మనుష్యత్వాచ్ చ నిరయం పర్యాయేణోపగచ్ఛతి ఏష ఏవం ద్విజాతీనామ్ ఆత్మా వై స గుణైర్ వృతః
మనుష్యత్వం నుంచి కూడా తిరిగి నరకాన్ని పొందవచ్చు. ఇలా ద్విజాతుల ఆత్మ, గుణాలతో కప్పబడి, ఈ మార్పుల్లోనే తిరుగుతూ ఉంటుంది.
తేన దేవమనుష్యేషు నిరయం చోపపద్యతే మమత్వేనావృతో నిత్యం తత్రైవ పరివర్తతే
అలా దేవతల్లో, మనుష్యుల్లో, నరకంలో కూడా జన్మిస్తాడు. ఎప్పుడూ మమకారంతో కప్పబడి, అక్కడే తిరుగుతూ ఉంటాడు.
సర్గకోటిసహస్రాణి మరణాన్తాసు మూర్తిషు య ఏవం కురుతే కర్మ శుభాశుభఫలాత్మకమ్
ఏవడైనా ఇలా శుభాశుభ ఫలితాలిచ్చే కర్మలు చేస్తూ, మరణంతో ముగిసే రూపాల్లో, సహస్రాది సృష్టి చక్రాల్లో తిరుగుతుంటాడు.
స ఏవం ఫలమ్ ఆప్నోతి త్రిషు లోకేషు మూర్తిమాన్ ప్రకృతిః కురుతే కర్మ శుభాశుభఫలాత్మకమ్
అతడు ఇలా మూడు లోకాల్లో శరీరంతో ఫలితాన్ని పొందుతాడు. ప్రకృతి శుభాశుభ ఫలితాలిచ్చే కర్మలను చేస్తూ ఉంటుంది.
ప్రకృతిశ్ చ తథాప్నోతి త్రిషు లోకేషు కామగా తిర్యగ్యోనిమనుష్యత్వే దేవలోకే తథైవ చ
ప్రకృతీ కూడా మూడు లోకాల్లో, కోరికల వల్ల, పశువుల యోని, మనుష్య జన్మ, దేవతల లోకం ఇలా వివిధ రూపాలను పొందుతుంది.
త్రీణి స్థానాని చైతాని జానీయాత్ ప్రాకృతాని హ అలిఙ్గప్రకృతిత్వాచ్ చ లిఙ్గైర్ అప్య్ అనుమీయతే
ఈ మూడు స్థితులను సహజమైనవిగా తెలుసుకోవాలి. అవి కనిపించకపోయినా, వాటి లక్షణాల ద్వారా ఊహించవచ్చు.
తథైవ పౌరుషం లిఙ్గమ్ అనుమానాద్ ధి మన్యతే స లిఙ్గాన్తరమ్ ఆసాద్య ప్రాకృతం లిఙ్గమ్ అవ్రణమ్
అలాగే, మానవత్వ లక్షణాన్ని కూడా తర్కం ద్వారా ఊహిస్తారు. వేరే లక్షణాన్ని పొందినప్పుడు, సహజ లక్షణం మచ్చలేని దానిగా ఉంటుంది.
వ్రణద్వారాణ్య్ అధిష్ఠాయ కర్మాణ్య్ ఆత్మని మన్యతే శ్రోత్రాదీని తు సర్వాణి పఞ్చ కర్మేన్ద్రియాణ్య్ అథ
ఇంద్రియ ద్వారాలను ఆధిపత్యం చేసుకుని, తన కర్మలను తానే చేసుకున్నట్టు భావిస్తాడు. వినికిడి మొదలైన ఐదు కర్మేంద్రియాలన్నీ అతనివే అని అనుకుంటాడు.
రాగాదీని ప్రవర్తన్తే గుణేష్వ్ ఇహ గుణైః సహ అహమ్ ఏతాని వై కుర్వన్ మమైతానీన్ద్రియాణి హ
ఇక్కడ గుణాల మధ్య రాగాదులు కలుగుతాయి, అవి గుణాలతో కలిసి వస్తాయి. నేను ఇవన్నీ చేస్తూ, ఈ ఇంద్రియాలు నావే అని భావిస్తాను.
నిరిన్ద్రియో హి మన్యేత వ్రణవాన్ అస్మి నిర్వ్రణః అలిఙ్గో లిఙ్గమ్ ఆత్మానమ్ అకాలం కాలమ్ ఆత్మనః
ఇంద్రియాలు లేవని, గాయాలున్నవాడినని, గాయాలులేనివాడినని తాను అనుకుంటాడు. లక్షణం లేనిది అయిన ఆత్మ, లక్షణం కలిగినదిగా, కాలరహితంగా లేదా కాలపరిమితిగా తాను భావిస్తుంది.
అసత్త్వం సత్త్వమ్ ఆత్మానమ్ అమృతం మృతమ్ ఆత్మనః అమృత్యుం మృత్యుమ్ ఆత్మానమ్ అచరం చరమ్ ఆత్మనః
తాను లేనిదిగా లేదా ఉన్నదిగా, అమరుడిగా లేదా మరణించే వాడిగా, మరణం లేనివాడిగా లేదా మరణానికి లోనయ్యే వాడిగా, కదలని వాడిగా లేదా కదిలే వాడిగా భావిస్తాడు.
అక్షేత్రం క్షేత్రమ్ ఆత్మానమ్ అసఙ్గం సఙ్గమ్ ఆత్మనః అతత్త్వం తత్త్వమ్ ఆత్మానమ్ అభవం భవమ్ ఆత్మనః
తాను క్షేత్రం లేనివాడిగా లేదా క్షేత్రంగా, అసక్తుడిగా లేదా ఆసక్తుడిగా, అసత్యంగా లేదా సత్యంగా, లేనిదిగా లేదా ఉన్నదిగా భావిస్తాడు.
అక్షరం క్షరమ్ ఆత్మానమ్ అబుద్ధత్వాద్ ధి మన్యతే ఏవమ్ అప్రతిబుద్ధత్వాద్ అబుద్ధజనసేవనాత్
తాను నశించని వాడిగా లేదా నశించే వాడిగా, అవగాహన లేకపోవడం వల్ల భావిస్తాడు. అలాగే, జ్ఞానం లేనివాడిగా ఉండటం, మూర్ఖులతో కలవడం వల్ల కూడా అలా అనుకుంటాడు.
సర్గకోటిసహస్రాణి పతనాన్తాని గచ్ఛతి జన్మాన్తరసహస్రాణి మరణాన్తాని గచ్ఛతి
అతడు సహస్రాది సృష్టి చక్రాల్లో పతనంతో ముగియడాన్ని, జన్మాంతర సహస్రాల్లో మరణంతో ముగియడాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తిర్యగ్యోనిమనుష్యత్వే దేవలోకే తథైవ చ చన్ద్రమా ఇవ కోశానాం పునస్ తత్ర సహస్రశః
పశువుల యోని, మానవ జన్మ, దేవతల లోకాల్లో, చంద్రుడు తన కళల్లో తిరుగుతున్నట్టు, మళ్లీ మళ్లీ వేలసార్లు జన్మిస్తాడు.
నీయతే ఽప్రతిబుద్ధత్వాద్ ఏవమ్ ఏవ కుబుద్ధిమాన్ కలా పఞ్చదశీ యోనిస్ తద్ ధామ ఇతి పఠ్యతే
ఇలా జ్ఞానం లేనివాడై, తప్పుడు బుద్ధితో ఉండి, పందొమ్మిదవ కళ యోని అని పిలవబడుతుంది, అది నివాస స్థానం అని చెప్పబడుతుంది.
నిత్యమ్ ఏవ విజానీహి సోమం వై షోడశాంశకైః కలయా జాయతే ఽజస్రం పునః పునర్ అబుద్ధిమాన్
ప్రతి రోజూ సోముడు పదహారు భాగాలతో కలయికలోనుంచి పుడుతాడని తెలుసుకో. అజ్ఞానులు మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తారు.
ధీమాంశ్ చాయం న భవతి నృప ఏవం హి జాయతే షోడశీ తు కలా సూక్ష్మా స సోమ ఉపధార్యతామ్
ఓ రాజా, ఈవాడు జ్ఞాని కాదు. ఆ పదహారు భాగాల్లో సూక్ష్మమైనది సోముడని గుర్తించాలి.
న తూపయుజ్యతే దేవైర్ దేవాన్ అపి యునక్తి సః మమత్వం క్షపయిత్వా తు జాయతే నృపసత్తమ ప్రకృతేస్ త్రిగుణాయాస్ తు స ఏవ త్రిగుణో భవేత్
దేవతలు దానిని ఉపయోగించరు, అయినా అది దేవతలను కూడదీస్తుంది. మమకారం పోగొట్టి పుట్టిన తరువాత, ప్రకృతి మూడు గుణాల వల్ల అది మూడుగా మారుతుంది, ఓ ఉత్తమ రాజా.
అక్షరక్షరయోర్ ఏష ద్వయోః సంబన్ధ ఇష్యతే స్త్రీపుంసయోర్ వా సంబన్ధః స వై పురుష ఉచ్యతే
క్షరము, అక్షరముల మధ్య సంబంధం ఉన్నట్టే, స్త్రీ-పురుషుల మధ్య సంబంధం కూడా ఉంది. అదే వ్యక్తి అని పిలవబడుతుంది.
ఋతే తు పురుషం నేహ స్త్రీ గర్భాన్ ధారయత్య్ ఉత ఋతే స్త్రియం న పురుషో రూపం నిర్వర్తతే తథా
ఇక్కడ పురుషుడు లేకుండా స్త్రీ గర్భాన్ని ధరించదు. అలాగే స్త్రీ లేకుండా పురుషుడు రూపాన్ని కలిగించలేడు.
అన్యోన్యస్యాభిసంబన్ధాద్ అన్యోన్యగుణసంశ్రయాత్ రూపం నిర్వర్తయేద్ ఏతద్ ఏవం సర్వాసు యోనిషు
ఇద్దరి పరస్పర సంబంధం, ఒకరికి ఒకరి లక్షణాల ఆధారంగా రూపం ఏర్పడుతుంది. అన్ని యోనుల్లో ఇదే విధంగా జరుగుతుంది.
రత్యర్థమ్ అతిసంయోగాద్ అన్యోన్యగుణసంశ్రయాత్ ఋతౌ నిర్వర్తతే రూపం తద్ వక్ష్యామి నిదర్శనమ్
ఆనందార్థం కలయిక వల్ల, పరస్పర లక్షణాల ఆధారంగా, ఋతుకాలంలో రూపం ఏర్పడుతుంది. దానికి ఉదాహరణను చెబుతాను.
యే గుణాః పురుషస్యేహ యే చ మాతుర్ గుణాస్ తథా అస్థి స్నాయు చ మజ్జా చ జానీమః పితృతో ద్విజ
పురుషుని లక్షణాలు, తల్లిదండ్రుల లక్షణాలు — ఎముకలు, నరాలు, మజ్జ — ఇవన్నీ తండ్రి నుండి వస్తాయని మేము తెలుసుకున్నాము, ఓ ద్విజ.
త్వఙ్మాంసశోణితం చేతి మాతృజాన్య్ అనుశుశ్రుమ ఏవమ్ ఏతద్ ద్విజశ్రేష్ఠ వేదశాస్త్రేషు పఠ్యతే
చర్మం, మాంసం, రక్తం ఇవన్నీ తల్లి నుండి పుడతాయని మేము విన్నాము. ఇదే సత్యం, ఓ ఉత్తమ ద్విజ, వేదశాస్త్రాల్లో కూడా ఇదే చెప్పబడింది.
ప్రమాణం యచ్ చ వేదోక్తం శాస్త్రోక్తం యచ్ చ పఠ్యతే వేదశాస్త్రప్రమాణం చ ప్రమాణం తత్ సనాతనమ్
వేదాలలో చెప్పినది, శాస్త్రాలలో చెప్పినది — వేదశాస్త్రాలే శాశ్వతమైన ప్రమాణం.
ఏవమ్ ఏవాభిసంబన్ధౌ నిత్యం ప్రకృతిపూరుషౌ యచ్ చాపి భగవంస్ తస్మాన్ మోక్షధర్మో న విద్యతే
ఇలానే ప్రకృతి-పురుషుల సంబంధం ఎప్పుడూ ఉంటుంది. అందువల్ల, ఓ భాగ్యవంతుడా, మోక్ష ధర్మం లేదు.
అథవానన్తరకృతం కించిద్ ఏవ నిదర్శనమ్ తన్ మమాచక్ష్వ తత్త్వేన ప్రత్యక్షో హ్య్ అసి సర్వదా
లేదా, లోపలుండే మరొక ఉదాహరణ ఏదైనా ఉంటే, దయచేసి నిజంగా చెప్పు. ఎందుకంటే నువ్వు ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షంగా చూస్తావు.
మోక్షకామా వయం చాపి కాఙ్క్షామో యద్ అనామయమ్ అజేయమ్ అజరం నిత్యమ్ అతీన్ద్రియమ్ అనీశ్వరమ్
మేము మోక్షాన్ని కోరుతున్నాము. రోగం లేని, జయించలేని, వృద్ధాప్యం రాని, శాశ్వతమైన, ఇంద్రియాలకు అందని, అధిపతి లేని దానిని కోరుతున్నాము.
యద్ ఏతద్ ఉక్తం భవతా వేదశాస్త్రనిదర్శనమ్ ఏవమ్ ఏతద్ యథా వక్ష్యే తత్త్వగ్రాహీ యథా భవాన్
నువ్వు వేదశాస్త్రాల ఉదాహరణగా చెప్పింది నిజమే. నేను వివరించబోతున్నట్టు, నువ్వు సత్యాన్ని గ్రహించినవాడివి.