ఏవంస్వభావమ్ ఏవేదమ్ ఇతి బుద్ధ్వా న ముహ్యతి అశోచన్ సంప్రహృష్యంశ్ చ నిత్యం విగతమత్సరః
ఇది సహజ స్వభావమే అని తెలుసుకుంటే, ఎవరూ మాయలో పడరు; దుఃఖించరు, ఆనందించరు, ఎప్పుడూ అసూయ లేకుండా ఉంటారు.
న హ్య్ ఆత్మా శక్యతే ద్రష్టుమ్ ఇన్ద్రియైః కామగోచరైః ప్రవర్తమానైర్ అనేకైర్ దుర్ధరైర్ అకృతాత్మభిః
కామానికి లోనైన, ఎన్నో విధాలుగా తిరిగే, అదుపు చేయలేని, సాధన లేని వారి ఇంద్రియాలతో ఆత్మను చూడటం సాధ్యం కాదు.
తేషాం తు మనసా రశ్మీన్ యదా సమ్యఙ్ నియచ్ఛతి తదా ప్రకాశతే శ్యాత్మా దీపదీప్తా యథాకృతిః
కానీ, ఎవరు మనస్సు కిరణాలను సరిగ్గా నియంత్రిస్తారో, వారికి ఆత్మ దీపం వెలుగులా ప్రకాశిస్తుంది.
సర్వేషామ్ ఏవ భూతానాం తమస్య్ ఉపగతే యథా ప్రకాశం భవతే సర్వం తథైవమ్ ఉపధార్యతామ్
అన్ని జీవులకు చీకటి వచ్చినప్పుడు, వెలుగు అందరికీ కనిపించునట్లు, ఇదే విధంగా మనం గ్రహించాలి.
యథా వారిచరః పక్షీ న లిప్యతి జలే చరన్ విముక్తాత్మా తథా యోగీ గుణదోషైర్ న లిప్యతే
ఎలా నీటిలో తిరిగే పక్షి నీటిలో నడిచినా తడవదు, అలాగే విముక్తాత్ముడైన యోగి గుణాల వల్ల, లోపాల వల్ల కలుషితుడవడు.
ఏవమ్ ఏవ కృతప్రజ్ఞో న దోషైర్ విషయాంశ్ చరన్ అసజ్జమానః సర్వేషు న కథంచిత్ ప్రలిప్యతే
అలాగే, జ్ఞానం సంపూర్ణంగా కలిగినవాడు విషయాలలో తిరిగినా, ఏ విషయానికీ ఆసక్తి లేకుండా ఉండి, ఎలాంటి లోపాల వల్ల కూడా కలుషితుడవడు.
త్యక్త్వా పూర్వకృతం కర్మ రతిర్ యస్య సదాత్మని సర్వభూతాత్మభూతస్య గుణసఙ్గేన సజ్జతః
ఇతడు గతంలో చేసిన కర్మలను వదిలేసి, ఎప్పుడూ తన ఆత్మలో ఆనందపడేవాడై, అన్ని జీవుల ఆత్మగా మారినవాడు, గుణాలతో కలిసిపోతే మమకారం కలుగుతుంది.
స్వయమ్ ఆత్మా ప్రసవతి గుణేష్వ్ అపి కదాచన న గుణా విదుర్ ఆత్మానం గుణాన్ వేద స సర్వదా
ఆత్మ స్వయంగా అప్పుడప్పుడు గుణాలను సృష్టిస్తుంది, కానీ గుణాలు ఆత్మను తెలుసుకోవు; ఆత్మ మాత్రం ఎప్పుడూ గుణాలను తెలుసుకుంటుంది.
పరిదధ్యాద్ గుణానాం స ద్రష్టా చైవ యథాతథమ్ సత్త్వక్షేత్రజ్ఞయోర్ ఏవమ్ అన్తరం లక్షయేన్ నరః
వాడు గుణాలను యథాతథంగా పరిశీలిస్తూ, వాటిని చూస్తూ ఉండాలి; అలాగే, సత్త్వం మరియు క్షేత్రజ్ఞుడి మధ్య తేడాను మనిషి గుర్తించాలి.
సృజతే తు గుణాన్ ఏక ఏకో న సృజతే గుణాన్ పృథగ్భూతౌ ప్రకృత్యైతౌ సంప్రయుక్తౌ చ సర్వదా
ఒకటి మాత్రమే గుణాలను సృష్టిస్తుంది; మరొకటి గుణాలను సృష్టించదు. ఈ రెండు స్వభావంలో వేర్వేరు అయినా ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటాయి.
యథాశ్మనా హిరణ్యస్య సంప్రయుక్తౌ తథైవ తౌ మశకోదుమ్బరౌ వాపి సంప్రయుక్తౌ యథా సహ
ఎలా రాయి మీద బంగారం కలిసిపోతుందో, అలాగే ఈ రెండూ కూడా కలిసే ఉంటాయి; లేదా మశకము, ఉడుంబర వృక్షం కలిసి ఉండటంలా కూడా.
ఇషికా వా యథా ముఞ్జే పృథక్ చ సహ చైవ హ తథైవ సహితావ్ ఏతౌ అన్యోన్యస్మిన్ ప్రతిష్ఠితౌ
ఎలా ఇషికా గడ్డి ముంజ గడ్డితో వేరుగా, కలిసిగా కూడా ఉంటుందో, అలాగే ఈ రెండూ కూడా పరస్పరం ఆధారంగా, కలిసే ఉంటాయి.
సృజతే తు గుణాన్ సత్త్వం క్షేత్రజ్ఞస్ త్వ్ అధితిష్ఠతి గుణాన్ విక్రియతః సర్వాన్ ఉదాసీనవద్ ఈశ్వరః
సత్త్వం గుణాలను సృష్టిస్తుంది, క్షేత్రజ్ఞుడు వాటిని పర్యవేక్షిస్తాడు; అన్ని గుణాలు మారిపోతుంటే, ప్రభువు మాత్రం నిష్పక్షపాతంగా ఉంటాడు.
స్వభావయుక్తం తత్ సర్వం యద్ ఇమాన్ సృజతే గుణాన్ ఊర్ణనాభిర్ యథా సూత్రం సృజతే తద్ గుణాంస్ తథా
ప్రతి వస్తువు తన స్వభావంతో ఈ గుణాలను సృష్టిస్తుంది; ఎలా సాలెపురుగు దారం తయారుచేస్తుందో, అలాగే ఈ గుణాలు కూడా ఏర్పడతాయి.
ప్రవృత్తా న నివర్తన్తే ప్రవృత్తిర్ నోపలభ్యతే ఏవమ్ ఏకే వ్యవస్యన్తి నివృత్తిమ్ ఇతి చాపరే
ఒక్కసారి ప్రారంభమైనవి తిరిగి ఆగవు; ఆగిపోవడం కనిపించదు. కొందరు దీనిని క్రియగా భావిస్తారు, మరికొందరు నిష్క్రియగా భావిస్తారు.
ఉభయం సంప్రధార్యైతద్ అధ్యవస్యేద్ యథామతి అనేనైవ విధానేన భవేద్ వై సంశయో మహాన్
రెండింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకుని, తన బుద్ధికి అనుగుణంగా నిర్ణయం తీసుకోవాలి; ఇలా చేయడం వల్ల గొప్ప సందేహం కలుగవచ్చు.
అనాదినిధనో హ్య్ ఆత్మా తం బుద్ధ్వా విహరేన్ నరః అక్రుధ్యన్న్ అప్రహృష్యంశ్ చ నిత్యం విగతమత్సరః
ఆత్మకు ఆదియూ అంతమూ లేదు; ఇది తెలుసుకున్నవాడు కోపపడకుండా, అతిగా ఆనందించకుండా, ఎప్పుడూ అసూయ లేకుండా జీవించాలి.
ఇత్య్ ఏవం హృదయే సర్వో బుద్ధిచిన్తామయం దృఢమ్ అనిత్యం సుఖమ్ ఆసీనమ్ అశోచ్యం ఛిన్నసంశయః
ఇలా, హృదయంలో బలంగా స్థిరపడిన జ్ఞానంతో, అన్నీ బుద్ధి, ఆలోచనలతో కూడినవే. ఈ లోక సుఖం నశ్వరమైనది, దుఃఖించాల్సిన అవసరం లేదు, సందేహాలు తొలగిపోతాయి.
తరయేత్ ప్రచ్యుతాం పృథ్వీం యథా పూర్ణాం నదీం నరాః అవగాహ్య చ విద్వాంసో విప్రా లోలమ్ ఇమం తథా
ఎలా మనుషులు పడి పోయిన భూమిని దాటి పోతారో, నిండిన నదిలో దిగిపోతారో, అలాగే జ్ఞానులు ఈ చంచలమైన లోకాన్ని దాటి పోతారు.
న తు తప్యతి వై విద్వాన్ స్థలే చరతి తత్త్వవిత్ ఏవం విచిన్త్య చాత్మానం కేవలం జ్ఞానమ్ ఆత్మనః
జ్ఞానులు, తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు, భూమిపై తిరిగినా బాధపడరు; ఇలా, ఆత్మను విచారిస్తూ, ఆత్మ జ్ఞానాన్ని సంపాదిస్తారు.
తాం తు బుద్ధ్వా నరః సర్గం భూతానామ్ ఆగతిం గతిమ్ సమచేష్టశ్ చ వై సమ్యగ్ లభతే శమమ్ ఉత్తమమ్
జీవుల సృష్టి, వచ్చు, పోయే మార్గాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, సరిగ్గా ప్రవర్తిస్తూ, పరమ శాంతిని పొందుతాడు.
ఏతద్ ద్విజన్మసామగ్ర్యం బ్రాహ్మణస్య విశేషతః ఆత్మజ్ఞానసమస్నేహపర్యాప్తం తత్పరాయణమ్
ఇది ద్విజుల సమాహారం, ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణులకు; ఆత్మజ్ఞానానికి, సమానమైన ప్రేమకు అంకితమైనవారికి ఇది సరిపోతుంది.
తత్త్వం బుద్ధ్వా భవేద్ బుద్ధః కిమ్ అన్యద్ బుద్ధలక్షణమ్ విజ్ఞాయైతద్ విముచ్యన్తే కృతకృత్యా మనీషిణః
నిజమైన తత్వాన్ని తెలుసుకున్నవాడు బోధిసత్వుడవుతాడు; బోధిసత్వునికి ఇంకేం లక్షణం కావాలి? దీన్ని గ్రహించిన జ్ఞానులు తమ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చుకుని విముక్తి పొందుతారు.
న భవతి విదుషాం మహద్ భయం యద్ అవిదుషాం సుమహద్ భయం పరత్ర నహి గతిర్ అధికాస్తి కస్యచిద్ భవతి హి యా విదుషః సనాతనీ
జ్ఞానులకు పెద్ద భయం ఉండదు; కానీ అజ్ఞానులకు మాత్రం భయమే భయం. మరణానంతరం జ్ఞానులకు ఉన్న శాశ్వతమైన మార్గానికి మించినది మరెవరికీ లేదు.
లోకే మాతరమ్ అసూయతే నరస్ తత్ర దేవమ్ అనిరీక్ష్య శోచతే తత్ర చేత్ కుశలో న శోచతే యే విదుస్ తద్ ఉభయం కృతాకృతమ్
ఈ లోకంలో మనిషి తన తల్లిని ఈర్ష్యతో చూస్తాడు, దేవుణ్ణి చూడక బాధపడతాడు. కానీ నైపుణ్యం ఉన్నవాడు బాధపడడు; జ్ఞానులు చేయాల్సినదీ, చేయనిదీ రెండింటినీ సాధిస్తారు.
యత్ కరోత్య్ అనభిసంధిపూర్వకం తచ్ చ నిన్దయతి యత్ పురా కృతమ్ యత్ ప్రియం తద్ ఉభయం న వాప్రియం తస్య తజ్ జనయతీహ కుర్వతః
ఎటువంటి సంకల్పం లేకుండా చేసిన పనిని కూడా మనిషి తప్పుబడతాడు, అలాగే గతంలో చేసిన పనిని కూడా. ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంకాని పనైనా, అది చేసేవాడికి ఫలితాన్ని ఇవ్వదు.
యస్మాద్ ధర్మాత్ పరో ధర్మో విద్యతే నేహ కశ్చన యో విశిష్టశ్ చ భూతేభ్యస్ తద్ భవాన్ ప్రబ్రవీతు నః
ధర్మానికి మించిన ధర్మం ఈ లోకంలో లేదు, జీవులలో ఎవరికీ అది మించినది లేదు. ప్రభూ! దయచేసి ఆ పరమార్థాన్ని మాకు వివరించండి.
ధర్మం చ సంప్రవక్ష్యామి పురాణమ్ ఋషిభిః స్తుతమ్ విశిష్టం సర్వధర్మేభ్యః శృణుధ్వం మునిసత్తమాః
ఋషులు ప్రశంసించిన పురాతన ధర్మాన్ని, అన్ని ధర్మాలకు మించినదాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను. మునిశ్రేష్ఠులారా! మీరు శ్రద్ధగా వినండి.
ఇన్ద్రియాణి ప్రమాథీని బుద్ధ్యా సంయమ్య తత్త్వతః సర్వతః ప్రసృతానీహ పితా బాలాన్ ఇవాత్మజాన్
ఇంద్రియాలు అశాంతిగా ఉంటాయి. వాటిని బుద్ధితో నియంత్రించాలి, తండ్రి తన చిన్నపిల్లలను ఎలా కాపాడుకుంటాడో అలా. ఎందుకంటే అవి అన్ని వైపులా వ్యాపిస్తాయి.
మనసశ్ చేన్ద్రియాణాం చాప్య్ ఐకాగ్ర్యం పరమం తపః విజ్ఞేయః సర్వధర్మేభ్యః స ధర్మః పర ఉచ్యతే
మనస్సు, ఇంద్రియాలను ఏకాగ్రతతో నియంత్రించడం గొప్ప తపస్సు. అది అన్ని ధర్మాలలో మించినదిగా తెలుసుకోవాలి; ఆ ధర్మమే పరమమైనదిగా చెప్పబడింది.