తేషాం తు తిర్యగ్గమనం హి దృష్టం నాధో గతిః పాపకృతాం నివాసః న వా ప్రధానా అపి తే ద్విజాతయో యే జ్ఞానమ్ ఏతన్ మునయో న సక్తాః
వారికి పశువుల జన్మ, దిగజారే మార్గం, పాపుల మధ్య నివాసం కనిపించదు. ఈ జ్ఞానంలో ఆసక్తి లేని ద్విజులు, ముఖ్యులైనా, మునులుగా పరిగణించబడరు.
సాంఖ్యం విశాలం పరమం పురాణం మహార్ణవం విమలమ్ ఉదారకాన్తమ్ కృత్స్నం హి సాంఖ్యా మునయో మహాత్మ నారాయణే ధారయతాప్రమేయమ్
సాంఖ్యశాస్త్రం విశాలమైనది, పరమమైనది, పురాతనమైనది, మహాసముద్రమంత గొప్పది, నిర్మలమైనది, మహోన్నతమైన అందాన్ని కలిగినది. మహాత్ములు అయిన మునులు, ఈ అపారమైన సాంఖ్యాన్ని నారాయణునిలో స్థిరంగా ఉంచుతారు.
ఏతన్ మయోక్తం పరమం హి తత్త్వం నారాయణాద్ విశ్వమ్ ఇదం పురాణమ్ స సర్గకాలే చ కరోతి సర్గం సంహారకాలే చ హరేత భూయః
ఈ పరమమైన సత్యాన్ని నేను చెప్పాను. నారాయణుని నుండి ఈ ప్రాచీన విశ్వం ఉద్భవించింది. సృష్టికాలంలో ఆయన సృష్టి చేస్తాడు, లయకాలంలో మళ్లీ తనలోకి తీసుకుంటాడు.
కిం తద్ అక్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం యస్మాన్ నావర్తతే పునః కింస్విత్ తత్ క్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం యస్మాద్ ఆవర్తతే పునః
ఏది తిరిగి రాని స్థితి, దానినే అక్షరమని అంటారు. ఏది తిరిగి వచ్చే స్థితి, దానినే క్షరమని అంటారు.
అక్షరాక్షరయోర్ వ్యక్తిం పృచ్ఛామస్ త్వాం మహామునే ఉపలబ్ధుం మునిశ్రేష్ఠ తత్త్వేన మునిపుంగవ
మహామునివరా! అక్షరం, క్షరముల మధ్య తేడా ఏమిటో మాకు స్పష్టంగా వివరించమని మేము అడుగుతున్నాము.
త్వం హి జ్ఞానవిదాం శ్రేష్ఠః ప్రోచ్యసే వేదపారగైః ఋషిభిశ్ చ మహాభాగైర్ యతిభిశ్ చ మహాత్మభిః
వేదాలను పూర్తిగా అధ్యయనం చేసినవారు, మహర్షులు, మహాత్ములు నిన్ను జ్ఞానంలో శ్రేష్ఠుడిగా ప్రశంసిస్తున్నారు.
తద్ ఏతచ్ ఛ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామస్ త్వత్తః సర్వం మహామతే న తృప్తిమ్ అధిగచ్ఛామః శృణ్వన్తో ఽమృతమ్ ఉత్తమమ్
కాబట్టి, మహామతివంతుడా! ఈ అమృతమైన పరమార్థాన్ని మేము నీ నుండి వినాలని కోరుతున్నాము. విన్నా, మాకు తృప్తి కలగడం లేదు.
అత్ర వో వర్ణయిష్యామి ఇతిహాసం పురాతనమ్ వసిష్ఠస్య చ సంవాదం కరాలజనకస్య చ
ఇక్కడ నేను మీకు ఒక పురాతన ఇతిహాసాన్ని, వసిష్ఠుడు మరియు కరాళజనకుని సంభాషణను వివరించబోతున్నాను.
వసిష్ఠం శ్రేష్ఠమ్ ఆసీనమ్ ఋషీణాం భాస్కరద్యుతిమ్ పప్రచ్ఛ జనకో రాజా జ్ఞానం నైఃశ్రేయసం పరమ్
ఒకప్పుడు, రాజు జనకుడు, ఋషుల్లో శ్రేష్ఠుడు, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే వసిష్ఠుని దగ్గరికి వెళ్లి, పరమమైన మోక్షజ్ఞానాన్ని అడిగాడు.
పరమాత్మని కుశలమ్ అధ్యాత్మగతినిశ్చయమ్ మైత్రావరుణిమ్ ఆసీనమ్ అభివాద్య కృతాఞ్జలిః
మిత్రవరుణుల కుమారుడైన వసిష్ఠుడు, పరమాత్మజ్ఞానంలో నిపుణుడై, ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని బాగా తెలిసినవాడై, ఆసీనుడై ఉన్నప్పుడు, రాజు అతనికి నమస్కరించి అడిగాడు.
స్వచ్ఛన్దం సుకృతం చైవ మధురం చాప్య్ అనుల్బణమ్ పప్రచ్ఛర్షివరం రాజా కరాలజనకః పురా
పూర్వం, కరాళజనకుడు అనే రాజు, చేతులు జోడించి, సహజంగా, సద్భావంతో, మధురంగా, మృదువుగా ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుని అడిగాడు.
భగవఞ్ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామి పరం బ్రహ్మ సనాతనమ్ యస్మిన్ న పునరావృత్తిం ప్రాప్నువన్తి మనీషిణః
భగవంతుడా! మళ్లీ జననం లేని, శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మం గురించి వినాలని నేను కోరుతున్నాను.
యచ్ చ తత్ క్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం యత్రేదం క్షరతే జగత్ యచ్ చాక్షరమ్ ఇతి ప్రోక్తం శివం క్షేమమ్ అనామయమ్
ఈ జగత్తు నశించే దాన్ని క్షరమని, శుభకరమైన, శాశ్వతమైన, వ్యాధిలేని దాన్ని అక్షరమని అంటారు. అవి ఏమిటో చెప్పండి.
శ్రూయతాం పృథివీపాల క్షరతీదం యథా జగత్ యత్ర క్షరతి పూర్వేణ యావత్కాలేన చాప్య్ అథ
రాజా! ఈ జగత్తు ఎలా నశించుతోందో, ఎంతకాలం కొనసాగుతుందో విను.
యుగం ద్వాదశసాహస్ర్యం కల్పం విద్ధి చతుర్యుగమ్ దశకల్పశతావర్తమ్ అహస్ తద్ బ్రాహ్మమ్ ఉచ్యతే
ఒక యుగం పన్నెండు వేల సంవత్సరాలు, నాలుగు యుగాలు కలిసే ఒక కల్పం. పది కల్పాల వంద చక్రాలు కలిసే ఒక బ్రహ్మదినం అని అంటారు.
రాత్రిశ్ చైతావతీ రాజన్ యస్యాన్తే ప్రతిబుధ్యతే సృజత్య్ అనన్తకర్మాణి మహాన్తం భూతమ్ అగ్రజమ్
రాజా! బ్రహ్మదేవుని రాత్రి కూడా అంతే కాలం ఉంటుంది. ఆ రాత్రి ముగిసిన తర్వాత ఆయన మళ్లీ మేలుకొని, అనేక కార్యాలు చేసి, ఆ ప్రాచీన మహాత్ముడిని సృష్టిస్తాడు.
మూర్తిమన్తమ్ అమూర్తాత్మా విశ్వం శంభుః స్వయంభువః యత్రోత్పత్తిం ప్రవక్ష్యామి మూలతో నృపసత్తమ
ఓ మహారాజా, స్వయంగా ఉద్భవించిన శంభువు, రూపమున్నవాడైనా, రూపరహితుడైన ఆ పరమాత్మ, ఈ జగత్తే ఆయనే. ఆయన యుక్తంగా ఎలా ఉద్భవించాడో, ఆ మూలాన్ని నీకు వివరంగా చెబుతాను.
అణిమా లఘిమా ప్రాప్తిర్ ఈశానం జ్యోతిర్ అవ్యయమ్ సర్వతఃపాణిపాదాన్తం సర్వతోక్షిశిరోముఖమ్
అణిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ఈశాన, అవినాశమైన వెలుగు, అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు, అన్ని వైపులా కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు కలిగి ఉన్నవాడు.
సర్వతఃశ్రుతిమల్ లోకే సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి హిరణ్యగర్భో భగవాన్ ఏష బుద్ధిర్ ఇతి స్మృతిః
ప్రపంచంలో అన్ని వైపులా వినికిడి కలిగి, అన్నింటినీ వ్యాపించి నిలిచినవాడు, ఈయనే హిరణ్యగర్భుడు. ఈయననే బుద్ధి, స్మృతి అని పిలుస్తారు.
మహాన్ ఇతి చ యోగేషు విరిఞ్చిర్ ఇతి చాప్య్ అథ సాంఖ్యే చ పఠ్యతే శాస్త్రే నామభిర్ బహుధాత్మకః
యోగంలో మహాన్ అని, మరికొన్ని సందర్భాల్లో విరించియని, సాంఖ్య శాస్త్రంలో అనేక పేర్లతో వివిధ స్వరూపాలతో వర్ణించబడతాడు.
విచిత్రరూపో విశ్వాత్మా ఏకాక్షర ఇతి స్మృతః ధృతమ్ ఏకాత్మకం యేన కృత్స్నం త్రైలోక్యమ్ ఆత్మనా
విచిత్రమైన రూపాలు కలిగి, విశ్వానికి ఆత్మగా, ఏకాక్షరంగా గుర్తించబడే వాడు, తన స్వరూపంతో మొత్తం మూడు లోకాలను కలిపి ఉంచుతున్నాడు.
తథైవ బహురూపత్వాద్ విశ్వరూప ఇతి శ్రుతః ఏష వై విక్రియాపన్నః సృజత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా
అలాగే, అనేక రూపాల కారణంగా విశ్వరూపుడని పిలవబడతాడు. ఈయనే మార్పులకు లోనై, తనను తానే సృష్టించుకుంటాడు.
ప్రధానం తస్య సంయోగాద్ ఉత్పన్నం సుమహత్ పురమ్ అహంకారం మహాతేజాః ప్రజాపతినమస్కృతమ్
ప్రధానంతో కలిసినప్పుడు, గొప్ప నగరం లాంటి మహత్తరమైన అహంకారం ఉద్భవిస్తుంది. అది మహాతేజస్సుతో, ప్రజాపతికి ఆరాధ్యంగా ఉంటుంది.
అవ్యక్తాద్ వ్యక్తిమ్ ఆపన్నం విద్యాసర్గం వదన్తి తమ్ మహాన్తం చాప్య్ అహంకారమ్ అవిద్యాసర్గ ఏవ చ
అప్రకటితమైనదానిలోంచి, ప్రకటితమైనది ఉద్భవిస్తుంది. దీనినే విద్యాసృష్టి అంటారు. మహత్తరమైన అహంకారం, అవిద్యాసృష్టి కూడా ఇక్కడే చెప్పబడతాయి.
అచరశ్ చ చరశ్ చైవ సముత్పన్నౌ తథైకతః విద్యావిద్యేతి విఖ్యాతే శ్రుతిశాస్త్రానుచిన్తకైః
చలించేవి, నిలిచేవి రెండూ ఒకేసారి పుట్టాయి. ఇవి విద్య, అవిద్య అని శ్రుతి, శాస్త్రాలు, ఆలోచన ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందాయి.
భూతసర్గమ్ అహంకారాత్ తృతీయం విద్ధి పార్థివ అహంకారేషు నృపతే చతుర్థం విద్ధి వైకృతమ్
అహంకారంలో నుంచి భూతసృష్టి, అది మూడవదని తెలుసుకో, ఓ రాజా. అహంకారాల మధ్య నాల్గవది వైకృత సృష్టిగా తెలుసుకో.
వాయుర్ జ్యోతిర్ అథాకాశమ్ ఆపో ఽథ పృథివీ తథా శబ్దస్పర్శౌ చ రూపం చ రసో గన్ధస్ తథైవ చ
వాయువు, జ్యోతి, ఆకాశం, నీరు, భూమి; అలాగే శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం కూడా.
ఏవం యుగపద్ ఉత్పన్నం దశవర్గమ్ అసంశయమ్ పఞ్చమం విద్ధి రాజేన్ద్ర భౌతికం సర్గమ్ అర్థకృత్
ఇలా పది వర్గాలు ఒకేసారి ఉద్భవించాయి, ఇందులో సందేహం లేదు. ఐదవది, ఓ రాజేంద్రా, భౌతిక సృష్టి, ఇది పదార్థాలను కలిగిస్తుంది.
శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా ఘ్రాణమ్ ఏవ చ పఞ్చమమ్ వాగ్ హస్తౌ చైవ పాదౌ చ పాయుర్ మేఢ్రం తథైవ చ
చెవి, చర్మం, కళ్ళు, నాలుక, ముక్కు ఐదవది; మాట, చేతులు, కాళ్లు, గుదం, శిశ్నం కూడా.
బుద్ధీన్ద్రియాణి చైతాని తథా కర్మేన్ద్రియాణి చ సంభూతానీహ యుగపన్ మనసా సహ పార్థివ
ఇవి బుద్ధీంద్రియాలు, అలాగే కర్మేంద్రియాలు కూడా. ఇవన్నీ మనసుతో కలసి ఒకేసారి ఉద్భవించాయి, ఓ రాజా.