కారుణ్యేనాత్మనాత్మానం తృష్ణాం చ పరితోషతః ఉత్థానేన జయేత్ తన్ద్రాం వితర్కం నిశ్చయాజ్ జయేత్
కరుణతో తనను తాను జయించాలి. తృప్తితో తృష్ణను అధిగమించాలి. శ్రమతో మాంద్యాన్ని, నిశ్చయంతో సందేహాన్ని జయించాలి.
మౌనేన బహుభాషాం చ శౌర్యేణ చ భయం జయేత్ యచ్ఛేద్ వాఙ్మనసీ బుద్ధ్యా తాం యచ్ఛేజ్ జ్ఞానచక్షుషా
నిశ్శబ్దంతో ఎక్కువ మాటలను జయించాలి. ధైర్యంతో భయాన్ని అధిగమించాలి. బుద్ధితో వాక్కును, మనసును నియంత్రించాలి. ఆ నియంత్రణను జ్ఞానదృష్టితో మరింత స్థిరపర్చాలి.
జ్ఞానమ్ ఆత్మా మహాన్ యచ్ఛేత్ తం యచ్ఛేచ్ ఛాన్తిర్ ఆత్మనః తద్ ఏతద్ ఉపశాన్తేన బోద్ధవ్యం శుచికర్మణా
జ్ఞానమే ఆత్మ, గొప్పదనం కూడా అదే. దాన్ని ఆత్మశాంతితో అదుపులో పెట్టాలి. ఇది శాంతమైనవారు, పవిత్రమైన కర్మలు చేసే వారు గ్రహించాలి.
యోగదోషాన్ సముచ్ఛిద్య పఞ్చ యాన్ కవయో విదుః కామం క్రోధం చ లోభం చ భయం స్వప్నం చ పఞ్చమమ్
యోగంలో ఉన్న ఐదు లోపాలను — కామం, క్రోధం, లోభం, భయం, నిద్ర — వీధులు పూర్తిగా తొలగించాలి.
పరిత్యజ్య నిషేవేత యథావద్ యోగసాధనాత్ ధ్యానమ్ అధ్యయనం దానం సత్యం హ్రీర్ ఆర్జవం క్షమా
వాటిని వదిలిపెట్టి, యోగ సాధన ద్వారా ధ్యానం, అధ్యయనం, దానం, సత్యం, లజ్జ, సరళత, సహనం వంటి వాటిని యథావిధిగా ఆచరించాలి.
శౌచమ్ ఆచారతః శుద్ధిర్ ఇన్ద్రియాణాం చ సంయమః ఏతైర్ వివర్ధతే తేజః పాప్మానమ్ ఉపహన్తి చ
ఆచరణ ద్వారా శౌచం, ఇంద్రియ నియమం — వీటి ద్వారా తేజస్సు పెరుగుతుంది, పాపం నశిస్తుంది.
సిధ్యన్తి చాస్య సంకల్పా విజ్ఞానం చ ప్రవర్తతే ధూతపాపః స తేజస్వీ లఘ్వాహారో జితేన్ద్రియః
అతని సంకల్పాలు ఫలిస్తాయి, జ్ఞానం కలుగుతుంది, పాపాలు తొలగిపోతాయి. అతడు తేజోవంతుడు, తక్కువ తింటాడు, ఇంద్రియాలను జయించాడు.
కామక్రోధౌ వశే కృత్వా నిర్విశేద్ బ్రహ్మణః పదమ్ అమూఢత్వమ్ అసఙ్గిత్వం కామక్రోధవివర్జనమ్
కామక్రోధాలను వశపరిచినవాడు బ్రహ్మపదాన్ని చేరతాడు. అక్కడ మాయ లేదు, ఆసక్తి లేదు, కామక్రోధాలను పూర్తిగా వదిలిపెడతాడు.
అదైన్యమ్ అనుదీర్ణత్వమ్ అనుద్వేగో హ్య్ అవస్థితిః ఏష మార్గో హి మోక్షస్య ప్రసన్నో విమలః శుచిః తథా వాక్కాయమనసాం నియమాః కామతో ఽవ్యయాః
అహంకారం లేకపోవడం, కలవరపడకపోవడం, స్థిరత — ఇవే మోక్ష మార్గం; ఇవి నిర్మలమైనవి, పవిత్రమైనవి. అలాగే వాక్కు, శరీరం, మనస్సు నియమాలను ఇష్టపూర్వకంగా ఆచరించాలి, అవి నశించవు.
సాంఖ్యం యోగస్య నో విప్ర విశేషం వక్తుమ్ అర్హసి తవ ధర్మజ్ఞ సర్వం హి విదితం మునిసత్తమ
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! సంఖ్య, యోగాలకు మధ్య తేడా చెప్పాలి. నీకు ధర్మజ్ఞానం ఉంది, అన్నీ నీకు తెలిసినవే.
సాంఖ్యాః సాంఖ్యం ప్రశంసన్తి యోగాన్ యోగవిదుత్తమాః వదన్తి కారణైః శ్రేష్ఠైః స్వపక్షోద్భవనాయ వై
సంఖ్యవాదులు సంఖ్యను, యోగజ్ఞులు యోగాన్ని ప్రశంసిస్తారు. ప్రతి వాడు తన వాదాన్ని స్థాపించేందుకు ఉత్తమ కారణాలు చెబుతారు.
అనీశ్వరః కథం ముచ్యేద్ ఇత్య్ ఏవం మునిసత్తమాః వదన్తి కారణైః శ్రేష్ఠం యోగం సమ్యఙ్ మనీషిణః
ఇశ్వరుడు లేనివాడు ఎలా విముక్తి పొందగలడు? అందుకే మునిశ్రేష్ఠులు ఉత్తమ కారణాలతో యోగమే శ్రేష్ఠమని చెబుతారు, ఓ జ్ఞానవంతుడా!
వదన్తి కారణం వేదం సాంఖ్యం సమ్యగ్ ద్విజాతయః విజ్ఞాయేహ గతీః సర్వా విరక్తో విషయేషు యః
ద్విజులు సంఖ్య వేదాధారమని సరిగ్గా చెబుతారు. ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకపోయిన వారికి ఇది మార్గమని ఇక్కడ గ్రహించాలి.
ఊర్ధ్వం స దేహాత్ సువ్యక్తం విముచ్యేద్ ఇతి నాన్యథా ఏతద్ ఆహుర్ మహాప్రాజ్ఞాః సాంఖ్యం వై మోక్షదర్శనమ్
దేహాన్ని విడిచిన తర్వాత స్పష్టంగా పైకి విముక్తి లభిస్తుందని వారు చెబుతారు. గొప్ప జ్ఞానులు సంఖ్యను నిజమైన మోక్షదృష్టిగా ప్రకటిస్తారు.
స్వపక్షే కారణం గ్రాహ్యం సమర్థం వచనం హితమ్ శిష్టానాం హి మతం గ్రాహ్యం భవద్భిః శిష్టసంమతైః
తన వాదానికి అనుకూలమైన కారణాన్ని, మేలైన మాటను స్వీకరించాలి. శిష్టుల అభిప్రాయాన్ని మీరు కూడా అంగీకరించాలి.
ప్రత్యక్షం హేతవో యోగాః సాంఖ్యాః శాస్త్రవినిశ్చయాః ఉభే చైతే మతే తత్త్వే సమవేతే ద్విజోత్తమాః
యోగం ప్రత్యక్షం, తర్కం ఆధారంగా ఉంటుంది; సంఖ్య శాస్త్ర నిర్ణయంపై ఆధారపడుతుంది. ఈ రెండు వాదాలు, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, తత్త్వంలో ఏకమవుతాయి.
ఉభే చైతే మతే జ్ఞాతే మునీన్ద్రాః శిష్టసంమతే అనుష్ఠితే యథాశాస్త్రం నయేతాం పరమాం గతిమ్
ఈ రెండు మార్గాలు మహర్షులు, జ్ఞానులు, శాస్త్రబద్ధంగా ఆచరించినప్పుడు, పరమ గమ్యాన్ని చేరుస్తాయి.
తుల్యం శౌచం తయోర్ యుక్తం దయా భూతేషు చానఘాః వ్రతానాం ధారణం తుల్యం దర్శనం త్వ్ అసమం తయోః
ఈ రెండు మార్గాల్లో శుద్ధి సమానంగా ఉంటుంది, భూతజంతువులపై దయ కలిగి ఉంటారు, వ్రతాలను సమానంగా పాటిస్తారు; వారి దృష్టి దగ్గరగా ఉన్నా, పూర్తిగా ఒకేలా ఉండదు.
యది తుల్యం వ్రతం శౌచం దయా చాత్ర మహామునే తుల్యం తద్దర్శనం కస్మాత్ తన్ నో బ్రూహి ద్విజోత్తమ
వ్రతాలు, శుద్ధి, దయ ఇవన్నీ సమానంగా ఉంటే, మహామునీ, వారి దృష్టిలో తేడా ఎందుకు వస్తుంది? దయచేసి మాకు వివరించండి, గొప్ప ద్విజులారా.
రాగం మోహం తథా స్నేహం కామం క్రోధం చ కేవలమ్ యోగాస్థిరోదితాన్ దోషాన్ పఞ్చైతాన్ ప్రాప్నువన్తి తాన్
రాగం, మోహం, స్నేహం, కామం, కోపం — ఈ అయిదు లోపాలు యోగంలో స్థిరత లేకపోవడం వల్లే కలుగుతాయి.
యథా వానిమిషాః స్థూలం జాలం ఛిత్త్వా పునర్ జలమ్ ప్రాప్నువన్తి తథా యోగాత్ తత్ పదం వీతకల్మషాః
పక్షులు బలమైన వలను చించుకుని మళ్లీ వేరొక వలలో పడినట్లే, యోగబలంతో పాపాలు తొలగినవారు ఆ నిర్దోష స్థితిని చేరుకుంటారు.
తథైవ వాగురాం ఛిత్త్వా బలవన్తో యథా మృగాః ప్రాప్నుయుర్ విమలం మార్గం విముక్తాః సర్వబన్ధనైః
అలాగే, బలమైన జంతువులు వలను చించుకుని అన్ని బంధనాల నుండి విముక్తులై పవిత్రమైన మార్గాన్ని చేరుతారు.
లోభజాని తథా విప్రా బన్ధనాని బలాన్వితః ఛిత్త్వా యోగాత్ పరం మార్గం గచ్ఛన్తి విమలం శుభమ్
అదే విధంగా, బ్రాహ్మణులారా, బలమున్నవారు యోగబలంతో లోభం వల్ల కలిగిన బంధనాలను తెంచుకుని, శుభమైన పవిత్రమైన పరమ మార్గాన్ని చేరుతారు.
అచలాస్ త్వ్ ఆవిలా విప్రా వాగురాసు తథాపరే వినశ్యన్తి న సందేహస్ తద్వద్ యోగబలాద్ ఋతే
కానీ, మరికొందరు స్థిరంగా లేక, మూర్ఖులై వలలో చిక్కుకుని నశించిపోతారు; యోగబలం లేకపోతే ఇదే జరుగుతుంది అనే సందేహం లేదు.
బలహీనాశ్ చ విప్రేన్ద్రా యథా జాలం గతా ద్విజాః బన్ధం న గచ్ఛన్త్య్ అనఘా యోగాస్ తే తు సుదుర్లభాః
బలహీనులు, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, పక్షులు వలలో చిక్కుకున్నట్లు బంధనాల నుంచి బయటపడలేరు; అలాంటి యోగస్థితి చాలా అరుదుగా లభిస్తుంది.
యథా చ శకునాః సూక్ష్మం ప్రాప్య జాలమ్ అరిందమాః తత్రాశక్తా విపద్యన్తే ముచ్యన్తే తు బలాన్వితాః
పక్షులు సన్నని వలలో చిక్కినప్పుడు బలహీనులు నశిస్తారు, బలమున్నవారు మాత్రం విముక్తి పొందుతారు.
కర్మజైర్ బన్ధనైర్ బద్ధాస్ తద్వద్ యోగపరా ద్విజాః అబలా న విముచ్యన్తే ముచ్యన్తే చ బలాన్వితాః
అదే విధంగా, ద్విజులారా, యోగాన్ని ఆశ్రయించినవారు కర్మబంధనాలతో బలహీనులైతే విముక్తి పొందరు, బలమున్నవారు మాత్రం విముక్తి పొందుతారు.
అల్పకశ్ చ యథా విప్రా వహ్నిః శామ్యతి దుర్బలః ఆక్రాన్త ఇన్ధనైః స్థూలైస్ తద్వద్ యోగబలః స్మృతః
బ్రాహ్మణులారా, చిన్నదైన బలహీనమైన అగ్ని మందపాటి ద్రవ్యాలతో ఆవరించబడితే ఆరిపోతుంది; యోగబలం కూడా అలాగే గుర్తించాలి.
స ఏవ చ తదా విప్రా వహ్నిర్ జాతబలః పునః సమీరణగతః కృత్స్నాం దహేత్ క్షిప్రం మహీమ్ ఇమామ్
అయితే, ఆ అగ్ని మళ్లీ బలాన్ని పొంది గాలి తాకినప్పుడు, ఈ భూమంతటినీ త్వరగా కాల్చగలదు, బ్రాహ్మణులారా.
తత్త్వజ్ఞానబలో యోగీ దీప్తతేజా మహాబలః అన్తకాల ఇవాదిత్యః కృత్స్నం సంశోషయేజ్ జగత్
తత్త్వజ్ఞానంతో బలమైన యోగి, ప్రకాశవంతుడూ, మహాబలుడూ, అంత్యకాలంలో సూర్యునిలా, మొత్తం లోకాన్ని ఎండబెట్టగలడు.