గతాసూనాం చ సత్త్వానాం దేహాన్ భిత్త్వా తథా శుభాన్ వాసం కులేషు జన్తూనాం మరణాయ ధృతాత్మనామ్
ప్రాణం పోయిన జీవుల శరీరాలు, అవి శుభమైనా, అశుభమైనా, కుటుంబాల్లో జీవులు నివసించడం, నియమంగా ఉండేవాళ్లకూ మరణం తప్పదని చూసినప్పుడు,
సాత్త్వికానాం చ జన్తూనాం దుఃఖం విజ్ఞాయ భో ద్విజాః బ్రహ్మఘ్నానాం గతిం జ్ఞాత్వా పతితానాం సుదారుణామ్
శుద్ధ స్వభావం ఉన్న జీవులకూ బాధలు ఉంటాయని, బ్రహ్మహత్య చేసినవారి దారుణమైన గతిని తెలుసుకున్నప్పుడు, ఓ ద్విజులారా,
సురాపానే చ సక్తానాం బ్రాహ్మణానాం దురాత్మనామ్ గురుదారప్రసక్తానాం గతిం విజ్ఞాయ చాశుభామ్
మద్యం తాగడంలో అలవాటు పడిన బ్రాహ్మణుల, చెడు మనసు కలిగినవారి, గురువుల భార్యల పట్ల ఆకర్షణ కలిగినవారి అశుభమైన గతిని తెలుసుకున్నప్పుడు,
జననీషు చ వర్తన్తే యేన సమ్యగ్ ద్విజోత్తమాః సదేవకేషు లోకేషు యేన వర్తన్తి మానవాః
ఎవరి వల్ల జీవులు తల్లుల గర్భంలో జన్మిస్తారో, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా, ఎవరి వల్ల మనుషులు దేవతలతో కూడిన లోకాలలో జీవిస్తారో,
తేన జ్ఞానేన విజ్ఞాయ గతిం చాశుభకర్మణామ్ తిర్యగ్యోనిగతానాం చ విజ్ఞాయ చ గతీః పృథక్
ఆ జ్ఞానంతో, అశుభకర్మలు చేసినవారి గతిని తెలుసుకొని, పశువుల యోనిలో పుట్టినవారి వేర్వేరు గతులను కూడా తెలుసుకున్నప్పుడు,
వేదవాదాంస్ తథా చిత్రాన్ ఋతూనాం పర్యయాంస్ తథా క్షయం సంవత్సరాణాం చ మాసానాం చ క్షయం తథా
వేదాల్లోని వివిధ సిద్ధాంతాలను, ఋతువుల మార్పులను, సంవత్సరాల తగ్గుదల, నెలల తగ్గుదల అన్నీ చూసినప్పుడు,
పక్షక్షయం తథా దృష్ట్వా దివసానాం చ సంక్షయమ్ క్షయం వృద్ధిం చ చన్ద్రస్య దృష్ట్వా ప్రత్యక్షతస్ తథా
పక్షాల తగ్గుదల, రోజులు తగ్గిపోవడం, చంద్రుని తగ్గిపోవడం, పెరగడం అన్నీ ప్రత్యక్షంగా చూసినప్పుడు,
వృద్ధిం దృష్ట్వా సముద్రాణాం క్షయం తేషాం తథా పునః క్షయం ధనానాం దృష్ట్వా చ పునర్ వృద్ధిం తథైవ చ
సముద్రాలు పెరగడం, మళ్లీ తగ్గిపోవడం, ధనం పోవడం, మళ్లీ దాని పెరుగుదల కూడా చూసినప్పుడు,
సంయోగానాం తథా దృష్ట్వా యుగానాం చ విశేషతః దేహవైక్లవ్యతాం చైవ సమ్యగ్ విజ్ఞాయ తత్త్వతః
సంయోగాలను, ముఖ్యంగా యుగాల కలయికను, శరీరంలో కలిగే బలహీనతను సరిగ్గా తెలుసుకున్నప్పుడు,
ఆత్మదోషాంశ్ చ విజ్ఞాయ సర్వాన్ ఆత్మని సంస్థితాన్ స్వదేహాద్ ఉత్థితాన్ గన్ధాంస్ తథా విజ్ఞాయ చాశుభాన్
ఆత్మలో ఉన్న అన్ని దోషాలను, తన శరీరం నుంచి వచ్చే దుర్గంధాన్ని కూడా తెలుసుకున్నప్పుడు,
కాన్ ఉత్పాతభవాన్ దోషాన్ పశ్యసి బ్రహ్మవిత్తమ ఏతం నః సంశయం కృత్స్నం వక్తుమ్ అర్హస్య్ అశేషతః
ఏయే దోషాలు అపశకునాల వల్ల కలుగుతాయో, ఓ బ్రహ్మజ్ఞాని, ఈ సందేహాన్ని మాకు పూర్తిగా వివరించాలి.
పఞ్చ దోషాన్ ద్విజా దేహే ప్రవదన్తి మనీషిణః మార్గజ్ఞాః కాపిలాః సాంఖ్యాః శృణుధ్వం మునిసత్తమాః
శరీరంలో ఐదు దోషాలు ఉన్నాయని, మార్గాన్ని తెలిసిన మేధావులు, కపిలులు, సాంఖ్యులు చెబుతారు. ఈ విషయాన్ని వినండి, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా.
కామక్రోధౌ భయం నిద్రా పఞ్చమః శ్వాస ఉచ్యతే ఏతే దోషాః శరీరేషు దృశ్యన్తే సర్వదేహినామ్
కామం, క్రోధం, భయం, నిద్ర, ఐదవది శ్వాస—ఈ దోషాలు ప్రతి జీవిలో కనిపిస్తాయి.
ఛిన్దన్తి క్షమయా క్రోధం కామం సంకల్పవర్జనాత్ సత్త్వసంసేవనాన్ నిద్రామ్ అప్రమాదాద్ భయం తథా
క్షమతో క్రోధాన్ని, సంకల్పాన్ని వదిలిపెట్టడం ద్వారా కామాన్ని, శుద్ధిని పెంపొందించడం ద్వారా నిద్రను, అప్రమత్తతతో భయాన్ని తొలగిస్తారు.
ఛిన్దన్తి పఞ్చమం శ్వాసమ్ అల్పాహారతయా ద్విజాః గుణాన్ గుణశతైర్ జ్ఞాత్వా దోషాన్ దోషశతైర్ అపి
ద్విజులు తక్కువగా తినడం వల్ల ఐదవ శ్వాసను నశింపజేస్తారు. వారు శతగణంగా ఉన్న గుణాలను గుణాల ద్వారానే, దోషాలను దోషాల ద్వారానే తెలుసుకుంటారు.
హేతూన్ హేతుశతైశ్ చిత్రైశ్ చిత్రాన్ విజ్ఞాయ తత్త్వతః అపాం ఫేనోపమం లోకం విష్ణోర్ మాయాశతైః కృతమ్
వారు వందలాది విచిత్రమైన కారణాలను నిజంగా తెలుసుకొని, ఈ లోకాన్ని నీటిలో పుడమి లాంటి ఫేనంలా, విష్ణువు మాయ వల్ల ఏర్పడినదిగా చూస్తారు.
చిత్రభిత్తిప్రతీకాశం నలసారమ్ అనర్థకమ్ తమఃసంభ్రమితం దృష్ట్వా వర్షబుద్బుదసంనిభమ్
ఈ లోకం చిత్రగీత భిత్తిలా, నలసారంలా, ప్రయోజనం లేనిదిగా, అంధకారంలో మునిగిపోయినదిగా, వర్షపు బుడబుడలతో సమానంగా కనిపిస్తుంది.
నాశప్రాయం సుఖాధానం నాశోత్తరమహాభయమ్ రజస్ తమసి సంమగ్నం పఙ్కే ద్విపమ్ ఇవావశమ్
ఇది సుఖాలకు నిలయమైనా, నశించబోయేదే. నశించిన తర్వాత మహా భయం కలుగుతుంది. ఇది రజోగుణం, తమోగుణంలో మునిగిపోయి, మట్టిలో చిక్కుకున్న ఏనుగులా అయిష్టంగా ఉంటుంది.
సాంఖ్యా విప్రా మహాప్రాజ్ఞాస్ త్యక్త్వా స్నేహం ప్రజాకృతమ్ జ్ఞానజ్ఞేయేన సాంఖ్యేన వ్యాపినా మహతా ద్విజాః
సాంక్యశాస్త్రంలో నిపుణులైన మహాజ్ఞానులు, సంతానంపై ఉండే మమకారాన్ని విడిచిపెట్టి, సాంక్య జ్ఞానంతో, ఆ జ్ఞానమయమైన విశాలతతో జీవిస్తారు.
రాజసాన్ అశుభాన్ గన్ధాంస్ తామసాంశ్ చ తథావిధాన్ పుణ్యాంశ్ చ సాత్త్వికాన్ గన్ధాన్ స్పర్శజాన్ దేహసంశ్రితాన్
వారు రజోగుణానికి చెందిన అపవిత్రమైన వాసనలను, తమోగుణానికి చెందిన వాసనలను, అలాగే శుద్ధమైన సత్త్వగుణ వాసనలను, శరీరంలో ఉండే స్పర్శతో కలిగే వాటిని తొలగిస్తారు.
ఛిత్త్వాత్మజ్ఞానశస్త్రేణ తపోదణ్డేన సత్తమాః తతో దుఃఖాదికం ఘోరం చిన్తాశోకమహాహ్రదమ్
ఆత్మజ్ఞానం అనే ఖడ్గంతో, తపస్సు అనే దండంతో, ఉత్తములు బాధ, ఆందోళన, మహా దుఃఖం అనే ఘోరమైన సముద్రాన్ని ఛేదిస్తారు.
వ్యాధిమృత్యుమహాఘోరం మహాభయమహోరగమ్ తమఃకూర్మం రజోమీనం ప్రజ్ఞయా సంతరన్త్య్ ఉత
ప్రజ్ఞాబలం ద్వారా వారు వ్యాధి, మరణం అనే భయంకరమైనవి, మహా భయాన్ని పాములా, అంధకారాన్ని తాబేలులా, రజోగుణాన్ని చేపలుగా దాటి వెళ్తారు.
స్నేహపఙ్కం జరాదుర్గం స్పర్శద్వీపం ద్విజోత్తమాః కర్మాగాధం సత్యతీరం స్థితం వ్రతమనీషిణః
ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా! వ్రతంలో స్థిరంగా ఉండే వారు మమకారపు మట్టిని, వృద్ధాప్యమైన కోటను, స్పర్శ అనే ద్వీపాన్ని, కర్మ అనే లోతైన నదిని, సత్యం అనే తీరాన్ని చేరుతారు.
హర్షసంఘమహావేగం నానారససమాకులమ్ నానాప్రీతిమహారత్నం దుఃఖజ్వరసమీరితమ్
ఇది ఆనందపు ప్రవాహంగా, రకరకాల రుచులతో నిండినదిగా, అనేక సంతోషాలూ, మహా రత్నాలతో కూడినదిగా, కానీ దుఃఖ జ్వరంతో కలవరపడినదిగా ఉంటుంది.
శోకతృష్ణామహావర్తం తీక్ష్ణవ్యాధిమహారుజమ్ అస్థిసంఘాతసంఘట్టం శ్లేష్మయోగం ద్విజోత్తమాః
ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా! ఇది శోక, తృష్ణ అనే మహా చక్రవాతంగా, తీవ్రమైన వ్యాధులు, గొప్ప నొప్పులు, ఎముకల ముడిపడి తగిలిపోవడం, శ్లేష్మ సంబంధం కలిగినదిగా ఉంటుంది.
దానముక్తాకరం ఘోరం శోణితోద్గారవిద్రుమమ్ హసితోత్క్రుష్టనిర్ఘోషం నానాజ్ఞానసుదుష్కరమ్
ఇది దానం అనే ముత్యాల నదిగా, రక్తపు ప్రవాహంతో ఎర్రగా, నవ్వులు, అరుపుల శబ్దాలతో మారుమోగుతూ, అనేక అజ్ఞానపు కష్టాలతో నిండినదిగా ఉంటుంది.
రోదనాశ్రుమలక్షారం సఙ్గయోగపరాయణమ్ ప్రలబ్ధ్వా జన్మలోకో యం పుత్రబాన్ధవపత్తనమ్
ఇది ఏడుపు కన్నీళ్లతో ప్రవహిస్తూ, మమకార సంబంధానికి ప్రధానంగా ఉండి, జన్మ అనే లోకాన్ని, పుత్రబాంధవుల పట్టణంగా పొందుతుంది.
అహింసాసత్యమర్యాదం ప్రాణయోగమయోర్మిలమ్ వృన్దానుగామినం క్షీరం సర్వభూతపయోదధిమ్
అహింస, సత్యం, సద్ఆచారంతో బంధించబడి, ప్రాణశక్తుల కలయికగా, సమూహాలను అనుసరించే, సమస్త భూతాల పాలు లాంటి దానిగా ఉంటుంది.
మోక్షదుర్లభవిషయం వాడవాసుఖసాగరమ్ తరన్తి యతయః సిద్ధా జ్ఞానయోగేన చానఘాః
మోక్షం దుర్లభమైన ఈ విషయసముద్రాన్ని, అగ్ని వంటి సుఖాలతో నిండినదాన్ని, యోగులు, సిద్ధులు, జ్ఞానయోగంతో దాటి వెళ్తారు, ఓ పాపరహితులారా!
తీర్త్వా చ దుస్తరం జన్మ విశన్తి విమలం నభః తతస్ తాన్ సుకృతీఞ్ జ్ఞాత్వా సూర్యో వహతి రశ్మిభిః
కష్టమైన జన్మను దాటి, వారు పవిత్రమైన ఆకాశంలోకి ప్రవేశిస్తారు. ఆ తరువాత, ఆ సత్కర్మలను తెలుసుకొని, సూర్యుడు తన కిరణాలతో వారిని ఎత్తుకు తీసుకెళ్తాడు.