రశ్మిజాలమ్ ఇవాదిత్యస్ తత్కాలం సంనియచ్ఛతి ఏవమ్ ఏవైష తత్ సర్వం క్రీడార్థమ్ అభిమన్యతే
సూర్యుడు తన కిరణాలను వెనక్కి తీసుకున్నట్లే, ఆయన కూడా ఈ సృష్టిని తనలోకి తీసుకుని, అన్నీ ఆటగా భావిస్తాడు.
ఆత్మరూపగుణాన్ ఏతాన్ వివిధాన్ హృదయప్రియాన్ ఏవమ్ ఏతాం ప్రకుర్వాణః సర్గప్రలయధర్మిణీమ్
ఆత్మ యొక్క అనేక రూపాలు, గుణాలు, హృదయానికి ఇష్టమైనవి ఇలా సృష్టి, లయాన్ని నిర్వహిస్తూ ఉంటాడు.
క్రియాం క్రియాపథే రక్తస్ త్రిగుణస్ త్రిగుణాధిపః క్రియాక్రియాపథోపేతస్ తథా తద్ ఇతి మన్యతే
కర్మ మార్గంలో ఆసక్తి కలిగి, మూడు గుణాలకు అధిపతిగా, కర్మ, అకర్మ రెండింటినీ కలిగి, ఇదే సత్యమని భావిస్తాడు.
ప్రకృత్యా సర్వమ్ ఏవేదం జగద్ అన్ధీకృతం విభో రజసా తమసా చైవ వ్యాప్తం సర్వమ్ అనేకధా
ప్రకృతి వలన ఈ జగత్తు అంతా మూఢత్వానికి లోనై, రజస్సు, తమస్సు ద్వారా అనేక విధాల వ్యాపించిపోతుంది.
ఏవం ద్వంద్వాన్య్ అతీతాని మమ వర్తన్తి నిత్యశః మత్త ఏతాని జాయన్తే ప్రలయే యాన్తి మామ్ అపి
ఇలా ఈ ద్వంద్వాలు నన్ను దాటి నిత్యం నాలోనే ఉంటాయి; అవన్నీ నన్నుంచి పుట్టి, లయ సమయంలో మళ్లీ నాలోనే కలిసిపోతాయి.
నిస్తర్తవ్యాణ్య్ అథైతాని సర్వాణీతి నరాధిప మన్యతే పక్షబుద్ధిత్వాత్ తథైవ సుకృతాన్య్ అపి
ఓ రాజా! ఇవన్నీ దాటి పోవాలని, తన పాక్షిక జ్ఞానం వల్ల ఆలోచిస్తాడు; అలాగే సత్కర్మలను కూడా ఇలానే భావిస్తాడు.
భోక్తవ్యాని మమైతాని దేవలోకగతేన వై ఇహైవ చైనం భోక్ష్యామి శుభాశుభఫలోదయమ్
ఇవన్నీ నేను అనుభవించాల్సినవే; దేవ లోకానికి చేరినవాడు, ఇక్కడే శుభాశుభ ఫలితాలను అనుభవిస్తాను.
సుఖమ్ ఏవం తు కర్తవ్యం సకృత్ కృత్వా సుఖం మమ యావద్ ఏవ తు మే సౌఖ్యం జాత్యాం జాత్యాం భవిష్యతి
అలా, సుఖమే చేయాలి; ఒకసారి సుఖాన్ని పొందితే, నా సంతోషం ఉన్నంత కాలం, ప్రతి జన్మలోనూ అలాగే జరుగుతుంది.
భవిష్యతి న మే దుఃఖం కృతేనేహాప్య్ అనన్తకమ్ సుఖదుఃఖం హి మానుష్యం నిరయే చాపి మజ్జనమ్
ఇక్కడ నేను చేసిన పనుల వల్ల ఎప్పటికీ అంతులేని బాధ నాకు ఉండదు. ఎందుకంటే మనుష్యజీవితం సుఖదుఃఖాలతో కూడి ఉంటుంది, అలాగే నరకంలో మునిగిపోవడం కూడా జరుగుతుంది.
నిరయాచ్ చాపి మానుష్యం కాలేనైష్యామ్య్ అహం పునః మనుష్యత్వాచ్ చ దేవత్వం దేవత్వాత్ పౌరుషం పునః
నరకం నుంచి కాలక్రమంలో మళ్లీ నేను మనుష్య జన్మను పొందుతాను. మనుష్యత్వం నుంచి దేవతల స్థితికి, దేవతల స్థితి నుంచి మళ్లీ మానవ జన్మకు వస్తాను.
మనుష్యత్వాచ్ చ నిరయం పర్యాయేణోపగచ్ఛతి ఏష ఏవం ద్విజాతీనామ్ ఆత్మా వై స గుణైర్ వృతః
మనుష్యత్వం నుంచి కూడా తిరిగి నరకాన్ని పొందవచ్చు. ఇలా ద్విజాతుల ఆత్మ, గుణాలతో కప్పబడి, ఈ మార్పుల్లోనే తిరుగుతూ ఉంటుంది.
తేన దేవమనుష్యేషు నిరయం చోపపద్యతే మమత్వేనావృతో నిత్యం తత్రైవ పరివర్తతే
అలా దేవతల్లో, మనుష్యుల్లో, నరకంలో కూడా జన్మిస్తాడు. ఎప్పుడూ మమకారంతో కప్పబడి, అక్కడే తిరుగుతూ ఉంటాడు.
సర్గకోటిసహస్రాణి మరణాన్తాసు మూర్తిషు య ఏవం కురుతే కర్మ శుభాశుభఫలాత్మకమ్
ఏవడైనా ఇలా శుభాశుభ ఫలితాలిచ్చే కర్మలు చేస్తూ, మరణంతో ముగిసే రూపాల్లో, సహస్రాది సృష్టి చక్రాల్లో తిరుగుతుంటాడు.
స ఏవం ఫలమ్ ఆప్నోతి త్రిషు లోకేషు మూర్తిమాన్ ప్రకృతిః కురుతే కర్మ శుభాశుభఫలాత్మకమ్
అతడు ఇలా మూడు లోకాల్లో శరీరంతో ఫలితాన్ని పొందుతాడు. ప్రకృతి శుభాశుభ ఫలితాలిచ్చే కర్మలను చేస్తూ ఉంటుంది.
ప్రకృతిశ్ చ తథాప్నోతి త్రిషు లోకేషు కామగా తిర్యగ్యోనిమనుష్యత్వే దేవలోకే తథైవ చ
ప్రకృతీ కూడా మూడు లోకాల్లో, కోరికల వల్ల, పశువుల యోని, మనుష్య జన్మ, దేవతల లోకం ఇలా వివిధ రూపాలను పొందుతుంది.
త్రీణి స్థానాని చైతాని జానీయాత్ ప్రాకృతాని హ అలిఙ్గప్రకృతిత్వాచ్ చ లిఙ్గైర్ అప్య్ అనుమీయతే
ఈ మూడు స్థితులను సహజమైనవిగా తెలుసుకోవాలి. అవి కనిపించకపోయినా, వాటి లక్షణాల ద్వారా ఊహించవచ్చు.
తథైవ పౌరుషం లిఙ్గమ్ అనుమానాద్ ధి మన్యతే స లిఙ్గాన్తరమ్ ఆసాద్య ప్రాకృతం లిఙ్గమ్ అవ్రణమ్
అలాగే, మానవత్వ లక్షణాన్ని కూడా తర్కం ద్వారా ఊహిస్తారు. వేరే లక్షణాన్ని పొందినప్పుడు, సహజ లక్షణం మచ్చలేని దానిగా ఉంటుంది.
వ్రణద్వారాణ్య్ అధిష్ఠాయ కర్మాణ్య్ ఆత్మని మన్యతే శ్రోత్రాదీని తు సర్వాణి పఞ్చ కర్మేన్ద్రియాణ్య్ అథ
ఇంద్రియ ద్వారాలను ఆధిపత్యం చేసుకుని, తన కర్మలను తానే చేసుకున్నట్టు భావిస్తాడు. వినికిడి మొదలైన ఐదు కర్మేంద్రియాలన్నీ అతనివే అని అనుకుంటాడు.
రాగాదీని ప్రవర్తన్తే గుణేష్వ్ ఇహ గుణైః సహ అహమ్ ఏతాని వై కుర్వన్ మమైతానీన్ద్రియాణి హ
ఇక్కడ గుణాల మధ్య రాగాదులు కలుగుతాయి, అవి గుణాలతో కలిసి వస్తాయి. నేను ఇవన్నీ చేస్తూ, ఈ ఇంద్రియాలు నావే అని భావిస్తాను.
నిరిన్ద్రియో హి మన్యేత వ్రణవాన్ అస్మి నిర్వ్రణః అలిఙ్గో లిఙ్గమ్ ఆత్మానమ్ అకాలం కాలమ్ ఆత్మనః
ఇంద్రియాలు లేవని, గాయాలున్నవాడినని, గాయాలులేనివాడినని తాను అనుకుంటాడు. లక్షణం లేనిది అయిన ఆత్మ, లక్షణం కలిగినదిగా, కాలరహితంగా లేదా కాలపరిమితిగా తాను భావిస్తుంది.
అసత్త్వం సత్త్వమ్ ఆత్మానమ్ అమృతం మృతమ్ ఆత్మనః అమృత్యుం మృత్యుమ్ ఆత్మానమ్ అచరం చరమ్ ఆత్మనః
తాను లేనిదిగా లేదా ఉన్నదిగా, అమరుడిగా లేదా మరణించే వాడిగా, మరణం లేనివాడిగా లేదా మరణానికి లోనయ్యే వాడిగా, కదలని వాడిగా లేదా కదిలే వాడిగా భావిస్తాడు.
అక్షేత్రం క్షేత్రమ్ ఆత్మానమ్ అసఙ్గం సఙ్గమ్ ఆత్మనః అతత్త్వం తత్త్వమ్ ఆత్మానమ్ అభవం భవమ్ ఆత్మనః
తాను క్షేత్రం లేనివాడిగా లేదా క్షేత్రంగా, అసక్తుడిగా లేదా ఆసక్తుడిగా, అసత్యంగా లేదా సత్యంగా, లేనిదిగా లేదా ఉన్నదిగా భావిస్తాడు.
అక్షరం క్షరమ్ ఆత్మానమ్ అబుద్ధత్వాద్ ధి మన్యతే ఏవమ్ అప్రతిబుద్ధత్వాద్ అబుద్ధజనసేవనాత్
తాను నశించని వాడిగా లేదా నశించే వాడిగా, అవగాహన లేకపోవడం వల్ల భావిస్తాడు. అలాగే, జ్ఞానం లేనివాడిగా ఉండటం, మూర్ఖులతో కలవడం వల్ల కూడా అలా అనుకుంటాడు.
సర్గకోటిసహస్రాణి పతనాన్తాని గచ్ఛతి జన్మాన్తరసహస్రాణి మరణాన్తాని గచ్ఛతి
అతడు సహస్రాది సృష్టి చక్రాల్లో పతనంతో ముగియడాన్ని, జన్మాంతర సహస్రాల్లో మరణంతో ముగియడాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తిర్యగ్యోనిమనుష్యత్వే దేవలోకే తథైవ చ చన్ద్రమా ఇవ కోశానాం పునస్ తత్ర సహస్రశః
పశువుల యోని, మానవ జన్మ, దేవతల లోకాల్లో, చంద్రుడు తన కళల్లో తిరుగుతున్నట్టు, మళ్లీ మళ్లీ వేలసార్లు జన్మిస్తాడు.
నీయతే ఽప్రతిబుద్ధత్వాద్ ఏవమ్ ఏవ కుబుద్ధిమాన్ కలా పఞ్చదశీ యోనిస్ తద్ ధామ ఇతి పఠ్యతే
ఇలా జ్ఞానం లేనివాడై, తప్పుడు బుద్ధితో ఉండి, పందొమ్మిదవ కళ యోని అని పిలవబడుతుంది, అది నివాస స్థానం అని చెప్పబడుతుంది.
నిత్యమ్ ఏవ విజానీహి సోమం వై షోడశాంశకైః కలయా జాయతే ఽజస్రం పునః పునర్ అబుద్ధిమాన్
ప్రతి రోజూ సోముడు పదహారు భాగాలతో కలయికలోనుంచి పుడుతాడని తెలుసుకో. అజ్ఞానులు మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తారు.
ధీమాంశ్ చాయం న భవతి నృప ఏవం హి జాయతే షోడశీ తు కలా సూక్ష్మా స సోమ ఉపధార్యతామ్
ఓ రాజా, ఈవాడు జ్ఞాని కాదు. ఆ పదహారు భాగాల్లో సూక్ష్మమైనది సోముడని గుర్తించాలి.
న తూపయుజ్యతే దేవైర్ దేవాన్ అపి యునక్తి సః మమత్వం క్షపయిత్వా తు జాయతే నృపసత్తమ ప్రకృతేస్ త్రిగుణాయాస్ తు స ఏవ త్రిగుణో భవేత్
దేవతలు దానిని ఉపయోగించరు, అయినా అది దేవతలను కూడదీస్తుంది. మమకారం పోగొట్టి పుట్టిన తరువాత, ప్రకృతి మూడు గుణాల వల్ల అది మూడుగా మారుతుంది, ఓ ఉత్తమ రాజా.
అక్షరక్షరయోర్ ఏష ద్వయోః సంబన్ధ ఇష్యతే స్త్రీపుంసయోర్ వా సంబన్ధః స వై పురుష ఉచ్యతే
క్షరము, అక్షరముల మధ్య సంబంధం ఉన్నట్టే, స్త్రీ-పురుషుల మధ్య సంబంధం కూడా ఉంది. అదే వ్యక్తి అని పిలవబడుతుంది.