స్వచ్ఛన్దం సుకృతం చైవ మధురం చాప్య్ అనుల్బణమ్ పప్రచ్ఛర్షివరం రాజా కరాలజనకః పురా
పూర్వం, కరాళజనకుడు అనే రాజు, చేతులు జోడించి, సహజంగా, సద్భావంతో, మధురంగా, మృదువుగా ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుని అడిగాడు.
భగవఞ్ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామి పరం బ్రహ్మ సనాతనమ్ యస్మిన్ న పునరావృత్తిం ప్రాప్నువన్తి మనీషిణః
భగవంతుడా! మళ్లీ జననం లేని, శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మం గురించి వినాలని నేను కోరుతున్నాను.
యచ్ చ తత్ క్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం యత్రేదం క్షరతే జగత్ యచ్ చాక్షరమ్ ఇతి ప్రోక్తం శివం క్షేమమ్ అనామయమ్
ఈ జగత్తు నశించే దాన్ని క్షరమని, శుభకరమైన, శాశ్వతమైన, వ్యాధిలేని దాన్ని అక్షరమని అంటారు. అవి ఏమిటో చెప్పండి.
శ్రూయతాం పృథివీపాల క్షరతీదం యథా జగత్ యత్ర క్షరతి పూర్వేణ యావత్కాలేన చాప్య్ అథ
రాజా! ఈ జగత్తు ఎలా నశించుతోందో, ఎంతకాలం కొనసాగుతుందో విను.
యుగం ద్వాదశసాహస్ర్యం కల్పం విద్ధి చతుర్యుగమ్ దశకల్పశతావర్తమ్ అహస్ తద్ బ్రాహ్మమ్ ఉచ్యతే
ఒక యుగం పన్నెండు వేల సంవత్సరాలు, నాలుగు యుగాలు కలిసే ఒక కల్పం. పది కల్పాల వంద చక్రాలు కలిసే ఒక బ్రహ్మదినం అని అంటారు.
రాత్రిశ్ చైతావతీ రాజన్ యస్యాన్తే ప్రతిబుధ్యతే సృజత్య్ అనన్తకర్మాణి మహాన్తం భూతమ్ అగ్రజమ్
రాజా! బ్రహ్మదేవుని రాత్రి కూడా అంతే కాలం ఉంటుంది. ఆ రాత్రి ముగిసిన తర్వాత ఆయన మళ్లీ మేలుకొని, అనేక కార్యాలు చేసి, ఆ ప్రాచీన మహాత్ముడిని సృష్టిస్తాడు.
మూర్తిమన్తమ్ అమూర్తాత్మా విశ్వం శంభుః స్వయంభువః యత్రోత్పత్తిం ప్రవక్ష్యామి మూలతో నృపసత్తమ
ఓ మహారాజా, స్వయంగా ఉద్భవించిన శంభువు, రూపమున్నవాడైనా, రూపరహితుడైన ఆ పరమాత్మ, ఈ జగత్తే ఆయనే. ఆయన యుక్తంగా ఎలా ఉద్భవించాడో, ఆ మూలాన్ని నీకు వివరంగా చెబుతాను.
అణిమా లఘిమా ప్రాప్తిర్ ఈశానం జ్యోతిర్ అవ్యయమ్ సర్వతఃపాణిపాదాన్తం సర్వతోక్షిశిరోముఖమ్
అణిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ఈశాన, అవినాశమైన వెలుగు, అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు, అన్ని వైపులా కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు కలిగి ఉన్నవాడు.
సర్వతఃశ్రుతిమల్ లోకే సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి హిరణ్యగర్భో భగవాన్ ఏష బుద్ధిర్ ఇతి స్మృతిః
ప్రపంచంలో అన్ని వైపులా వినికిడి కలిగి, అన్నింటినీ వ్యాపించి నిలిచినవాడు, ఈయనే హిరణ్యగర్భుడు. ఈయననే బుద్ధి, స్మృతి అని పిలుస్తారు.
మహాన్ ఇతి చ యోగేషు విరిఞ్చిర్ ఇతి చాప్య్ అథ సాంఖ్యే చ పఠ్యతే శాస్త్రే నామభిర్ బహుధాత్మకః
యోగంలో మహాన్ అని, మరికొన్ని సందర్భాల్లో విరించియని, సాంఖ్య శాస్త్రంలో అనేక పేర్లతో వివిధ స్వరూపాలతో వర్ణించబడతాడు.
విచిత్రరూపో విశ్వాత్మా ఏకాక్షర ఇతి స్మృతః ధృతమ్ ఏకాత్మకం యేన కృత్స్నం త్రైలోక్యమ్ ఆత్మనా
విచిత్రమైన రూపాలు కలిగి, విశ్వానికి ఆత్మగా, ఏకాక్షరంగా గుర్తించబడే వాడు, తన స్వరూపంతో మొత్తం మూడు లోకాలను కలిపి ఉంచుతున్నాడు.
తథైవ బహురూపత్వాద్ విశ్వరూప ఇతి శ్రుతః ఏష వై విక్రియాపన్నః సృజత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా
అలాగే, అనేక రూపాల కారణంగా విశ్వరూపుడని పిలవబడతాడు. ఈయనే మార్పులకు లోనై, తనను తానే సృష్టించుకుంటాడు.
ప్రధానం తస్య సంయోగాద్ ఉత్పన్నం సుమహత్ పురమ్ అహంకారం మహాతేజాః ప్రజాపతినమస్కృతమ్
ప్రధానంతో కలిసినప్పుడు, గొప్ప నగరం లాంటి మహత్తరమైన అహంకారం ఉద్భవిస్తుంది. అది మహాతేజస్సుతో, ప్రజాపతికి ఆరాధ్యంగా ఉంటుంది.
అవ్యక్తాద్ వ్యక్తిమ్ ఆపన్నం విద్యాసర్గం వదన్తి తమ్ మహాన్తం చాప్య్ అహంకారమ్ అవిద్యాసర్గ ఏవ చ
అప్రకటితమైనదానిలోంచి, ప్రకటితమైనది ఉద్భవిస్తుంది. దీనినే విద్యాసృష్టి అంటారు. మహత్తరమైన అహంకారం, అవిద్యాసృష్టి కూడా ఇక్కడే చెప్పబడతాయి.
అచరశ్ చ చరశ్ చైవ సముత్పన్నౌ తథైకతః విద్యావిద్యేతి విఖ్యాతే శ్రుతిశాస్త్రానుచిన్తకైః
చలించేవి, నిలిచేవి రెండూ ఒకేసారి పుట్టాయి. ఇవి విద్య, అవిద్య అని శ్రుతి, శాస్త్రాలు, ఆలోచన ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందాయి.
భూతసర్గమ్ అహంకారాత్ తృతీయం విద్ధి పార్థివ అహంకారేషు నృపతే చతుర్థం విద్ధి వైకృతమ్
అహంకారంలో నుంచి భూతసృష్టి, అది మూడవదని తెలుసుకో, ఓ రాజా. అహంకారాల మధ్య నాల్గవది వైకృత సృష్టిగా తెలుసుకో.
వాయుర్ జ్యోతిర్ అథాకాశమ్ ఆపో ఽథ పృథివీ తథా శబ్దస్పర్శౌ చ రూపం చ రసో గన్ధస్ తథైవ చ
వాయువు, జ్యోతి, ఆకాశం, నీరు, భూమి; అలాగే శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం కూడా.
ఏవం యుగపద్ ఉత్పన్నం దశవర్గమ్ అసంశయమ్ పఞ్చమం విద్ధి రాజేన్ద్ర భౌతికం సర్గమ్ అర్థకృత్
ఇలా పది వర్గాలు ఒకేసారి ఉద్భవించాయి, ఇందులో సందేహం లేదు. ఐదవది, ఓ రాజేంద్రా, భౌతిక సృష్టి, ఇది పదార్థాలను కలిగిస్తుంది.
శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా ఘ్రాణమ్ ఏవ చ పఞ్చమమ్ వాగ్ హస్తౌ చైవ పాదౌ చ పాయుర్ మేఢ్రం తథైవ చ
చెవి, చర్మం, కళ్ళు, నాలుక, ముక్కు ఐదవది; మాట, చేతులు, కాళ్లు, గుదం, శిశ్నం కూడా.
బుద్ధీన్ద్రియాణి చైతాని తథా కర్మేన్ద్రియాణి చ సంభూతానీహ యుగపన్ మనసా సహ పార్థివ
ఇవి బుద్ధీంద్రియాలు, అలాగే కర్మేంద్రియాలు కూడా. ఇవన్నీ మనసుతో కలసి ఒకేసారి ఉద్భవించాయి, ఓ రాజా.
ఏషా తత్త్వచతుర్వింశా సర్వాకృతిః ప్రవర్తతే యాం జ్ఞాత్వా నాభిశోచన్తి బ్రాహ్మణాస్ తత్త్వదర్శినః
ఇవి ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలు, ఇవే అన్ని రూపాలలో పనిచేస్తుంటాయి. వీటిని తెలిసిన బ్రాహ్మణులు, తత్త్వాన్ని గ్రహించిన వారు, ఇక దుఃఖించరు.
ఏవమ్ ఏతత్ సముత్పన్నం త్రైలోక్యమ్ ఇదమ్ ఉత్తమమ్ వేదితవ్యం నరశ్రేష్ఠ సదైవ నరకార్ణవే
ఇలా ఈ ఉత్తమమైన మూడు లోకాలు ఉద్భవించాయి. నరకసముద్రంలో ఎప్పుడూ తెలుసుకోవాల్సింది ఇదే, ఓ ఉత్తమ పురుషా.
సయక్షభూతగన్ధర్వే సకింనరమహోరగే సచారణపిశాచే వై సదేవర్షినిశాచరే
యక్షులు, భూతాలు, గంధర్వులు, కిన్నరులు, మహానాగులు, చారణులు, పిశాచులు, దేవతలు, ఋషులు, నిశాచరులతో కూడి ఉన్నది.
సదంశకీటమశకే సపూతికృమిమూషకే శుని శ్వపాకే చైణేయే సచాణ్డాలే సపుల్కసే
పురుగులు, కీటకాలు, దోమలు, పాడిపోయిన పురుగులు, ఎలుకలు, కుక్కలు, మాంసాహారులు, పక్షులు, చండాలులు, పుల్కసులతో కూడి ఉన్నది.
హస్త్యశ్వఖరశార్దూలే సవృకే గవి చైవ హ యా చ మూర్తిశ్ చ యత్ కించిత్ సర్వత్రైతన్ నిదర్శనమ్
ఏనుగు, గుర్రం, పంది, పులి, నక్క, ఆవు, అలాగే ఏ రూపంలోనైనా ఉన్నదీ అన్నిటిలోను ఇదే ఆవిర్భావమై ఉంది.
జలే భువి తథాకాశే నాన్యత్రేతి వినిశ్చయః స్థానం దేహవతామ్ ఆసీద్ ఇత్య్ ఏవమ్ అనుశుశ్రుమ
నీటిలో, భూమిపై, ఆకాశంలో—ఇంకెక్కడా కాదు—ఇది నిశ్చయంగా తెలుసుకో. శరీరధారుల స్థానం అక్కడే ఉండేది అని మేము విన్నాము.
కృత్స్నమ్ ఏతావతస్ తాత క్షరతే వ్యక్తసంజ్ఞకః అహన్య్ అహని భూతాత్మా యచ్ చాక్షర ఇతి స్మృతమ్
ప్రియమైనవాడా, ఈ మొత్తం జగత్తు 'వ్యక్తం' అని పిలవబడేది, అది ప్రతి రోజూ నశించిపోతుంది. 'అక్షరం' అని చెప్పబడేది మాత్రం భూతాల ఆత్మగా నిలిచి ఉంటుంది.
తతస్ తత్ క్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం క్షరతీదం యథా జగత్ జగన్ మోహాత్మకం చాహుర్ అవ్యక్తాద్ వ్యక్తసంజ్ఞకమ్
అందుకే దీనిని నశించేది అని అంటారు; ఈ లోకం నశించిపోతుంది. మాయతో కూడిన ఈ జగత్తు, అవ్యక్తం నుండి వ్యక్తంగా పుట్టిందని చెబుతారు.
మహాంశ్ చైవాక్షరో నిత్యమ్ ఏతత్ క్షరవివర్జనమ్ కథితం తే మహారాజ యస్మాన్ నావర్తతే పునః
అక్షరమైనది మహత్తరమైనది, శాశ్వతమైనది, నశించని స్వరూపం కలది. మహారాజా! దీనినుంచి తిరిగి రావడం లేదు అని నీకు చెప్పబడింది.
పఞ్చవింశతికో ఽమూర్తః స నిత్యస్ తత్త్వసంజ్ఞకః సత్త్వసంశ్రయణాత్ తత్త్వం సత్త్వమ్ ఆహుర్ మనీషిణః
ఇరవై ఐదవదిది రూపరహితమైనది, నిత్యమైనది, తత్త్వమని పిలవబడుతుంది. అది సత్త్వంలో ఆధారపడినందున, జ్ఞానులు దానిని సత్త్వమని అంటారు.