కాన్ ఉత్పాతభవాన్ దోషాన్ పశ్యసి బ్రహ్మవిత్తమ ఏతం నః సంశయం కృత్స్నం వక్తుమ్ అర్హస్య్ అశేషతః
ఏయే దోషాలు అపశకునాల వల్ల కలుగుతాయో, ఓ బ్రహ్మజ్ఞాని, ఈ సందేహాన్ని మాకు పూర్తిగా వివరించాలి.
పఞ్చ దోషాన్ ద్విజా దేహే ప్రవదన్తి మనీషిణః మార్గజ్ఞాః కాపిలాః సాంఖ్యాః శృణుధ్వం మునిసత్తమాః
శరీరంలో ఐదు దోషాలు ఉన్నాయని, మార్గాన్ని తెలిసిన మేధావులు, కపిలులు, సాంఖ్యులు చెబుతారు. ఈ విషయాన్ని వినండి, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా.
కామక్రోధౌ భయం నిద్రా పఞ్చమః శ్వాస ఉచ్యతే ఏతే దోషాః శరీరేషు దృశ్యన్తే సర్వదేహినామ్
కామం, క్రోధం, భయం, నిద్ర, ఐదవది శ్వాస—ఈ దోషాలు ప్రతి జీవిలో కనిపిస్తాయి.
ఛిన్దన్తి క్షమయా క్రోధం కామం సంకల్పవర్జనాత్ సత్త్వసంసేవనాన్ నిద్రామ్ అప్రమాదాద్ భయం తథా
క్షమతో క్రోధాన్ని, సంకల్పాన్ని వదిలిపెట్టడం ద్వారా కామాన్ని, శుద్ధిని పెంపొందించడం ద్వారా నిద్రను, అప్రమత్తతతో భయాన్ని తొలగిస్తారు.
ఛిన్దన్తి పఞ్చమం శ్వాసమ్ అల్పాహారతయా ద్విజాః గుణాన్ గుణశతైర్ జ్ఞాత్వా దోషాన్ దోషశతైర్ అపి
ద్విజులు తక్కువగా తినడం వల్ల ఐదవ శ్వాసను నశింపజేస్తారు. వారు శతగణంగా ఉన్న గుణాలను గుణాల ద్వారానే, దోషాలను దోషాల ద్వారానే తెలుసుకుంటారు.
హేతూన్ హేతుశతైశ్ చిత్రైశ్ చిత్రాన్ విజ్ఞాయ తత్త్వతః అపాం ఫేనోపమం లోకం విష్ణోర్ మాయాశతైః కృతమ్
వారు వందలాది విచిత్రమైన కారణాలను నిజంగా తెలుసుకొని, ఈ లోకాన్ని నీటిలో పుడమి లాంటి ఫేనంలా, విష్ణువు మాయ వల్ల ఏర్పడినదిగా చూస్తారు.
చిత్రభిత్తిప్రతీకాశం నలసారమ్ అనర్థకమ్ తమఃసంభ్రమితం దృష్ట్వా వర్షబుద్బుదసంనిభమ్
ఈ లోకం చిత్రగీత భిత్తిలా, నలసారంలా, ప్రయోజనం లేనిదిగా, అంధకారంలో మునిగిపోయినదిగా, వర్షపు బుడబుడలతో సమానంగా కనిపిస్తుంది.
నాశప్రాయం సుఖాధానం నాశోత్తరమహాభయమ్ రజస్ తమసి సంమగ్నం పఙ్కే ద్విపమ్ ఇవావశమ్
ఇది సుఖాలకు నిలయమైనా, నశించబోయేదే. నశించిన తర్వాత మహా భయం కలుగుతుంది. ఇది రజోగుణం, తమోగుణంలో మునిగిపోయి, మట్టిలో చిక్కుకున్న ఏనుగులా అయిష్టంగా ఉంటుంది.
సాంఖ్యా విప్రా మహాప్రాజ్ఞాస్ త్యక్త్వా స్నేహం ప్రజాకృతమ్ జ్ఞానజ్ఞేయేన సాంఖ్యేన వ్యాపినా మహతా ద్విజాః
సాంక్యశాస్త్రంలో నిపుణులైన మహాజ్ఞానులు, సంతానంపై ఉండే మమకారాన్ని విడిచిపెట్టి, సాంక్య జ్ఞానంతో, ఆ జ్ఞానమయమైన విశాలతతో జీవిస్తారు.
రాజసాన్ అశుభాన్ గన్ధాంస్ తామసాంశ్ చ తథావిధాన్ పుణ్యాంశ్ చ సాత్త్వికాన్ గన్ధాన్ స్పర్శజాన్ దేహసంశ్రితాన్
వారు రజోగుణానికి చెందిన అపవిత్రమైన వాసనలను, తమోగుణానికి చెందిన వాసనలను, అలాగే శుద్ధమైన సత్త్వగుణ వాసనలను, శరీరంలో ఉండే స్పర్శతో కలిగే వాటిని తొలగిస్తారు.
ఛిత్త్వాత్మజ్ఞానశస్త్రేణ తపోదణ్డేన సత్తమాః తతో దుఃఖాదికం ఘోరం చిన్తాశోకమహాహ్రదమ్
ఆత్మజ్ఞానం అనే ఖడ్గంతో, తపస్సు అనే దండంతో, ఉత్తములు బాధ, ఆందోళన, మహా దుఃఖం అనే ఘోరమైన సముద్రాన్ని ఛేదిస్తారు.
వ్యాధిమృత్యుమహాఘోరం మహాభయమహోరగమ్ తమఃకూర్మం రజోమీనం ప్రజ్ఞయా సంతరన్త్య్ ఉత
ప్రజ్ఞాబలం ద్వారా వారు వ్యాధి, మరణం అనే భయంకరమైనవి, మహా భయాన్ని పాములా, అంధకారాన్ని తాబేలులా, రజోగుణాన్ని చేపలుగా దాటి వెళ్తారు.
స్నేహపఙ్కం జరాదుర్గం స్పర్శద్వీపం ద్విజోత్తమాః కర్మాగాధం సత్యతీరం స్థితం వ్రతమనీషిణః
ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా! వ్రతంలో స్థిరంగా ఉండే వారు మమకారపు మట్టిని, వృద్ధాప్యమైన కోటను, స్పర్శ అనే ద్వీపాన్ని, కర్మ అనే లోతైన నదిని, సత్యం అనే తీరాన్ని చేరుతారు.
హర్షసంఘమహావేగం నానారససమాకులమ్ నానాప్రీతిమహారత్నం దుఃఖజ్వరసమీరితమ్
ఇది ఆనందపు ప్రవాహంగా, రకరకాల రుచులతో నిండినదిగా, అనేక సంతోషాలూ, మహా రత్నాలతో కూడినదిగా, కానీ దుఃఖ జ్వరంతో కలవరపడినదిగా ఉంటుంది.
శోకతృష్ణామహావర్తం తీక్ష్ణవ్యాధిమహారుజమ్ అస్థిసంఘాతసంఘట్టం శ్లేష్మయోగం ద్విజోత్తమాః
ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా! ఇది శోక, తృష్ణ అనే మహా చక్రవాతంగా, తీవ్రమైన వ్యాధులు, గొప్ప నొప్పులు, ఎముకల ముడిపడి తగిలిపోవడం, శ్లేష్మ సంబంధం కలిగినదిగా ఉంటుంది.
దానముక్తాకరం ఘోరం శోణితోద్గారవిద్రుమమ్ హసితోత్క్రుష్టనిర్ఘోషం నానాజ్ఞానసుదుష్కరమ్
ఇది దానం అనే ముత్యాల నదిగా, రక్తపు ప్రవాహంతో ఎర్రగా, నవ్వులు, అరుపుల శబ్దాలతో మారుమోగుతూ, అనేక అజ్ఞానపు కష్టాలతో నిండినదిగా ఉంటుంది.
రోదనాశ్రుమలక్షారం సఙ్గయోగపరాయణమ్ ప్రలబ్ధ్వా జన్మలోకో యం పుత్రబాన్ధవపత్తనమ్
ఇది ఏడుపు కన్నీళ్లతో ప్రవహిస్తూ, మమకార సంబంధానికి ప్రధానంగా ఉండి, జన్మ అనే లోకాన్ని, పుత్రబాంధవుల పట్టణంగా పొందుతుంది.
అహింసాసత్యమర్యాదం ప్రాణయోగమయోర్మిలమ్ వృన్దానుగామినం క్షీరం సర్వభూతపయోదధిమ్
అహింస, సత్యం, సద్ఆచారంతో బంధించబడి, ప్రాణశక్తుల కలయికగా, సమూహాలను అనుసరించే, సమస్త భూతాల పాలు లాంటి దానిగా ఉంటుంది.
మోక్షదుర్లభవిషయం వాడవాసుఖసాగరమ్ తరన్తి యతయః సిద్ధా జ్ఞానయోగేన చానఘాః
మోక్షం దుర్లభమైన ఈ విషయసముద్రాన్ని, అగ్ని వంటి సుఖాలతో నిండినదాన్ని, యోగులు, సిద్ధులు, జ్ఞానయోగంతో దాటి వెళ్తారు, ఓ పాపరహితులారా!
తీర్త్వా చ దుస్తరం జన్మ విశన్తి విమలం నభః తతస్ తాన్ సుకృతీఞ్ జ్ఞాత్వా సూర్యో వహతి రశ్మిభిః
కష్టమైన జన్మను దాటి, వారు పవిత్రమైన ఆకాశంలోకి ప్రవేశిస్తారు. ఆ తరువాత, ఆ సత్కర్మలను తెలుసుకొని, సూర్యుడు తన కిరణాలతో వారిని ఎత్తుకు తీసుకెళ్తాడు.
పద్మతన్తువద్ ఆవిశ్య ప్రవహన్ విషయాన్ ద్విజాః తత్ర తాన్ ప్రవహో వాయుః ప్రతిగృహ్ణాతి చానఘాః
పద్మతంతువులా లోపలికి ప్రవేశించి, ఇంద్రియాలను తీసుకెళ్లే వారు, అక్కడ ఆ ప్రవాహంగా ఉన్న గాలి వారిని స్వీకరిస్తుంది, ఓ పాపరహితులారా!
వీతరాగాన్ యతీన్ సిద్ధాన్ వీర్యయుక్తాంస్ తపోధనాన్ సూక్ష్మః శీతః సుగన్ధశ్ చ సుఖస్పర్శశ్ చ భో ద్విజాః
ఓ ద్విజులారా! రాగరహితులు, యతులు, సిద్ధులు, శక్తితో నిండిన తపస్సుతో ఉన్నవారిని, సున్నితమైన, చల్లని, సుగంధమైన, సుఖస్పర్శ గల గాలి స్వీకరిస్తుంది.
సప్తానాం మరుతాం శ్రేష్ఠో లోకాన్ గచ్ఛతి యః శుభాన్ స తాన్ వహతి విప్రేన్ద్రా నభసః పరమాం గతిమ్
ఏడు మరుతులలో శ్రేష్ఠుడు అయినవాడు శుభమైన లోకాలను పొందుతాడు. ఆయన ఆ లోకాలను, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులారా, ఆకాశంలో ఉన్న పరమమైన మార్గానికి తీసుకెళ్తాడు.
నభో వహతి లోకేశాన్ రజసః పరమాం గతిమ్ రజో వహతి విప్రేన్ద్రాః సత్త్వస్య పరమాం గతిమ్
ఆకాశం లోకాధిపతులను రాజసికమైన పరమ మార్గానికి తీసుకెళ్తుంది. రాజోగుణం, బ్రాహ్మణులారా, వారిని సాత్విక పరమ మార్గానికి తీసుకెళ్తుంది.
సత్త్వం వహతి శుద్ధాత్మా పరం నారాయణం ప్రభుమ్ ప్రభుర్ వహతి శుద్ధాత్మా పరమాత్మానమ్ ఆత్మనా
సత్త్వగుణం శుద్ధాత్ముడిని పరమ నారాయణుని వద్దకు తీసుకెళ్తుంది. ఆ ప్రభువు, శుద్ధాత్ముడై, తన ఆత్మ ద్వారా పరమాత్మను చేరుస్తాడు.
పరమాత్మానమ్ ఆసాద్య తద్భూతా యతయో ఽమలాః అమృతత్వాయ కల్పన్తే న నివర్తన్తి చ ద్విజాః
పరమాత్మను పొందిన అమలమైన యతులు, ఆ పరమాత్మతో ఏకమై, అమృతత్వాన్ని పొందుతారు, ద్విజులారా. వారు తిరిగి జన్మించరు.
పరమా సా గతిర్ విప్రా నిర్ద్వంద్వానాం మహాత్మనామ్ సత్యార్జవరతానాం వై సర్వభూతదయావతామ్
బ్రాహ్మణులారా, ఆ పరమమైన మార్గం ద్వంద్వాలు లేని మహాత్ములకు, సత్యం, నేరుగా ఉండే వారికి, అన్ని జీవుల పట్ల దయ కలిగినవారికి వర్తిస్తుంది.
స్థానమ్ ఉత్తమమ్ ఆసాద్య భగవన్తం స్థిరవ్రతాః ఆజన్మమరణం వా తే రమన్తే తత్ర వా న వా
ఉత్తమ స్థానం పొందిన వారు, స్థిరమైన వ్రతంతో ఉన్నవారు, భగవంతునిలో ఆనందిస్తారు. జననం మరణం ఉన్నా లేకపోయినా, వారు అక్కడ ఆనందించవచ్చు లేదా ఆనందించకపోవచ్చు.
యద్ అత్ర తథ్యం తత్త్వం నో యథావద్ వక్తుమ్ అర్హసి త్వదృతే మానవం నాన్యం ప్రష్టుమ్ అర్హామ సత్తమ
ఈ విషయంలో ఏది నిజమో, ఏది తత్వమో, దయచేసి నీవే యథావిధిగా చెప్పాలి. నీతో తప్ప మేము మరెవరినీ అడగలేం, ఉత్తముడా.
మోక్షదోషో మహాన్ ఏష ప్రాప్య సిద్ధిం గతాన్ ఋషీన్ యది తత్రైవ విజ్ఞానే వర్తన్తే యతయః పరే
మోక్షానికి ఇది గొప్ప లోపం: సిద్ధిని పొందిన యతులు, ఆ జ్ఞానంలోనే నిలిచిపోతే, మహర్షులారా, వారు పరిపూర్ణులను చేరినా, అదే స్థితిలో ఉంటారు.