఙ్ న సమ్యగ్ అనుదర్శనమ్ బుధ్యమానం ప్రబుధ్యన్తే ద్వాభ్యాం పృథగ్ అరిందమ
ఇది సరైన ఉదాహరణ అయినా, పూర్తిగా వివరించబడినది కాదు. మెలకువలో ఉన్నవారు, పూర్తిగా మేలుకున్నవారికి భిన్నంగా గ్రహిస్తారు, ఓ శత్రువులను జయించినవాడా.
పరస్పరేణైతద్ ఉక్తం క్షరాక్షరనిదర్శనమ్ ఏకత్వమ్ అక్షరం ప్రాహుర్ నానాత్వం క్షరమ్ ఉచ్యతే
ఇది క్షరము, అక్షరముల ఉదాహరణగా చెప్పబడింది. ఏకత్వాన్ని అక్షరమని, నానాత్వాన్ని క్షరమని జ్ఞానులు అంటారు.
పఞ్చవింశతినిష్ఠో ఽయం తదా సమ్యక్ ప్రచక్షతే ఏకత్వదర్శనం చాస్య నానాత్వం చాస్య దర్శనమ్
ఇరవై ఐదు తత్త్వాలలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, దాని స్వరూపాన్ని ఏకత్వంగా, అలాగే నానాత్వంగా కూడా సరిగ్గా వివరిస్తాడు.
తత్త్వవిత్ తత్త్వయోర్ ఏవ పృథగ్ ఏతన్ నిదర్శనమ్ పఞ్చవింశతిభిస్ తత్త్వం తత్త్వమ్ ఆహుర్ మనీషిణః
తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు, ఆ రెండు తత్త్వాలలో తేడాను గ్రహిస్తాడు. జ్ఞానులు తత్త్వాన్ని ఇరవై ఐదు తత్త్వాల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చని చెబుతారు.
నిస్తత్త్వం పఞ్చవింశస్య పరమ్ ఆహుర్ మనీషిణః వర్జ్యస్య వర్జ్యమ్ ఆచారం తత్త్వం తత్త్వాత్ సనాతనమ్
ఇరవై ఐదు తత్త్వాల పరమార్థం అసలైన తత్త్వం కాదని జ్ఞానులు చెబుతారు. వర్జించవలసినది వదిలిపెట్టడమే నిజమైన తత్త్వాచారం, ఇది శాశ్వత సత్యం.
నానాత్వైకత్వమ్ ఇత్య్ ఉక్తం త్వయైతద్ ద్విజసత్తమ పశ్యతస్ తద్ ధి సందిగ్ధమ్ ఏతయోర్ వై నిదర్శనమ్
ఏకత్వం, నానాత్వం గురించి నీవు చెప్పావు, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా. కాని చూసేవారికి ఈ రెండు ఉదాహరణలు సందేహాస్పదంగా ఉంటాయి.