ఛిత్త్వాత్మజ్ఞానశస్త్రేణ తపోదణ్డేన సత్తమాః తతో దుఃఖాదికం ఘోరం చిన్తాశోకమహాహ్రదమ్
ఆత్మజ్ఞానం అనే ఖడ్గంతో, తపస్సు అనే దండంతో, ఉత్తములు బాధ, ఆందోళన, మహా దుఃఖం అనే ఘోరమైన సముద్రాన్ని ఛేదిస్తారు.
వ్యాధిమృత్యుమహాఘోరం మహాభయమహోరగమ్ తమఃకూర్మం రజోమీనం ప్రజ్ఞయా సంతరన్త్య్ ఉత
ప్రజ్ఞాబలం ద్వారా వారు వ్యాధి, మరణం అనే భయంకరమైనవి, మహా భయాన్ని పాములా, అంధకారాన్ని తాబేలులా, రజోగుణాన్ని చేపలుగా దాటి వెళ్తారు.
స్నేహపఙ్కం జరాదుర్గం స్పర్శద్వీపం ద్విజోత్తమాః కర్మాగాధం సత్యతీరం స్థితం వ్రతమనీషిణః
ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా! వ్రతంలో స్థిరంగా ఉండే వారు మమకారపు మట్టిని, వృద్ధాప్యమైన కోటను, స్పర్శ అనే ద్వీపాన్ని, కర్మ అనే లోతైన నదిని, సత్యం అనే తీరాన్ని చేరుతారు.
హర్షసంఘమహావేగం నానారససమాకులమ్ నానాప్రీతిమహారత్నం దుఃఖజ్వరసమీరితమ్
ఇది ఆనందపు ప్రవాహంగా, రకరకాల రుచులతో నిండినదిగా, అనేక సంతోషాలూ, మహా రత్నాలతో కూడినదిగా, కానీ దుఃఖ జ్వరంతో కలవరపడినదిగా ఉంటుంది.
శోకతృష్ణామహావర్తం తీక్ష్ణవ్యాధిమహారుజమ్ అస్థిసంఘాతసంఘట్టం శ్లేష్మయోగం ద్విజోత్తమాః
ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా! ఇది శోక, తృష్ణ అనే మహా చక్రవాతంగా, తీవ్రమైన వ్యాధులు, గొప్ప నొప్పులు, ఎముకల ముడిపడి తగిలిపోవడం, శ్లేష్మ సంబంధం కలిగినదిగా ఉంటుంది.
దానముక్తాకరం ఘోరం శోణితోద్గారవిద్రుమమ్ హసితోత్క్రుష్టనిర్ఘోషం నానాజ్ఞానసుదుష్కరమ్
ఇది దానం అనే ముత్యాల నదిగా, రక్తపు ప్రవాహంతో ఎర్రగా, నవ్వులు, అరుపుల శబ్దాలతో మారుమోగుతూ, అనేక అజ్ఞానపు కష్టాలతో నిండినదిగా ఉంటుంది.
రోదనాశ్రుమలక్షారం సఙ్గయోగపరాయణమ్ ప్రలబ్ధ్వా జన్మలోకో యం పుత్రబాన్ధవపత్తనమ్
ఇది ఏడుపు కన్నీళ్లతో ప్రవహిస్తూ, మమకార సంబంధానికి ప్రధానంగా ఉండి, జన్మ అనే లోకాన్ని, పుత్రబాంధవుల పట్టణంగా పొందుతుంది.
అహింసాసత్యమర్యాదం ప్రాణయోగమయోర్మిలమ్ వృన్దానుగామినం క్షీరం సర్వభూతపయోదధిమ్
అహింస, సత్యం, సద్ఆచారంతో బంధించబడి, ప్రాణశక్తుల కలయికగా, సమూహాలను అనుసరించే, సమస్త భూతాల పాలు లాంటి దానిగా ఉంటుంది.
మోక్షదుర్లభవిషయం వాడవాసుఖసాగరమ్ తరన్తి యతయః సిద్ధా జ్ఞానయోగేన చానఘాః
మోక్షం దుర్లభమైన ఈ విషయసముద్రాన్ని, అగ్ని వంటి సుఖాలతో నిండినదాన్ని, యోగులు, సిద్ధులు, జ్ఞానయోగంతో దాటి వెళ్తారు, ఓ పాపరహితులారా!
తీర్త్వా చ దుస్తరం జన్మ విశన్తి విమలం నభః తతస్ తాన్ సుకృతీఞ్ జ్ఞాత్వా సూర్యో వహతి రశ్మిభిః
కష్టమైన జన్మను దాటి, వారు పవిత్రమైన ఆకాశంలోకి ప్రవేశిస్తారు. ఆ తరువాత, ఆ సత్కర్మలను తెలుసుకొని, సూర్యుడు తన కిరణాలతో వారిని ఎత్తుకు తీసుకెళ్తాడు.
పద్మతన్తువద్ ఆవిశ్య ప్రవహన్ విషయాన్ ద్విజాః తత్ర తాన్ ప్రవహో వాయుః ప్రతిగృహ్ణాతి చానఘాః
పద్మతంతువులా లోపలికి ప్రవేశించి, ఇంద్రియాలను తీసుకెళ్లే వారు, అక్కడ ఆ ప్రవాహంగా ఉన్న గాలి వారిని స్వీకరిస్తుంది, ఓ పాపరహితులారా!
వీతరాగాన్ యతీన్ సిద్ధాన్ వీర్యయుక్తాంస్ తపోధనాన్ సూక్ష్మః శీతః సుగన్ధశ్ చ సుఖస్పర్శశ్ చ భో ద్విజాః
ఓ ద్విజులారా! రాగరహితులు, యతులు, సిద్ధులు, శక్తితో నిండిన తపస్సుతో ఉన్నవారిని, సున్నితమైన, చల్లని, సుగంధమైన, సుఖస్పర్శ గల గాలి స్వీకరిస్తుంది.
సప్తానాం మరుతాం శ్రేష్ఠో లోకాన్ గచ్ఛతి యః శుభాన్ స తాన్ వహతి విప్రేన్ద్రా నభసః పరమాం గతిమ్
ఏడు మరుతులలో శ్రేష్ఠుడు అయినవాడు శుభమైన లోకాలను పొందుతాడు. ఆయన ఆ లోకాలను, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులారా, ఆకాశంలో ఉన్న పరమమైన మార్గానికి తీసుకెళ్తాడు.
నభో వహతి లోకేశాన్ రజసః పరమాం గతిమ్ రజో వహతి విప్రేన్ద్రాః సత్త్వస్య పరమాం గతిమ్
ఆకాశం లోకాధిపతులను రాజసికమైన పరమ మార్గానికి తీసుకెళ్తుంది. రాజోగుణం, బ్రాహ్మణులారా, వారిని సాత్విక పరమ మార్గానికి తీసుకెళ్తుంది.
సత్త్వం వహతి శుద్ధాత్మా పరం నారాయణం ప్రభుమ్ ప్రభుర్ వహతి శుద్ధాత్మా పరమాత్మానమ్ ఆత్మనా
సత్త్వగుణం శుద్ధాత్ముడిని పరమ నారాయణుని వద్దకు తీసుకెళ్తుంది. ఆ ప్రభువు, శుద్ధాత్ముడై, తన ఆత్మ ద్వారా పరమాత్మను చేరుస్తాడు.
పరమాత్మానమ్ ఆసాద్య తద్భూతా యతయో ఽమలాః అమృతత్వాయ కల్పన్తే న నివర్తన్తి చ ద్విజాః
పరమాత్మను పొందిన అమలమైన యతులు, ఆ పరమాత్మతో ఏకమై, అమృతత్వాన్ని పొందుతారు, ద్విజులారా. వారు తిరిగి జన్మించరు.
పరమా సా గతిర్ విప్రా నిర్ద్వంద్వానాం మహాత్మనామ్ సత్యార్జవరతానాం వై సర్వభూతదయావతామ్
బ్రాహ్మణులారా, ఆ పరమమైన మార్గం ద్వంద్వాలు లేని మహాత్ములకు, సత్యం, నేరుగా ఉండే వారికి, అన్ని జీవుల పట్ల దయ కలిగినవారికి వర్తిస్తుంది.
స్థానమ్ ఉత్తమమ్ ఆసాద్య భగవన్తం స్థిరవ్రతాః ఆజన్మమరణం వా తే రమన్తే తత్ర వా న వా
ఉత్తమ స్థానం పొందిన వారు, స్థిరమైన వ్రతంతో ఉన్నవారు, భగవంతునిలో ఆనందిస్తారు. జననం మరణం ఉన్నా లేకపోయినా, వారు అక్కడ ఆనందించవచ్చు లేదా ఆనందించకపోవచ్చు.
యద్ అత్ర తథ్యం తత్త్వం నో యథావద్ వక్తుమ్ అర్హసి త్వదృతే మానవం నాన్యం ప్రష్టుమ్ అర్హామ సత్తమ
ఈ విషయంలో ఏది నిజమో, ఏది తత్వమో, దయచేసి నీవే యథావిధిగా చెప్పాలి. నీతో తప్ప మేము మరెవరినీ అడగలేం, ఉత్తముడా.
మోక్షదోషో మహాన్ ఏష ప్రాప్య సిద్ధిం గతాన్ ఋషీన్ యది తత్రైవ విజ్ఞానే వర్తన్తే యతయః పరే
మోక్షానికి ఇది గొప్ప లోపం: సిద్ధిని పొందిన యతులు, ఆ జ్ఞానంలోనే నిలిచిపోతే, మహర్షులారా, వారు పరిపూర్ణులను చేరినా, అదే స్థితిలో ఉంటారు.
ప్రవృత్తిలక్షణం ధర్మం పశ్యామ పరమం ద్విజ మగ్నస్య హి పరే జ్ఞానే కింతు దుఃఖాన్తరం భవేత్
ద్విజశ్రేష్ఠా, మేము క్రియతో కూడిన పరమ ధర్మాన్ని చూస్తున్నాం. పర జ్ఞానంలో లీనమైనవారికి, అయినా, మరో విధమైన బాధ ఉండవచ్చు.
యథాన్యాయం మునిశ్రేష్ఠాః ప్రశ్నః పృష్టశ్ చ సంకటః బుధానామ్ అపి సంమోహః ప్రశ్నే ఽస్మిన్ మునిసత్తమాః
మునిశ్రేష్ఠులారా, మీరు అడిగిన ప్రశ్న యుక్తమైనదే అయినా, అది కఠినమైనది. ఈ ప్రశ్నకు, మునిశ్రేష్ఠులారా, జ్ఞానులు కూడా అయోమయానికి లోనవుతారు.
అత్రాపి తత్త్వం పరమం శృణుధ్వం వచనం మమ బుద్ధిశ్ చ పరమా యత్ర కపిలానాం మహాత్మనామ్
ఇక్కడ కూడా, నా పరమమైన వాక్యాన్ని వినండి. ఇందులో మహాత్ములైన కపిలుల పరమ జ్ఞానం ఉంది.
ఇన్ద్రియాణ్య్ అపి బుధ్యన్తే స్వదేహం దేహినాం ద్విజాః కరణాన్య్ ఆత్మనస్ తాని సూక్ష్మం పశ్యన్తి తైస్ తు సః
ద్విజులారా, ఇంద్రియాలు కూడా తమ శరీరంలో ఉన్న ఆత్మను గ్రహిస్తాయి. ఆ ఆత్మకు సంబంధించిన అవయవాలను, అతడు వాటి ద్వారా సూత్ష్మంగా చూస్తాడు.
ఆత్మనా విప్రహీణాని కాష్ఠకుడ్యసమాని తు వినశ్యన్తి న సందేహో వేలా ఇవ మహార్ణవే
ఆత్మ లేకపోతే, అవి కట్టెలు గోడలవలె అయి, నిస్సందేహంగా నశించిపోతాయి. అవి మహాసముద్రపు తీరం లాగానే అంతమవుతాయి.
ఇన్ద్రియైః సహ సుప్తస్య దేహినో ద్విజసత్తమాః సూక్ష్మశ్ చరతి సర్వత్ర నభసీవ సమీరణః
బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులారా, శరీరధారి నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, ఇంద్రియాలతో కలసి, అతని సూత్ష్మాత్మ ఆకాశంలో గాలి వలె అన్ని చోట్ల సంచరిస్తుంది.
స పశ్యతి యథాన్యాయం స్మృత్వా స్పృశతి చానఘాః బుధ్యమానో యథాపూర్వమ్ అఖిలేనేహ భో ద్విజాః
పాపరహితులారా, అతను యథావిధిగా చూస్తాడు, గుర్తు చేసుకుంటాడు, తాకుతాడు. మునుపటిలాగే లేచి, బ్రాహ్మణులారా, అన్ని విధాలుగా ఇక్కడ వ్యవహరిస్తాడు.
ఇన్ద్రియాణి హ సర్వాణి స్వే స్వే స్థానే యథావిధి అనీశత్వాత్ ప్రలీయన్తే సర్పా విషహతా ఇవ
ప్రతి ఇంద్రియం తన స్థానంలో, విధానంగా, శక్తి లేకపోవడం వల్ల, పాము విషం తగిలినట్టు, క్రియాశూన్యమవుతుంది.
ఇన్ద్రియాణాం తు సర్వేషాం స్వస్థానేష్వ్ ఏవ సర్వశః ఆక్రమ్య గతయః సూక్ష్మా వరత్య్ ఆత్మా న సంశయః
అయితే, ఆత్మ యొక్క సూత్ష్మమైన సంచారాలు అన్ని ఇంద్రియాలలో, వాటి స్థానాలలో వ్యాపించి, నిస్సందేహంగా నిలిచి ఉంటాయి.
సత్త్వస్య చ గుణాన్ కృత్స్నాన్ రజసశ్ చ గుణాన్ పునః గుణాంశ్ చ తమసః సర్వాన్ గుణాన్ బుద్ధేశ్ చ సత్తమాః
మునిశ్రేష్ఠులారా, సత్త్వగుణానికి సంబంధించిన అన్ని లక్షణాలు, రాజోగుణానికి సంబంధించిన లక్షణాలు, తామోగుణానికి సంబంధించిన లక్షణాలు, బుద్ధికి సంబంధించిన లక్షణాలు అన్నీ ఉన్నాయి.