అసత్త్వం సత్త్వమ్ ఆత్మానమ్ అమృతం మృతమ్ ఆత్మనః అమృత్యుం మృత్యుమ్ ఆత్మానమ్ అచరం చరమ్ ఆత్మనః
తాను లేనిదిగా లేదా ఉన్నదిగా, అమరుడిగా లేదా మరణించే వాడిగా, మరణం లేనివాడిగా లేదా మరణానికి లోనయ్యే వాడిగా, కదలని వాడిగా లేదా కదిలే వాడిగా భావిస్తాడు.
అక్షేత్రం క్షేత్రమ్ ఆత్మానమ్ అసఙ్గం సఙ్గమ్ ఆత్మనః అతత్త్వం తత్త్వమ్ ఆత్మానమ్ అభవం భవమ్ ఆత్మనః
తాను క్షేత్రం లేనివాడిగా లేదా క్షేత్రంగా, అసక్తుడిగా లేదా ఆసక్తుడిగా, అసత్యంగా లేదా సత్యంగా, లేనిదిగా లేదా ఉన్నదిగా భావిస్తాడు.
అక్షరం క్షరమ్ ఆత్మానమ్ అబుద్ధత్వాద్ ధి మన్యతే ఏవమ్ అప్రతిబుద్ధత్వాద్ అబుద్ధజనసేవనాత్
తాను నశించని వాడిగా లేదా నశించే వాడిగా, అవగాహన లేకపోవడం వల్ల భావిస్తాడు. అలాగే, జ్ఞానం లేనివాడిగా ఉండటం, మూర్ఖులతో కలవడం వల్ల కూడా అలా అనుకుంటాడు.
సర్గకోటిసహస్రాణి పతనాన్తాని గచ్ఛతి జన్మాన్తరసహస్రాణి మరణాన్తాని గచ్ఛతి
అతడు సహస్రాది సృష్టి చక్రాల్లో పతనంతో ముగియడాన్ని, జన్మాంతర సహస్రాల్లో మరణంతో ముగియడాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తిర్యగ్యోనిమనుష్యత్వే దేవలోకే తథైవ చ చన్ద్రమా ఇవ కోశానాం పునస్ తత్ర సహస్రశః
పశువుల యోని, మానవ జన్మ, దేవతల లోకాల్లో, చంద్రుడు తన కళల్లో తిరుగుతున్నట్టు, మళ్లీ మళ్లీ వేలసార్లు జన్మిస్తాడు.
నీయతే ఽప్రతిబుద్ధత్వాద్ ఏవమ్ ఏవ కుబుద్ధిమాన్ కలా పఞ్చదశీ యోనిస్ తద్ ధామ ఇతి పఠ్యతే
ఇలా జ్ఞానం లేనివాడై, తప్పుడు బుద్ధితో ఉండి, పందొమ్మిదవ కళ యోని అని పిలవబడుతుంది, అది నివాస స్థానం అని చెప్పబడుతుంది.
నిత్యమ్ ఏవ విజానీహి సోమం వై షోడశాంశకైః కలయా జాయతే ఽజస్రం పునః పునర్ అబుద్ధిమాన్
ప్రతి రోజూ సోముడు పదహారు భాగాలతో కలయికలోనుంచి పుడుతాడని తెలుసుకో. అజ్ఞానులు మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తారు.
ధీమాంశ్ చాయం న భవతి నృప ఏవం హి జాయతే షోడశీ తు కలా సూక్ష్మా స సోమ ఉపధార్యతామ్
ఓ రాజా, ఈవాడు జ్ఞాని కాదు. ఆ పదహారు భాగాల్లో సూక్ష్మమైనది సోముడని గుర్తించాలి.
న తూపయుజ్యతే దేవైర్ దేవాన్ అపి యునక్తి సః మమత్వం క్షపయిత్వా తు జాయతే నృపసత్తమ ప్రకృతేస్ త్రిగుణాయాస్ తు స ఏవ త్రిగుణో భవేత్
దేవతలు దానిని ఉపయోగించరు, అయినా అది దేవతలను కూడదీస్తుంది. మమకారం పోగొట్టి పుట్టిన తరువాత, ప్రకృతి మూడు గుణాల వల్ల అది మూడుగా మారుతుంది, ఓ ఉత్తమ రాజా.
అక్షరక్షరయోర్ ఏష ద్వయోః సంబన్ధ ఇష్యతే స్త్రీపుంసయోర్ వా సంబన్ధః స వై పురుష ఉచ్యతే
క్షరము, అక్షరముల మధ్య సంబంధం ఉన్నట్టే, స్త్రీ-పురుషుల మధ్య సంబంధం కూడా ఉంది. అదే వ్యక్తి అని పిలవబడుతుంది.
ఋతే తు పురుషం నేహ స్త్రీ గర్భాన్ ధారయత్య్ ఉత ఋతే స్త్రియం న పురుషో రూపం నిర్వర్తతే తథా
ఇక్కడ పురుషుడు లేకుండా స్త్రీ గర్భాన్ని ధరించదు. అలాగే స్త్రీ లేకుండా పురుషుడు రూపాన్ని కలిగించలేడు.
అన్యోన్యస్యాభిసంబన్ధాద్ అన్యోన్యగుణసంశ్రయాత్ రూపం నిర్వర్తయేద్ ఏతద్ ఏవం సర్వాసు యోనిషు
ఇద్దరి పరస్పర సంబంధం, ఒకరికి ఒకరి లక్షణాల ఆధారంగా రూపం ఏర్పడుతుంది. అన్ని యోనుల్లో ఇదే విధంగా జరుగుతుంది.
రత్యర్థమ్ అతిసంయోగాద్ అన్యోన్యగుణసంశ్రయాత్ ఋతౌ నిర్వర్తతే రూపం తద్ వక్ష్యామి నిదర్శనమ్
ఆనందార్థం కలయిక వల్ల, పరస్పర లక్షణాల ఆధారంగా, ఋతుకాలంలో రూపం ఏర్పడుతుంది. దానికి ఉదాహరణను చెబుతాను.
యే గుణాః పురుషస్యేహ యే చ మాతుర్ గుణాస్ తథా అస్థి స్నాయు చ మజ్జా చ జానీమః పితృతో ద్విజ
పురుషుని లక్షణాలు, తల్లిదండ్రుల లక్షణాలు — ఎముకలు, నరాలు, మజ్జ — ఇవన్నీ తండ్రి నుండి వస్తాయని మేము తెలుసుకున్నాము, ఓ ద్విజ.
త్వఙ్మాంసశోణితం చేతి మాతృజాన్య్ అనుశుశ్రుమ ఏవమ్ ఏతద్ ద్విజశ్రేష్ఠ వేదశాస్త్రేషు పఠ్యతే
చర్మం, మాంసం, రక్తం ఇవన్నీ తల్లి నుండి పుడతాయని మేము విన్నాము. ఇదే సత్యం, ఓ ఉత్తమ ద్విజ, వేదశాస్త్రాల్లో కూడా ఇదే చెప్పబడింది.
ప్రమాణం యచ్ చ వేదోక్తం శాస్త్రోక్తం యచ్ చ పఠ్యతే వేదశాస్త్రప్రమాణం చ ప్రమాణం తత్ సనాతనమ్
వేదాలలో చెప్పినది, శాస్త్రాలలో చెప్పినది — వేదశాస్త్రాలే శాశ్వతమైన ప్రమాణం.
ఏవమ్ ఏవాభిసంబన్ధౌ నిత్యం ప్రకృతిపూరుషౌ యచ్ చాపి భగవంస్ తస్మాన్ మోక్షధర్మో న విద్యతే
ఇలానే ప్రకృతి-పురుషుల సంబంధం ఎప్పుడూ ఉంటుంది. అందువల్ల, ఓ భాగ్యవంతుడా, మోక్ష ధర్మం లేదు.
అథవానన్తరకృతం కించిద్ ఏవ నిదర్శనమ్ తన్ మమాచక్ష్వ తత్త్వేన ప్రత్యక్షో హ్య్ అసి సర్వదా
లేదా, లోపలుండే మరొక ఉదాహరణ ఏదైనా ఉంటే, దయచేసి నిజంగా చెప్పు. ఎందుకంటే నువ్వు ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షంగా చూస్తావు.
మోక్షకామా వయం చాపి కాఙ్క్షామో యద్ అనామయమ్ అజేయమ్ అజరం నిత్యమ్ అతీన్ద్రియమ్ అనీశ్వరమ్
మేము మోక్షాన్ని కోరుతున్నాము. రోగం లేని, జయించలేని, వృద్ధాప్యం రాని, శాశ్వతమైన, ఇంద్రియాలకు అందని, అధిపతి లేని దానిని కోరుతున్నాము.
యద్ ఏతద్ ఉక్తం భవతా వేదశాస్త్రనిదర్శనమ్ ఏవమ్ ఏతద్ యథా వక్ష్యే తత్త్వగ్రాహీ యథా భవాన్
నువ్వు వేదశాస్త్రాల ఉదాహరణగా చెప్పింది నిజమే. నేను వివరించబోతున్నట్టు, నువ్వు సత్యాన్ని గ్రహించినవాడివి.
ధార్యతే హి త్వయా గ్రన్థ ఉభయోర్ వేదశాస్త్రయోః న చ గ్రన్థస్య తత్త్వజ్ఞో యథాతత్త్వం నరేశ్వర
వేదాలు, శాస్త్రాల రెండింటినీ నువ్వు గ్రంథంగా పట్టుకున్నావు. కానీ, ఓ రాజా, గ్రంథసారం తెలిసినవాడు మాత్రం వేరేలా ఉంటాడు.
యో హి వేదే చ శాస్త్రే చ గ్రన్థధారణతత్పరః న చ గ్రన్థార్థతత్త్వజ్ఞస్ తస్య తద్ధారణం వృథా
వేద, శాస్త్ర గ్రంథాలను కాపాడేవాడు, కానీ వాటి అర్థం తెలియని వాడికి ఆ గ్రంథధారణ వ్యర్థం.
భారం స వహతే తస్య గ్రన్థస్యార్థం న వేత్తి యః యస్ తు గ్రన్థార్థతత్త్వజ్ఞో నాస్య గ్రన్థాగమో వృథా
గ్రంథాన్ని మోస్తూ, దాని అర్థం తెలియని వాడు భారాన్ని మోస్తున్నవాడే. కానీ గ్రంథార్థం తెలిసినవాడికి గ్రంథాన్ని తెలుసుకోవడం వృథా కాదు.
గ్రన్థస్యార్థం స పృష్టస్ తు మాదృశో వక్తుమ్ అర్హతి యథాతత్త్వాభిగమనాద్ అర్థం తస్య స విన్దతి
గ్రంథార్థం గురించి అడిగితే, నా లాంటి వాడు చెప్పాలి. సత్యాన్ని చేరినవాడు దాని అర్థాన్ని తెలుసుకుంటాడు.
న యః సముత్సుకః కశ్చిద్ గ్రన్థార్థం స్థూలబుద్ధిమాన్ స కథం మన్దవిజ్ఞానో గ్రన్థం వక్ష్యతి నిర్ణయాత్
గ్రంథార్థాన్ని తెలుసుకోవాలని ఎంత ఆసక్తిగా ఉన్నా, ఎవరికైనా ముద్దుబుద్ధి ఉంటే, అటువంటి మందబుద్ధి మనిషి గ్రంథాన్ని స్పష్టంగా వివరించగలడా?
అజ్ఞాత్వా గ్రన్థతత్త్వాని వాదం యః కురుతే నరః లోభాద్ వాప్య్ అథవా దమ్భాత్ స పాపీ నరకం వ్రజేత్
గ్రంథంలోని అసలు తత్త్వాలు తెలియకుండానే, ఎవరు వాదంలో పడితే, అది లోభం వల్లైనా, దంభం వల్లైనా, అలాంటి పాపి నరకానికి పోతాడు.
నిర్ణయం చాపి చ్ఛిద్రాత్మా న తద్ వక్ష్యతి తత్త్వతః సో ఽపీహాస్యార్థతత్త్వజ్ఞో యస్మాన్ నైవాత్మవాన్ అపి
తప్పులున్న నిర్ణయం ఉన్నవాడు నిజమైన విషయాన్ని చెప్పడు. ఎందుకంటే, ఇక్కడి అర్థాన్ని తెలియని వాడు నిజంగా తనను తాను తెలిసినవాడు కాడు.
తస్మాత్ త్వం శృణు రాజేన్ద్ర యథైతద్ అనుదృశ్యతే యథా తత్త్వేన సాంఖ్యేషు యోగేషు చ మహాత్మసు
అందుకే, రాజేంద్రా! ఇక్కడ ఎలా కనిపిస్తుందో, మహాత్ములు సాంఖ్య, యోగాల్లో నిజంగా ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో, నీవు శ్రద్ధగా విను.
యద్ ఏవ యోగాః పశ్యన్తి సాంఖ్యం తద్ అనుగమ్యతే ఏకం సాంఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి స బుద్ధిమాన్
యోగులు ఏది చూస్తారో, అదే సాంఖ్యవాదులు అనుసరిస్తారు. సాంఖ్య, యోగం రెండింటినీ ఒకటిగా చూసేవాడు నిజంగా బుద్ధిమంతుడు.
త్వఙ్ మాంసం రుధిరం మేదః పిత్తం మజ్జాస్థి స్నాయు చ ఏతద్ ఐన్ద్రియకం తాత యద్ భవాన్ ఇత్థమ్ ఆత్థ మామ్
చర్మం, మాంసం, రక్తం, మెద, పిత్తం, మజ్జ, ఎముక, నరాలు—ఇవి నీవు నాకెందుకంటే, ఇవే శరీరంలో ఉండే భాగాలు.