ప్రవృత్తిలక్షణం ధర్మం పశ్యామ పరమం ద్విజ మగ్నస్య హి పరే జ్ఞానే కింతు దుఃఖాన్తరం భవేత్
ద్విజశ్రేష్ఠా, మేము క్రియతో కూడిన పరమ ధర్మాన్ని చూస్తున్నాం. పర జ్ఞానంలో లీనమైనవారికి, అయినా, మరో విధమైన బాధ ఉండవచ్చు.
యథాన్యాయం మునిశ్రేష్ఠాః ప్రశ్నః పృష్టశ్ చ సంకటః బుధానామ్ అపి సంమోహః ప్రశ్నే ఽస్మిన్ మునిసత్తమాః
మునిశ్రేష్ఠులారా, మీరు అడిగిన ప్రశ్న యుక్తమైనదే అయినా, అది కఠినమైనది. ఈ ప్రశ్నకు, మునిశ్రేష్ఠులారా, జ్ఞానులు కూడా అయోమయానికి లోనవుతారు.
అత్రాపి తత్త్వం పరమం శృణుధ్వం వచనం మమ బుద్ధిశ్ చ పరమా యత్ర కపిలానాం మహాత్మనామ్
ఇక్కడ కూడా, నా పరమమైన వాక్యాన్ని వినండి. ఇందులో మహాత్ములైన కపిలుల పరమ జ్ఞానం ఉంది.
ఇన్ద్రియాణ్య్ అపి బుధ్యన్తే స్వదేహం దేహినాం ద్విజాః కరణాన్య్ ఆత్మనస్ తాని సూక్ష్మం పశ్యన్తి తైస్ తు సః
ద్విజులారా, ఇంద్రియాలు కూడా తమ శరీరంలో ఉన్న ఆత్మను గ్రహిస్తాయి. ఆ ఆత్మకు సంబంధించిన అవయవాలను, అతడు వాటి ద్వారా సూత్ష్మంగా చూస్తాడు.
ఆత్మనా విప్రహీణాని కాష్ఠకుడ్యసమాని తు వినశ్యన్తి న సందేహో వేలా ఇవ మహార్ణవే
ఆత్మ లేకపోతే, అవి కట్టెలు గోడలవలె అయి, నిస్సందేహంగా నశించిపోతాయి. అవి మహాసముద్రపు తీరం లాగానే అంతమవుతాయి.
ఇన్ద్రియైః సహ సుప్తస్య దేహినో ద్విజసత్తమాః సూక్ష్మశ్ చరతి సర్వత్ర నభసీవ సమీరణః
బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులారా, శరీరధారి నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, ఇంద్రియాలతో కలసి, అతని సూత్ష్మాత్మ ఆకాశంలో గాలి వలె అన్ని చోట్ల సంచరిస్తుంది.
స పశ్యతి యథాన్యాయం స్మృత్వా స్పృశతి చానఘాః బుధ్యమానో యథాపూర్వమ్ అఖిలేనేహ భో ద్విజాః
పాపరహితులారా, అతను యథావిధిగా చూస్తాడు, గుర్తు చేసుకుంటాడు, తాకుతాడు. మునుపటిలాగే లేచి, బ్రాహ్మణులారా, అన్ని విధాలుగా ఇక్కడ వ్యవహరిస్తాడు.
ఇన్ద్రియాణి హ సర్వాణి స్వే స్వే స్థానే యథావిధి అనీశత్వాత్ ప్రలీయన్తే సర్పా విషహతా ఇవ
ప్రతి ఇంద్రియం తన స్థానంలో, విధానంగా, శక్తి లేకపోవడం వల్ల, పాము విషం తగిలినట్టు, క్రియాశూన్యమవుతుంది.
ఇన్ద్రియాణాం తు సర్వేషాం స్వస్థానేష్వ్ ఏవ సర్వశః ఆక్రమ్య గతయః సూక్ష్మా వరత్య్ ఆత్మా న సంశయః
అయితే, ఆత్మ యొక్క సూత్ష్మమైన సంచారాలు అన్ని ఇంద్రియాలలో, వాటి స్థానాలలో వ్యాపించి, నిస్సందేహంగా నిలిచి ఉంటాయి.
సత్త్వస్య చ గుణాన్ కృత్స్నాన్ రజసశ్ చ గుణాన్ పునః గుణాంశ్ చ తమసః సర్వాన్ గుణాన్ బుద్ధేశ్ చ సత్తమాః
మునిశ్రేష్ఠులారా, సత్త్వగుణానికి సంబంధించిన అన్ని లక్షణాలు, రాజోగుణానికి సంబంధించిన లక్షణాలు, తామోగుణానికి సంబంధించిన లక్షణాలు, బుద్ధికి సంబంధించిన లక్షణాలు అన్నీ ఉన్నాయి.
గుణాంశ్ చ మనసశ్ చాపి నభసశ్ చ గుణాంస్ తథా గుణాన్ వాయోశ్ చ సర్వజ్ఞాః స్నేహజాంశ్ చ గుణాన్ పునః
మనస్సు లక్షణాలు, అలాగే ఆకాశ లక్షణాలు, గాలి లక్షణాలు, మరియు మళ్ళీ స్నేహం వల్ల కలిగే లక్షణాలు, వీటన్నిటినీ జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
అపాం గుణాస్ తథా విప్రాః పార్థివాంశ్ చ గుణాన్ అపి సర్వాన్ ఏవ గుణైర్ వ్యాప్య క్షేత్రజ్ఞేషు ద్విజోత్తమాః
నీటి లక్షణాలు, అలాగే భూమి లక్షణాలు కూడా, ఈ లక్షణాలన్నీ తమ స్వభావంతో క్షేత్రజ్ఞులలో వ్యాపించి ఉంటాయి, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా.
ఆత్మా చరతి క్షేత్రజ్ఞః కర్మణా చ శుభాశుభే శిష్యా ఇవ మహాత్మానమ్ ఇన్ద్రియాణి చ తం ద్విజాః
ఆత్మ, క్షేత్రజ్ఞుడు, శుభాశుభ క్రియల ద్వారా సంచరిస్తాడు; ఇంద్రియాలు శిష్యుల్లా ఆ మహాత్ముని వెంబడిస్తాయి, ఓ ద్విజులారా.
ప్రకృతిం చాప్య్ అతిక్రమ్య శుద్ధం సూక్ష్మం పరాత్ పరమ్ నారాయణం మహాత్మానం నిర్వికారం పరాత్ పరమ్
ప్రకృతిని దాటి, శుద్ధమైనది, సూక్ష్మమైనది, పరమమైనది, అంతకంటే ఉన్నతమైనది నారాయణుడు; ఆ మహాత్ముడు, మార్పులేని, అత్యున్నతమైనవాడు.
విముక్తం సర్వపాపేభ్యః ప్రవిష్టం చ హ్య్ అనామయమ్ పరమాత్మానమ్ అగుణం నిర్వృతం తం చ సత్తమాః
అన్ని పాపాల నుండి విముక్తుడై, వ్యాధిలేని స్థితిలో ప్రవేశించి, పరమాత్మ, లక్షణరహితుడు, శాంతియుతుడైన వాడే, ఓ ఉత్తములారా.
శ్రేష్ఠం తత్ర మనో విప్రా ఇన్ద్రియాణి చ భో ద్విజాః ఆగచ్ఛన్తి యథాకాలం గురోః సందేశకారిణః
అక్కడ మనస్సు అత్యుత్తమమైనది, అలాగే ఇంద్రియాలు కూడా, ఓ ద్విజులారా; అవి గురువు ఆజ్ఞను అనుసరించి సమయానికి వస్తాయి.
శక్యం వాల్పేన కాలేన శాన్తిం ప్రాప్తుం గుణాంస్ తథా ఏవమ్ ఉక్తేన విప్రేన్ద్రాః సాంఖ్యయోగేన మోక్షిణీమ్
ఈ విధంగా, ఓ బ్రాహ్మణోత్తములారా, సాంఖ్యయోగం ద్వారా, తక్కువ కాలంలోనే శాంతిని, లక్షణాలను పొందవచ్చు.
సాంఖ్యా విప్రా మహాప్రాజ్ఞా గచ్ఛన్తి పరమాం గతిమ్ జ్ఞానేనానేన విప్రేన్ద్రాస్ తుల్యం జ్ఞానం న విద్యతే
సాంఖ్యంలో నిపుణులైన వారు, ఓ బ్రాహ్మణులారా, పరమ గమ్యాన్ని పొందుతారు; ఈ జ్ఞానంతో సమానమైన జ్ఞానం మరొకటి లేదు, ఓ బ్రాహ్మణోత్తములారా.
అత్ర వః సంశయో మా భూజ్ జ్ఞానం సాంఖ్యం పరం మతమ్ అక్షరం ధ్రువమ్ ఏవోక్తం పూర్వం బ్రహ్మ సనాతనమ్
ఇక్కడ మీకు సందేహం ఉండకూడదు; జ్ఞానం, సాంఖ్యం పరమమైన సిద్ధాంతంగా చెప్పబడింది, అది నిత్యమైనది, శాశ్వతమైనది, పూర్వంలో చెప్పిన అనంత బ్రహ్మమే.
అనాదిమధ్యనిధనం నిర్ద్వంద్వం కర్తృ శాశ్వతమ్ కూటస్థం చైవ నిత్యం చ యద్ వదన్తి శమాత్మకాః
ఆది, మధ్య, అంతం లేని, ద్వంద్వరహితమైన, శాశ్వతమైన, మార్పురాని, ఎప్పటికీ ఉండే కార్యస్వరూపమైనదే శాంతియుత స్వభావం కలవారు ప్రకటిస్తారు.
యతః సర్వాః ప్రవర్తన్తే సర్గప్రలయవిక్రియాః ఏవం శంసన్తి శాస్త్రేషు ప్రవక్తారో మహర్షయః
అందులోంచే సృష్టి, లయం, మార్పులు అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి; ఇదే మహర్షులు, ఉపదేశకులు, శాస్త్రాలలో ప్రకటించారు.
సర్వే విప్రాశ్ చ వేదాశ్ చ తథా సామవిదో జనాః బ్రహ్మణ్యం పరమం దేవమ్ అనన్తం పరమాచ్యుతమ్
అన్ని బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, సామవేదాన్ని తెలిసినవారు, పరమమైన, అనంతమైన, అత్యున్నతమైన, నిత్యమైన దేవుడైన బ్రహ్మను ప్రకటిస్తారు.
ప్రార్థయన్తశ్ చ తం విప్రా వదన్తి గుణబుద్ధయః సమ్యగ్ ఉక్తాస్ తథా యోగాః సాంఖ్యాశ్ చామితదర్శనాః
ఆయనను కోరుతూ, బ్రాహ్మణులు లక్షణజ్ఞానం కలిగి మాట్లాడుతారు; అలాగే యోగాలు, సాంఖ్యాలు అపారమైన దృష్టితో సరిగ్గా వివరించేవారు.
అమూర్తిస్ తస్య విప్రేన్ద్రాః సాంఖ్యం మూర్తిర్ ఇతి శ్రుతిః అభిజ్ఞానాని తస్యాహుర్ మహాన్తి మునిసత్తమాః
ఆయనకు రూపం లేదు, ఓ బ్రాహ్మణోత్తములారా; సాంఖ్యమే ఆయన రూపమని శ్రుతులు చెబుతున్నాయి. మహా మునులు ఆయన లక్షణాలను గొప్పవిగా పేర్కొంటారు.
ద్వివిధాని హి భూతాని పృథివ్యాం ద్విజసత్తమాః అగమ్యగమ్యసంజ్ఞాని గమ్యం తత్ర విశిష్యతే
ఈ భూమిపై రెండు విధాలైన జీవులు ఉన్నాయి, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా; చేరదగినవారు, చేరలేనివారు అని పిలుస్తారు. అందులో చేరదగినవారే శ్రేష్ఠులు.
జ్ఞానం మహద్ వై మహతశ్ చ విప్రా వేదేషు సాంఖ్యేషు తథైవ యోగే యచ్ చాపి దృష్టం విధివత్ పురాణే సాంఖ్యాగతం తన్ నిఖిలం మునీన్ద్రాః
వేదాలలో, సాంఖ్యలో, యోగంలో, అలాగే పురాణాలలో నియమంగా కనిపించే మహత్తరమైన జ్ఞానం అన్నీ సాంఖ్యానికి సంబంధించినవే, ఓ మునీంద్రులారా.
యచ్ చేతిహాసేషు మహత్సు దృష్టం యథార్థశాస్త్రేషు విశిష్టదృష్టమ్ జ్ఞానం చ లోకే యద్ ఇహాస్తి కించిత్ సాంఖ్యాగతం తచ్ చ మహామునీన్ద్రాః
ఇతిహాసాలలో, న్యాయశాస్త్రాలలో, లోకంలో ఉన్న ఏదైనా జ్ఞానం, ఇవన్నీ సాంఖ్యానికి చెందినవే, ఓ మహా మునీంద్రులారా.
సమస్తదృష్టం పరమం బలం చ జ్ఞానం చ మోక్షశ్ చ యథావద్ ఉక్తమ్ తపాంసి సూక్ష్మాణి చ యాని చైవ సాంఖ్యే యథావద్ విహితాని విప్రాః
సర్వోన్నతమైన జ్ఞానం, శక్తి, మోక్షం, సరిగ్గా చెప్పబడినవి, అలాగే సాంఖ్యంలో విధిగా చెప్పిన సూక్ష్మ తపస్సులు అన్నీ అలాగే ఉన్నాయి, ఓ బ్రాహ్మణులారా.
విపర్యయం తస్య హితం సదైవ గచ్ఛన్తి సాంఖ్యాః సతతం సుఖేన తాంశ్ చాపి సంధార్య తతః కృతార్థాః పతన్తి విప్రాయతనేషు భూయః
సాంఖ్యులు ఎప్పుడూ అతనికి మేలు చేసే మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు, దాన్ని సులభంగా ఆచరిస్తూ, తమ లక్ష్యాన్ని సాధించిన తర్వాత మళ్లీ ద్విజుల లోకాల్లోకి ప్రవేశిస్తారు.
హిత్వా చ దేహం ప్రవిశన్తి మోక్షం దివౌకసశ్ చాపి చ యోగసాంఖ్యాః అతో ఽధికం తే ఽభిరతా మహార్హే సాంఖ్యే ద్విజా భో ఇహ శిష్టజుష్టే
దేహాన్ని విడిచిన తర్వాత యోగులు, సాంఖ్యులు, దేవతలు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతారు. అందువల్ల, ద్విజులారా, ఇక్కడ ఉన్న గొప్ప సాంఖ్యశాస్త్రాన్ని, శ్రేష్ఠులు ఆదరించే ఈ మార్గాన్ని వారు ఎంతో భక్తితో ఆచరిస్తారు.