యథాశ్మనా హిరణ్యస్య సంప్రయుక్తౌ తథైవ తౌ మశకోదుమ్బరౌ వాపి సంప్రయుక్తౌ యథా సహ
ఎలా రాయి మీద బంగారం కలిసిపోతుందో, అలాగే ఈ రెండూ కూడా కలిసే ఉంటాయి; లేదా మశకము, ఉడుంబర వృక్షం కలిసి ఉండటంలా కూడా.
ఇషికా వా యథా ముఞ్జే పృథక్ చ సహ చైవ హ తథైవ సహితావ్ ఏతౌ అన్యోన్యస్మిన్ ప్రతిష్ఠితౌ
ఎలా ఇషికా గడ్డి ముంజ గడ్డితో వేరుగా, కలిసిగా కూడా ఉంటుందో, అలాగే ఈ రెండూ కూడా పరస్పరం ఆధారంగా, కలిసే ఉంటాయి.
సృజతే తు గుణాన్ సత్త్వం క్షేత్రజ్ఞస్ త్వ్ అధితిష్ఠతి గుణాన్ విక్రియతః సర్వాన్ ఉదాసీనవద్ ఈశ్వరః
సత్త్వం గుణాలను సృష్టిస్తుంది, క్షేత్రజ్ఞుడు వాటిని పర్యవేక్షిస్తాడు; అన్ని గుణాలు మారిపోతుంటే, ప్రభువు మాత్రం నిష్పక్షపాతంగా ఉంటాడు.
స్వభావయుక్తం తత్ సర్వం యద్ ఇమాన్ సృజతే గుణాన్ ఊర్ణనాభిర్ యథా సూత్రం సృజతే తద్ గుణాంస్ తథా
ప్రతి వస్తువు తన స్వభావంతో ఈ గుణాలను సృష్టిస్తుంది; ఎలా సాలెపురుగు దారం తయారుచేస్తుందో, అలాగే ఈ గుణాలు కూడా ఏర్పడతాయి.
ప్రవృత్తా న నివర్తన్తే ప్రవృత్తిర్ నోపలభ్యతే ఏవమ్ ఏకే వ్యవస్యన్తి నివృత్తిమ్ ఇతి చాపరే
ఒక్కసారి ప్రారంభమైనవి తిరిగి ఆగవు; ఆగిపోవడం కనిపించదు. కొందరు దీనిని క్రియగా భావిస్తారు, మరికొందరు నిష్క్రియగా భావిస్తారు.
ఉభయం సంప్రధార్యైతద్ అధ్యవస్యేద్ యథామతి అనేనైవ విధానేన భవేద్ వై సంశయో మహాన్
రెండింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకుని, తన బుద్ధికి అనుగుణంగా నిర్ణయం తీసుకోవాలి; ఇలా చేయడం వల్ల గొప్ప సందేహం కలుగవచ్చు.
అనాదినిధనో హ్య్ ఆత్మా తం బుద్ధ్వా విహరేన్ నరః అక్రుధ్యన్న్ అప్రహృష్యంశ్ చ నిత్యం విగతమత్సరః
ఆత్మకు ఆదియూ అంతమూ లేదు; ఇది తెలుసుకున్నవాడు కోపపడకుండా, అతిగా ఆనందించకుండా, ఎప్పుడూ అసూయ లేకుండా జీవించాలి.
ఇత్య్ ఏవం హృదయే సర్వో బుద్ధిచిన్తామయం దృఢమ్ అనిత్యం సుఖమ్ ఆసీనమ్ అశోచ్యం ఛిన్నసంశయః
ఇలా, హృదయంలో బలంగా స్థిరపడిన జ్ఞానంతో, అన్నీ బుద్ధి, ఆలోచనలతో కూడినవే. ఈ లోక సుఖం నశ్వరమైనది, దుఃఖించాల్సిన అవసరం లేదు, సందేహాలు తొలగిపోతాయి.
తరయేత్ ప్రచ్యుతాం పృథ్వీం యథా పూర్ణాం నదీం నరాః అవగాహ్య చ విద్వాంసో విప్రా లోలమ్ ఇమం తథా
ఎలా మనుషులు పడి పోయిన భూమిని దాటి పోతారో, నిండిన నదిలో దిగిపోతారో, అలాగే జ్ఞానులు ఈ చంచలమైన లోకాన్ని దాటి పోతారు.
న తు తప్యతి వై విద్వాన్ స్థలే చరతి తత్త్వవిత్ ఏవం విచిన్త్య చాత్మానం కేవలం జ్ఞానమ్ ఆత్మనః
జ్ఞానులు, తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు, భూమిపై తిరిగినా బాధపడరు; ఇలా, ఆత్మను విచారిస్తూ, ఆత్మ జ్ఞానాన్ని సంపాదిస్తారు.
తాం తు బుద్ధ్వా నరః సర్గం భూతానామ్ ఆగతిం గతిమ్ సమచేష్టశ్ చ వై సమ్యగ్ లభతే శమమ్ ఉత్తమమ్
జీవుల సృష్టి, వచ్చు, పోయే మార్గాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, సరిగ్గా ప్రవర్తిస్తూ, పరమ శాంతిని పొందుతాడు.
ఏతద్ ద్విజన్మసామగ్ర్యం బ్రాహ్మణస్య విశేషతః ఆత్మజ్ఞానసమస్నేహపర్యాప్తం తత్పరాయణమ్
ఇది ద్విజుల సమాహారం, ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణులకు; ఆత్మజ్ఞానానికి, సమానమైన ప్రేమకు అంకితమైనవారికి ఇది సరిపోతుంది.
తత్త్వం బుద్ధ్వా భవేద్ బుద్ధః కిమ్ అన్యద్ బుద్ధలక్షణమ్ విజ్ఞాయైతద్ విముచ్యన్తే కృతకృత్యా మనీషిణః
నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకున్నవాడు బోధిసత్వుడవుతాడు; బోధిసత్వునికి ఇంకేం లక్షణం కావాలి? దీన్ని గ్రహించిన జ్ఞానులు తమ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చుకుని విముక్తి పొందుతారు.
న భవతి విదుషాం మహద్ భయం యద్ అవిదుషాం సుమహద్ భయం పరత్ర నహి గతిర్ అధికాస్తి కస్యచిద్ భవతి హి యా విదుషః సనాతనీ
జ్ఞానులకు పెద్ద భయం ఉండదు; కానీ అజ్ఞానులకు మాత్రం భయమే భయం. మరణానంతరం జ్ఞానులకు ఉన్న శాశ్వతమైన మార్గానికి మించినది మరెవరికీ లేదు.
లోకే మాతరమ్ అసూయతే నరస్ తత్ర దేవమ్ అనిరీక్ష్య శోచతే తత్ర చేత్ కుశలో న శోచతే యే విదుస్ తద్ ఉభయం కృతాకృతమ్
ఈ లోకంలో మనిషి తన తల్లిని ఈర్ష్యతో చూస్తాడు, దేవుణ్ణి చూడక బాధపడతాడు. కానీ నైపుణ్యం ఉన్నవాడు బాధపడడు; జ్ఞానులు చేయాల్సినదీ, చేయనిదీ రెండింటినీ సాధిస్తారు.
యత్ కరోత్య్ అనభిసంధిపూర్వకం తచ్ చ నిన్దయతి యత్ పురా కృతమ్ యత్ ప్రియం తద్ ఉభయం న వాప్రియం తస్య తజ్ జనయతీహ కుర్వతః
ఎటువంటి సంకల్పం లేకుండా చేసిన పనిని కూడా మనిషి తప్పుబడతాడు, అలాగే గతంలో చేసిన పనిని కూడా. ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంకాని పనైనా, అది చేసేవాడికి ఫలితాన్ని ఇవ్వదు.
యస్మాద్ ధర్మాత్ పరో ధర్మో విద్యతే నేహ కశ్చన యో విశిష్టశ్ చ భూతేభ్యస్ తద్ భవాన్ ప్రబ్రవీతు నః
ధర్మానికి మించిన ధర్మం ఈ లోకంలో లేదు, జీవులలో ఎవరికీ అది మించినది లేదు. ప్రభూ! దయచేసి ఆ పరమార్థాన్ని మాకు వివరించండి.
ధర్మం చ సంప్రవక్ష్యామి పురాణమ్ ఋషిభిః స్తుతమ్ విశిష్టం సర్వధర్మేభ్యః శృణుధ్వం మునిసత్తమాః
ఋషులు ప్రశంసించిన పురాతన ధర్మాన్ని, అన్ని ధర్మాలకు మించినదాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను. మునిశ్రేష్ఠులారా! మీరు శ్రద్ధగా వినండి.
ఇన్ద్రియాణి ప్రమాథీని బుద్ధ్యా సంయమ్య తత్త్వతః సర్వతః ప్రసృతానీహ పితా బాలాన్ ఇవాత్మజాన్
ఇంద్రియాలు అశాంతిగా ఉంటాయి. వాటిని బుద్ధితో నియంత్రించాలి, తండ్రి తన చిన్నపిల్లలను ఎలా కాపాడుకుంటాడో అలా. ఎందుకంటే అవి అన్ని వైపులా వ్యాపిస్తాయి.
మనసశ్ చేన్ద్రియాణాం చాప్య్ ఐకాగ్ర్యం పరమం తపః విజ్ఞేయః సర్వధర్మేభ్యః స ధర్మః పర ఉచ్యతే
మనస్సు, ఇంద్రియాలను ఏకాగ్రతతో నియంత్రించడం గొప్ప తపస్సు. అది అన్ని ధర్మాలలో మించినదిగా తెలుసుకోవాలి; ఆ ధర్మమే పరమమైనదిగా చెప్పబడింది.
తాని సర్వాణి సంధాయ మనఃషష్ఠాని మేధయా ఆత్మతృప్తః స ఏవాసీద్ బహుచిన్త్యమ్ అచిన్తయన్
మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియాలను బుద్ధితో ఏకచేతిగా కలిపి, తనలో తానే తృప్తిగా ఉండేవాడు, ఎన్నో విషయాలను ఆలోచిస్తూ స్థిరంగా ఉంటాడు.
గోచరేభ్యో నివృత్తాని యదా స్థాస్యన్తి వేశ్మని తదా చైవాత్మనాత్మానం పరం ద్రక్ష్యథ శాశ్వతమ్
ఇంద్రియాలు వాటి విషయాలనుంచి వెనక్కి లాగి, ఇంట్లో స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, మీరు మీతో మీరు ఆ శాశ్వతమైన పరమాత్మను దర్శించగలుగుతారు.
సర్వాత్మానం మహాత్మానం విధూమమ్ ఇవ పావకమ్ ప్రపశ్యన్తి మహాత్మానం బ్రాహ్మణా యే మనీషిణః
మహాత్ములు, జ్ఞానులు, ఆత్మను — పొగ లేని అగ్నిలా — సర్వవ్యాపకమైన పరమాత్మను స్పష్టంగా దర్శిస్తారు.
యథా పుష్పఫలోపేతో బహుశాఖో మహాద్రుమః ఆత్మనో నాభిజానీతే క్వ మే పుష్పం క్వ మే ఫలమ్
పుష్పాలు, ఫలాలతో నిండిన, అనేక కొమ్మలతో ఉన్న పెద్ద వృక్షం — తన పువ్వులు ఎక్కడ, తన ఫలాలు ఎక్కడ అని తాను తానే తెలియదు.
ఏవమ్ ఆత్మా న జానీతే క్వ గమిష్యే కుతో ఽన్వ్ అహమ్ అన్యో హ్య్ అస్యాన్తరాత్మాస్తి యః సర్వమ్ అనుపశ్యతి
అలాగే ఆత్మ కూడా — నేను ఎక్కడికి వెళ్తాను, ఎక్కడినుంచి వచ్చాను అని తెలియదు. దానికి అంతరాత్మ అనే మరొకటి ఉంది; అది అన్నిటినీ చూస్తుంది.
జ్ఞానదీపేన దీప్తేన పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా దృష్ట్వాత్మానం తథా యూయం విరాగా భవత ద్విజాః
జ్ఞానదీపంతో ప్రకాశిస్తూ, తనతో తానే ఆత్మను దర్శిస్తాడు. అలా ఆత్మను చూసిన తరువాత, ద్విజులారా, మీరు కూడా రాగరహితులవుతారు.
విముక్తాః సర్వపాపేభ్యో ముక్తత్వచ ఇవోరగాః పరాం బుద్ధిమ్ అవాప్యేహాప్య్ అచిన్తా విగతజ్వరాః
పాపాలన్నిటినుంచి విముక్తులై, పాము తన చర్మాన్ని వదిలేసినట్లు, ఇక్కడే పరమ జ్ఞానాన్ని పొందినవారు, ఆందోళన లేకుండా, బాధలు లేకుండా ఉంటారు.
సర్వతఃస్రోతసం ఘోరాం నదీం లోకప్రవాహిణీమ్ పఞ్చేన్ద్రియగ్రాహవతీం మనఃసంకల్పరోధసమ్
అన్ని వైపులా ప్రవహించే భయంకరమైన నది, లోకాన్ని మోసుకుపోతూ, ఐదు ఇంద్రియాలను మొసళ్లలా కలిగి, మనస్సు సంకల్పమే అడ్డుగా ఉంది.
లోభమోహతృణచ్ఛన్నాం కామక్రోధసరీసృపామ్ సత్యతీర్థానృతక్షోభాం క్రోధపఙ్కాం సరిద్వరామ్
లోభం, మోహం అనే గడ్డి కప్పిన, కామం, క్రోధం అనే పాములతో, సత్యమే తీరం, అసత్యమే అలజడిగా, క్రోధమే మట్టిగా ఉన్న ఆ నది గొప్పదిగా చెప్పబడింది.
అవ్యక్తప్రభవాం శీఘ్రాం కామక్రోధసమాకులామ్ ప్రతరధ్వం నదీం బుద్ధ్యా దుస్తరామ్ అకృతాత్మభిః
అప్రకటితమైన మూలం నుండి వేగంగా ప్రవహిస్తూ, కామక్రోధాలతో కలుషితమైన ఆ నదిని, బుద్ధితో దాటి పోవాలి. ఆత్మను నియంత్రించని వారికి దాన్ని దాటడం చాలా కష్టం.