యతః సర్వాః ప్రవర్తన్తే సర్గప్రలయవిక్రియాః ఏవం శంసన్తి శాస్త్రేషు ప్రవక్తారో మహర్షయః
అందులోంచే సృష్టి, లయం, మార్పులు అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి; ఇదే మహర్షులు, ఉపదేశకులు, శాస్త్రాలలో ప్రకటించారు.
సర్వే విప్రాశ్ చ వేదాశ్ చ తథా సామవిదో జనాః బ్రహ్మణ్యం పరమం దేవమ్ అనన్తం పరమాచ్యుతమ్
అన్ని బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, సామవేదాన్ని తెలిసినవారు, పరమమైన, అనంతమైన, అత్యున్నతమైన, నిత్యమైన దేవుడైన బ్రహ్మను ప్రకటిస్తారు.
ప్రార్థయన్తశ్ చ తం విప్రా వదన్తి గుణబుద్ధయః సమ్యగ్ ఉక్తాస్ తథా యోగాః సాంఖ్యాశ్ చామితదర్శనాః
ఆయనను కోరుతూ, బ్రాహ్మణులు లక్షణజ్ఞానం కలిగి మాట్లాడుతారు; అలాగే యోగాలు, సాంఖ్యాలు అపారమైన దృష్టితో సరిగ్గా వివరించేవారు.
అమూర్తిస్ తస్య విప్రేన్ద్రాః సాంఖ్యం మూర్తిర్ ఇతి శ్రుతిః అభిజ్ఞానాని తస్యాహుర్ మహాన్తి మునిసత్తమాః
ఆయనకు రూపం లేదు, ఓ బ్రాహ్మణోత్తములారా; సాంఖ్యమే ఆయన రూపమని శ్రుతులు చెబుతున్నాయి. మహా మునులు ఆయన లక్షణాలను గొప్పవిగా పేర్కొంటారు.
ద్వివిధాని హి భూతాని పృథివ్యాం ద్విజసత్తమాః అగమ్యగమ్యసంజ్ఞాని గమ్యం తత్ర విశిష్యతే
ఈ భూమిపై రెండు విధాలైన జీవులు ఉన్నాయి, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా; చేరదగినవారు, చేరలేనివారు అని పిలుస్తారు. అందులో చేరదగినవారే శ్రేష్ఠులు.
జ్ఞానం మహద్ వై మహతశ్ చ విప్రా వేదేషు సాంఖ్యేషు తథైవ యోగే యచ్ చాపి దృష్టం విధివత్ పురాణే సాంఖ్యాగతం తన్ నిఖిలం మునీన్ద్రాః
వేదాలలో, సాంఖ్యలో, యోగంలో, అలాగే పురాణాలలో నియమంగా కనిపించే మహత్తరమైన జ్ఞానం అన్నీ సాంఖ్యానికి సంబంధించినవే, ఓ మునీంద్రులారా.
యచ్ చేతిహాసేషు మహత్సు దృష్టం యథార్థశాస్త్రేషు విశిష్టదృష్టమ్ జ్ఞానం చ లోకే యద్ ఇహాస్తి కించిత్ సాంఖ్యాగతం తచ్ చ మహామునీన్ద్రాః
ఇతిహాసాలలో, న్యాయశాస్త్రాలలో, లోకంలో ఉన్న ఏదైనా జ్ఞానం, ఇవన్నీ సాంఖ్యానికి చెందినవే, ఓ మహా మునీంద్రులారా.
సమస్తదృష్టం పరమం బలం చ జ్ఞానం చ మోక్షశ్ చ యథావద్ ఉక్తమ్ తపాంసి సూక్ష్మాణి చ యాని చైవ సాంఖ్యే యథావద్ విహితాని విప్రాః
సర్వోన్నతమైన జ్ఞానం, శక్తి, మోక్షం, సరిగ్గా చెప్పబడినవి, అలాగే సాంఖ్యంలో విధిగా చెప్పిన సూక్ష్మ తపస్సులు అన్నీ అలాగే ఉన్నాయి, ఓ బ్రాహ్మణులారా.
విపర్యయం తస్య హితం సదైవ గచ్ఛన్తి సాంఖ్యాః సతతం సుఖేన తాంశ్ చాపి సంధార్య తతః కృతార్థాః పతన్తి విప్రాయతనేషు భూయః
సాంఖ్యులు ఎప్పుడూ అతనికి మేలు చేసే మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు, దాన్ని సులభంగా ఆచరిస్తూ, తమ లక్ష్యాన్ని సాధించిన తర్వాత మళ్లీ ద్విజుల లోకాల్లోకి ప్రవేశిస్తారు.
హిత్వా చ దేహం ప్రవిశన్తి మోక్షం దివౌకసశ్ చాపి చ యోగసాంఖ్యాః అతో ఽధికం తే ఽభిరతా మహార్హే సాంఖ్యే ద్విజా భో ఇహ శిష్టజుష్టే
దేహాన్ని విడిచిన తర్వాత యోగులు, సాంఖ్యులు, దేవతలు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతారు. అందువల్ల, ద్విజులారా, ఇక్కడ ఉన్న గొప్ప సాంఖ్యశాస్త్రాన్ని, శ్రేష్ఠులు ఆదరించే ఈ మార్గాన్ని వారు ఎంతో భక్తితో ఆచరిస్తారు.
తేషాం తు తిర్యగ్గమనం హి దృష్టం నాధో గతిః పాపకృతాం నివాసః న వా ప్రధానా అపి తే ద్విజాతయో యే జ్ఞానమ్ ఏతన్ మునయో న సక్తాః
వారికి పశువుల జన్మ, దిగజారే మార్గం, పాపుల మధ్య నివాసం కనిపించదు. ఈ జ్ఞానంలో ఆసక్తి లేని ద్విజులు, ముఖ్యులైనా, మునులుగా పరిగణించబడరు.
సాంఖ్యం విశాలం పరమం పురాణం మహార్ణవం విమలమ్ ఉదారకాన్తమ్ కృత్స్నం హి సాంఖ్యా మునయో మహాత్మ నారాయణే ధారయతాప్రమేయమ్
సాంఖ్యశాస్త్రం విశాలమైనది, పరమమైనది, పురాతనమైనది, మహాసముద్రమంత గొప్పది, నిర్మలమైనది, మహోన్నతమైన అందాన్ని కలిగినది. మహాత్ములు అయిన మునులు, ఈ అపారమైన సాంఖ్యాన్ని నారాయణునిలో స్థిరంగా ఉంచుతారు.
ఏతన్ మయోక్తం పరమం హి తత్త్వం నారాయణాద్ విశ్వమ్ ఇదం పురాణమ్ స సర్గకాలే చ కరోతి సర్గం సంహారకాలే చ హరేత భూయః
ఈ పరమమైన సత్యాన్ని నేను చెప్పాను. నారాయణుని నుండి ఈ ప్రాచీన విశ్వం ఉద్భవించింది. సృష్టికాలంలో ఆయన సృష్టి చేస్తాడు, లయకాలంలో మళ్లీ తనలోకి తీసుకుంటాడు.
కిం తద్ అక్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం యస్మాన్ నావర్తతే పునః కింస్విత్ తత్ క్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం యస్మాద్ ఆవర్తతే పునః
ఏది తిరిగి రాని స్థితి, దానినే అక్షరమని అంటారు. ఏది తిరిగి వచ్చే స్థితి, దానినే క్షరమని అంటారు.
అక్షరాక్షరయోర్ వ్యక్తిం పృచ్ఛామస్ త్వాం మహామునే ఉపలబ్ధుం మునిశ్రేష్ఠ తత్త్వేన మునిపుంగవ
మహామునివరా! అక్షరం, క్షరముల మధ్య తేడా ఏమిటో మాకు స్పష్టంగా వివరించమని మేము అడుగుతున్నాము.
త్వం హి జ్ఞానవిదాం శ్రేష్ఠః ప్రోచ్యసే వేదపారగైః ఋషిభిశ్ చ మహాభాగైర్ యతిభిశ్ చ మహాత్మభిః
వేదాలను పూర్తిగా అధ్యయనం చేసినవారు, మహర్షులు, మహాత్ములు నిన్ను జ్ఞానంలో శ్రేష్ఠుడిగా ప్రశంసిస్తున్నారు.
తద్ ఏతచ్ ఛ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామస్ త్వత్తః సర్వం మహామతే న తృప్తిమ్ అధిగచ్ఛామః శృణ్వన్తో ఽమృతమ్ ఉత్తమమ్
కాబట్టి, మహామతివంతుడా! ఈ అమృతమైన పరమార్థాన్ని మేము నీ నుండి వినాలని కోరుతున్నాము. విన్నా, మాకు తృప్తి కలగడం లేదు.
అత్ర వో వర్ణయిష్యామి ఇతిహాసం పురాతనమ్ వసిష్ఠస్య చ సంవాదం కరాలజనకస్య చ
ఇక్కడ నేను మీకు ఒక పురాతన ఇతిహాసాన్ని, వసిష్ఠుడు మరియు కరాళజనకుని సంభాషణను వివరించబోతున్నాను.
వసిష్ఠం శ్రేష్ఠమ్ ఆసీనమ్ ఋషీణాం భాస్కరద్యుతిమ్ పప్రచ్ఛ జనకో రాజా జ్ఞానం నైఃశ్రేయసం పరమ్
ఒకప్పుడు, రాజు జనకుడు, ఋషుల్లో శ్రేష్ఠుడు, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే వసిష్ఠుని దగ్గరికి వెళ్లి, పరమమైన మోక్షజ్ఞానాన్ని అడిగాడు.
పరమాత్మని కుశలమ్ అధ్యాత్మగతినిశ్చయమ్ మైత్రావరుణిమ్ ఆసీనమ్ అభివాద్య కృతాఞ్జలిః
మిత్రవరుణుల కుమారుడైన వసిష్ఠుడు, పరమాత్మజ్ఞానంలో నిపుణుడై, ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని బాగా తెలిసినవాడై, ఆసీనుడై ఉన్నప్పుడు, రాజు అతనికి నమస్కరించి అడిగాడు.
స్వచ్ఛన్దం సుకృతం చైవ మధురం చాప్య్ అనుల్బణమ్ పప్రచ్ఛర్షివరం రాజా కరాలజనకః పురా
పూర్వం, కరాళజనకుడు అనే రాజు, చేతులు జోడించి, సహజంగా, సద్భావంతో, మధురంగా, మృదువుగా ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుని అడిగాడు.
భగవఞ్ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామి పరం బ్రహ్మ సనాతనమ్ యస్మిన్ న పునరావృత్తిం ప్రాప్నువన్తి మనీషిణః
భగవంతుడా! మళ్లీ జననం లేని, శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మం గురించి వినాలని నేను కోరుతున్నాను.
యచ్ చ తత్ క్షరమ్ ఇత్య్ ఉక్తం యత్రేదం క్షరతే జగత్ యచ్ చాక్షరమ్ ఇతి ప్రోక్తం శివం క్షేమమ్ అనామయమ్
ఈ జగత్తు నశించే దాన్ని క్షరమని, శుభకరమైన, శాశ్వతమైన, వ్యాధిలేని దాన్ని అక్షరమని అంటారు. అవి ఏమిటో చెప్పండి.
శ్రూయతాం పృథివీపాల క్షరతీదం యథా జగత్ యత్ర క్షరతి పూర్వేణ యావత్కాలేన చాప్య్ అథ
రాజా! ఈ జగత్తు ఎలా నశించుతోందో, ఎంతకాలం కొనసాగుతుందో విను.
యుగం ద్వాదశసాహస్ర్యం కల్పం విద్ధి చతుర్యుగమ్ దశకల్పశతావర్తమ్ అహస్ తద్ బ్రాహ్మమ్ ఉచ్యతే
ఒక యుగం పన్నెండు వేల సంవత్సరాలు, నాలుగు యుగాలు కలిసే ఒక కల్పం. పది కల్పాల వంద చక్రాలు కలిసే ఒక బ్రహ్మదినం అని అంటారు.
రాత్రిశ్ చైతావతీ రాజన్ యస్యాన్తే ప్రతిబుధ్యతే సృజత్య్ అనన్తకర్మాణి మహాన్తం భూతమ్ అగ్రజమ్
రాజా! బ్రహ్మదేవుని రాత్రి కూడా అంతే కాలం ఉంటుంది. ఆ రాత్రి ముగిసిన తర్వాత ఆయన మళ్లీ మేలుకొని, అనేక కార్యాలు చేసి, ఆ ప్రాచీన మహాత్ముడిని సృష్టిస్తాడు.
మూర్తిమన్తమ్ అమూర్తాత్మా విశ్వం శంభుః స్వయంభువః యత్రోత్పత్తిం ప్రవక్ష్యామి మూలతో నృపసత్తమ
ఓ మహారాజా, స్వయంగా ఉద్భవించిన శంభువు, రూపమున్నవాడైనా, రూపరహితుడైన ఆ పరమాత్మ, ఈ జగత్తే ఆయనే. ఆయన యుక్తంగా ఎలా ఉద్భవించాడో, ఆ మూలాన్ని నీకు వివరంగా చెబుతాను.
అణిమా లఘిమా ప్రాప్తిర్ ఈశానం జ్యోతిర్ అవ్యయమ్ సర్వతఃపాణిపాదాన్తం సర్వతోక్షిశిరోముఖమ్
అణిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ఈశాన, అవినాశమైన వెలుగు, అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు, అన్ని వైపులా కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు కలిగి ఉన్నవాడు.
సర్వతఃశ్రుతిమల్ లోకే సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి హిరణ్యగర్భో భగవాన్ ఏష బుద్ధిర్ ఇతి స్మృతిః
ప్రపంచంలో అన్ని వైపులా వినికిడి కలిగి, అన్నింటినీ వ్యాపించి నిలిచినవాడు, ఈయనే హిరణ్యగర్భుడు. ఈయననే బుద్ధి, స్మృతి అని పిలుస్తారు.
మహాన్ ఇతి చ యోగేషు విరిఞ్చిర్ ఇతి చాప్య్ అథ సాంఖ్యే చ పఠ్యతే శాస్త్రే నామభిర్ బహుధాత్మకః
యోగంలో మహాన్ అని, మరికొన్ని సందర్భాల్లో విరించియని, సాంఖ్య శాస్త్రంలో అనేక పేర్లతో వివిధ స్వరూపాలతో వర్ణించబడతాడు.