తత్ప్రీతియుక్తేన గుణాన్వితేన పుత్రేణ సత్పుత్రదయాన్వితేన దృష్ట్వా హితం ప్రీతమనా యదర్థం బ్రూయాత్ సుతస్యేహ యద్ ఉక్తమ్ ఏతత్
ధర్మగుణాలు, దయ, ప్రేమ కలిగిన కుమారుడిని చూసి, మేలు ఏదో తెలుసుకొని, ఆనందంగా మనసుతో, కుమారునికి అవసరమైనది, ఇక్కడ చెప్పినదాన్ని చెప్పాలి.
మోక్షః పితామహేనోక్త ఉపాయాన్ నానుపాయతః తమ్ ఉపాయం యథాన్యాయం శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామహే మునే
విముక్తిని పితామహుడు మాత్రమే చెప్పాడు, ఇతర మార్గాల ద్వారా కాదు. ఆ మార్గాన్ని, యథావిధిగా వినాలని మేము కోరుతున్నాము, మునివరా.
అస్మాసు తన్ మహాప్రాజ్ఞా యుక్తం నిపుణదర్శనమ్ యదుపాయేన సర్వార్థాన్ మృగయధ్వం సదానఘాః
మా మధ్యలో మహాజ్ఞానులు, నిపుణమైన దృష్టి కలవారు, మీరు ఎలాంటి మార్గంతో అన్ని ప్రయోజనాలను ఎల్లప్పుడూ అన్వేషిస్తారు, పాపరహితులారా?
ఘటోపకరణే బుద్ధిర్ ఘటోత్పత్తౌ న సా మతా ఏవం ధర్మాద్యుపాయార్థే నాన్యధర్మేషు కారణమ్
ఒక గడిని గురించి మనసు, ఆ గడి తయారీలోనే ఉపయోగపడుతుంది, ఇతరత్రా కాదు. అలాగే ధర్మానికి, దాని సాధనకు, ఇతర ధర్మాల్లో కారణం ఉండదు.
పూర్వే సముద్రే యః పన్థా న స గచ్ఛతి పశ్చిమమ్ ఏకః పన్థా హి మోక్షస్య తచ్ ఛృణుధ్వం మమానఘాః
తూర్పు సముద్రానికి వెళ్లే మార్గం, పడమర సముద్రానికి తీసుకెళ్లదు. విముక్తికి ఒకే ఒక మార్గం ఉంది. దాన్ని నా నుండి వినండి, పాపరహితులారా.
క్షమయా క్రోధమ్ ఉచ్ఛిన్ద్యాత్ కామం సంకల్పవర్జనాత్ సత్త్వసంసేవనాద్ ధీరో నిద్రామ్ ఉచ్ఛేత్తుమ్ అర్హతి
క్షమతో కోపాన్ని తొలగించాలి. కోరికలను వదిలి, ఆశలను తొలగించాలి. మంచి స్వభావం కలిగినవారిని సేవించడం ద్వారా, ధైర్యవంతుడు నిద్రను కూడా జయించగలడు.
అప్రమాదాద్ భయం రక్షేద్ రక్షేత్ క్షేత్రం చ సంవిదమ్ ఇచ్ఛాం ద్వేషం చ కామం చ ధైర్యేణ వినివర్తయేత్
జాగ్రత్తతో భయాన్ని దూరం చేయాలి. మనసు స్థితిని కూడా కాపాడాలి. ఆశ, ద్వేషం, కోరికలను ధైర్యంతో నియంత్రించాలి.
నిద్రాం చ ప్రతిభాం చైవ జ్ఞానాభ్యాసేన తత్త్వవిత్ ఉపద్రవాంస్ తథా యోగీ హితజీర్ణమితాశనాత్
నిజాన్ని తెలిసినవాడు, జ్ఞానాభ్యాసంతో నిద్రను, మాంద్యాన్ని జయించాలి. అలాగే యోగి, మితాహారంతో కలిగే ఉపద్రవాలను కూడా దూరం చేయాలి.
లోభం మోహం చ సంతోషాద్ విషయాంస్ తత్త్వదర్శనాత్ అనుక్రోశాద్ అధర్మం చ జయేద్ ధర్మమ్ ఉపేక్షయా
లోభాన్ని, మోహాన్ని సంతృప్తితో జయించాలి. విషయాలను తత్త్వజ్ఞానంతో అధిగమించాలి. అధర్మాన్ని కరుణతో, ధర్మాన్ని నిర్లక్ష్యంతో జయించాలి.
ఆయత్యా చ జయేద్ ఆశాం సామర్థ్యం సఙ్గవర్జనాత్ అనిత్యత్వేన చ స్నేహం క్షుధాం యోగేన పణ్డితః
భవిష్యత్తుపై ఆశను ముందుగా ఆలోచించడం ద్వారా జయించాలి. సామర్థ్యాన్ని అనురాగాన్ని వదిలిపెట్టి అధిగమించాలి. అనిత్యతను గుర్తించి మమకారాన్ని జయించాలి. ఆకలిని నియమంతో అదుపులో పెట్టుకోవాలి, ఓ జ్ఞానీ.
కారుణ్యేనాత్మనాత్మానం తృష్ణాం చ పరితోషతః ఉత్థానేన జయేత్ తన్ద్రాం వితర్కం నిశ్చయాజ్ జయేత్
కరుణతో తనను తాను జయించాలి. తృప్తితో తృష్ణను అధిగమించాలి. శ్రమతో మాంద్యాన్ని, నిశ్చయంతో సందేహాన్ని జయించాలి.
మౌనేన బహుభాషాం చ శౌర్యేణ చ భయం జయేత్ యచ్ఛేద్ వాఙ్మనసీ బుద్ధ్యా తాం యచ్ఛేజ్ జ్ఞానచక్షుషా
నిశ్శబ్దంతో ఎక్కువ మాటలను జయించాలి. ధైర్యంతో భయాన్ని అధిగమించాలి. బుద్ధితో వాక్కును, మనసును నియంత్రించాలి. ఆ నియంత్రణను జ్ఞానదృష్టితో మరింత స్థిరపర్చాలి.
జ్ఞానమ్ ఆత్మా మహాన్ యచ్ఛేత్ తం యచ్ఛేచ్ ఛాన్తిర్ ఆత్మనః తద్ ఏతద్ ఉపశాన్తేన బోద్ధవ్యం శుచికర్మణా
జ్ఞానమే ఆత్మ, గొప్పదనం కూడా అదే. దాన్ని ఆత్మశాంతితో అదుపులో పెట్టాలి. ఇది శాంతమైనవారు, పవిత్రమైన కర్మలు చేసే వారు గ్రహించాలి.
యోగదోషాన్ సముచ్ఛిద్య పఞ్చ యాన్ కవయో విదుః కామం క్రోధం చ లోభం చ భయం స్వప్నం చ పఞ్చమమ్
యోగంలో ఉన్న ఐదు లోపాలను — కామం, క్రోధం, లోభం, భయం, నిద్ర — వీధులు పూర్తిగా తొలగించాలి.
పరిత్యజ్య నిషేవేత యథావద్ యోగసాధనాత్ ధ్యానమ్ అధ్యయనం దానం సత్యం హ్రీర్ ఆర్జవం క్షమా
వాటిని వదిలిపెట్టి, యోగ సాధన ద్వారా ధ్యానం, అధ్యయనం, దానం, సత్యం, లజ్జ, సరళత, సహనం వంటి వాటిని యథావిధిగా ఆచరించాలి.
శౌచమ్ ఆచారతః శుద్ధిర్ ఇన్ద్రియాణాం చ సంయమః ఏతైర్ వివర్ధతే తేజః పాప్మానమ్ ఉపహన్తి చ
ఆచరణ ద్వారా శౌచం, ఇంద్రియ నియమం — వీటి ద్వారా తేజస్సు పెరుగుతుంది, పాపం నశిస్తుంది.
సిధ్యన్తి చాస్య సంకల్పా విజ్ఞానం చ ప్రవర్తతే ధూతపాపః స తేజస్వీ లఘ్వాహారో జితేన్ద్రియః
అతని సంకల్పాలు ఫలిస్తాయి, జ్ఞానం కలుగుతుంది, పాపాలు తొలగిపోతాయి. అతడు తేజోవంతుడు, తక్కువ తింటాడు, ఇంద్రియాలను జయించాడు.
కామక్రోధౌ వశే కృత్వా నిర్విశేద్ బ్రహ్మణః పదమ్ అమూఢత్వమ్ అసఙ్గిత్వం కామక్రోధవివర్జనమ్
కామక్రోధాలను వశపరిచినవాడు బ్రహ్మపదాన్ని చేరతాడు. అక్కడ మాయ లేదు, ఆసక్తి లేదు, కామక్రోధాలను పూర్తిగా వదిలిపెడతాడు.
అదైన్యమ్ అనుదీర్ణత్వమ్ అనుద్వేగో హ్య్ అవస్థితిః ఏష మార్గో హి మోక్షస్య ప్రసన్నో విమలః శుచిః తథా వాక్కాయమనసాం నియమాః కామతో ఽవ్యయాః
అహంకారం లేకపోవడం, కలవరపడకపోవడం, స్థిరత — ఇవే మోక్ష మార్గం; ఇవి నిర్మలమైనవి, పవిత్రమైనవి. అలాగే వాక్కు, శరీరం, మనస్సు నియమాలను ఇష్టపూర్వకంగా ఆచరించాలి, అవి నశించవు.
సాంఖ్యం యోగస్య నో విప్ర విశేషం వక్తుమ్ అర్హసి తవ ధర్మజ్ఞ సర్వం హి విదితం మునిసత్తమ
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! సంఖ్య, యోగాలకు మధ్య తేడా చెప్పాలి. నీకు ధర్మజ్ఞానం ఉంది, అన్నీ నీకు తెలిసినవే.
సాంఖ్యాః సాంఖ్యం ప్రశంసన్తి యోగాన్ యోగవిదుత్తమాః వదన్తి కారణైః శ్రేష్ఠైః స్వపక్షోద్భవనాయ వై
సంఖ్యవాదులు సంఖ్యను, యోగజ్ఞులు యోగాన్ని ప్రశంసిస్తారు. ప్రతి వాడు తన వాదాన్ని స్థాపించేందుకు ఉత్తమ కారణాలు చెబుతారు.
అనీశ్వరః కథం ముచ్యేద్ ఇత్య్ ఏవం మునిసత్తమాః వదన్తి కారణైః శ్రేష్ఠం యోగం సమ్యఙ్ మనీషిణః
ఇశ్వరుడు లేనివాడు ఎలా విముక్తి పొందగలడు? అందుకే మునిశ్రేష్ఠులు ఉత్తమ కారణాలతో యోగమే శ్రేష్ఠమని చెబుతారు, ఓ జ్ఞానవంతుడా!
వదన్తి కారణం వేదం సాంఖ్యం సమ్యగ్ ద్విజాతయః విజ్ఞాయేహ గతీః సర్వా విరక్తో విషయేషు యః
ద్విజులు సంఖ్య వేదాధారమని సరిగ్గా చెబుతారు. ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకపోయిన వారికి ఇది మార్గమని ఇక్కడ గ్రహించాలి.
ఊర్ధ్వం స దేహాత్ సువ్యక్తం విముచ్యేద్ ఇతి నాన్యథా ఏతద్ ఆహుర్ మహాప్రాజ్ఞాః సాంఖ్యం వై మోక్షదర్శనమ్
దేహాన్ని విడిచిన తర్వాత స్పష్టంగా పైకి విముక్తి లభిస్తుందని వారు చెబుతారు. గొప్ప జ్ఞానులు సంఖ్యను నిజమైన మోక్షదృష్టిగా ప్రకటిస్తారు.
స్వపక్షే కారణం గ్రాహ్యం సమర్థం వచనం హితమ్ శిష్టానాం హి మతం గ్రాహ్యం భవద్భిః శిష్టసంమతైః
తన వాదానికి అనుకూలమైన కారణాన్ని, మేలైన మాటను స్వీకరించాలి. శిష్టుల అభిప్రాయాన్ని మీరు కూడా అంగీకరించాలి.
ప్రత్యక్షం హేతవో యోగాః సాంఖ్యాః శాస్త్రవినిశ్చయాః ఉభే చైతే మతే తత్త్వే సమవేతే ద్విజోత్తమాః
యోగం ప్రత్యక్షం, తర్కం ఆధారంగా ఉంటుంది; సంఖ్య శాస్త్ర నిర్ణయంపై ఆధారపడుతుంది. ఈ రెండు వాదాలు, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, తత్త్వంలో ఏకమవుతాయి.
ఉభే చైతే మతే జ్ఞాతే మునీన్ద్రాః శిష్టసంమతే అనుష్ఠితే యథాశాస్త్రం నయేతాం పరమాం గతిమ్
ఈ రెండు మార్గాలు మహర్షులు, జ్ఞానులు, శాస్త్రబద్ధంగా ఆచరించినప్పుడు, పరమ గమ్యాన్ని చేరుస్తాయి.
తుల్యం శౌచం తయోర్ యుక్తం దయా భూతేషు చానఘాః వ్రతానాం ధారణం తుల్యం దర్శనం త్వ్ అసమం తయోః
ఈ రెండు మార్గాల్లో శుద్ధి సమానంగా ఉంటుంది, భూతజంతువులపై దయ కలిగి ఉంటారు, వ్రతాలను సమానంగా పాటిస్తారు; వారి దృష్టి దగ్గరగా ఉన్నా, పూర్తిగా ఒకేలా ఉండదు.
యది తుల్యం వ్రతం శౌచం దయా చాత్ర మహామునే తుల్యం తద్దర్శనం కస్మాత్ తన్ నో బ్రూహి ద్విజోత్తమ
వ్రతాలు, శుద్ధి, దయ ఇవన్నీ సమానంగా ఉంటే, మహామునీ, వారి దృష్టిలో తేడా ఎందుకు వస్తుంది? దయచేసి మాకు వివరించండి, గొప్ప ద్విజులారా.
రాగం మోహం తథా స్నేహం కామం క్రోధం చ కేవలమ్ యోగాస్థిరోదితాన్ దోషాన్ పఞ్చైతాన్ ప్రాప్నువన్తి తాన్
రాగం, మోహం, స్నేహం, కామం, కోపం — ఈ అయిదు లోపాలు యోగంలో స్థిరత లేకపోవడం వల్లే కలుగుతాయి.