ఇన్ద్రియాణాం పృథగ్భావాద్ బుద్ధిర్ వికురుతే హ్య్ అను శృణ్వతీ భవతి శ్రోత్రం స్పృశతీ స్పర్శ ఉచ్యతే
ఇంద్రియాల వేర్వేరు పనుల వల్ల బుద్ధి కూడా వాటి ప్రకారం మారుతుంది. వినడం చెవి అవుతుంది, తాకడం స్పర్శగా మారుతుంది.
పశ్యన్తీ చ భవేద్ దృష్టీ రసన్తీ రసనా భవేత్ జిఘ్రన్తీ భవతి ఘ్రాణం బుద్ధిర్ వికురుతే పృథక్
చూడడం దృష్టిగా, రుచిచూడడం నాలుకగా, వాసన పీల్చడం ముక్కుగా మారుతుంది; బుద్ధి ఒక్కొక్కదానికి వేర్వేరుగా రూపాంతరం చెందుతుంది.
ఇన్ద్రియాణి తు తాన్య్ ఆహుస్ తేషాం వృత్త్యా వితిష్ఠతి తిష్ఠతి పురుషే బుద్ధిర్ బుద్ధిభావవ్యవస్థితా
ఇవి అన్నీ ఇంద్రియాలుగా పిలవబడతాయి; వాటి పనుల ద్వారా అవి స్థిరంగా ఉంటాయి. మనిషిలో బుద్ధి బుద్ధిస్వరూపంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
కదాచిల్ లభతే ప్రీతిం కదాచిద్ అపి శోచతి న సుఖేన చ దుఃఖేన కదాచిద్ ఇహ ముహ్యతే
ఎప్పుడో ఆనందాన్ని పొందుతుంది, మరొకసారి దుఃఖిస్తుంది; సుఖం లేదా దుఃఖం వల్ల ఇక్కడ ఎప్పుడైనా మాయలో పడిపోతుంది.
స్వయం భావాత్మికా భావాంస్ త్రీన్ ఏతాన్ అతివర్తతే సరితాం సాగరో భర్తా మహావేలామ్ ఇవోర్మిమాన్
స్వయంగా సంకల్ప స్వరూపంగా ఉండి, ఈ మూడు స్థితులను దాటి పోతుంది. నదులన్నిటినీ కలిపే సముద్రంలా, అది మహా తరంగాలను దాటి ముందుకు సాగుతుంది.
యదా ప్రార్థయతే కించిత్ తదా భవతి సా మనః అధిష్ఠానే చ వై బుద్ధ్యా పృథగ్ ఏతాని సంస్మరేత్
ఏదైనా కోరిక కలిగినప్పుడు అది మనస్సవుతుంది; బుద్ధి ఆధారంగా వాటిని వేర్వేరుగా గుర్తు చేసుకుంటుంది.
ఇన్ద్రియాణి చ మేధ్యాని విచేతవ్యాని కృత్స్నశః సర్వాణ్య్ ఏవానుపూర్వేణ యద్ యదా చ విధీయతే
ఇంద్రియాలు పవిత్రమైనవే; వాటిని పూర్తిగా, ఒక్కొక్కదాన్ని క్రమంగా పరిశీలించాలి, ప్రతిదీ విధిగా తెలుసుకోవాలి.
అవిభాగమనా బుద్ధిర్ భావో మనసి వర్తతే ప్రవర్తమానస్ తు రజః సత్త్వమ్ అప్య్ అతివర్తతే
మనస్సుతో బుద్ధి ఏకమై ఉన్నప్పుడు, సంకల్పం మనస్సులో పనిచేస్తుంది; అప్పుడు క్రియాశీలత వచ్చినప్పుడు, రాజోగుణం కూడా సత్త్వగుణాన్ని దాటి పోతుంది.
యే వై భావేన వర్తన్తే సర్వేష్వ్ ఏతేషు తే త్రిషు అన్వ్ అర్థాన్ సంప్రవర్తన్తే రథనేమిమ్ అరా ఇవ
ఈ మూడు గుణాల్లో కూడా సంకల్పంతో వ్యవహరించే వారు, వస్తువుల వైపు రథచక్ర spokes నాభికి చేరేలా ప్రయాణిస్తారు.
ప్రదీపార్థం మనః కుర్యాద్ ఇన్ద్రియైర్ బుద్ధిసత్తమైః నిశ్చరద్భిర్ యథాయోగమ్ ఉదాసీనైర్ యదృచ్ఛయా
మనస్సును దీపంలా ఉంచాలి; ఇంద్రియాలు, ఉత్తమమైన బుద్ధితో, అవసరమైనప్పుడు, నిర్లిప్తంగా, యథాసంభవం కదిలేలా చేయాలి.
ఏవంస్వభావమ్ ఏవేదమ్ ఇతి బుద్ధ్వా న ముహ్యతి అశోచన్ సంప్రహృష్యంశ్ చ నిత్యం విగతమత్సరః
ఇది సహజ స్వభావమే అని తెలుసుకుంటే, ఎవరూ మాయలో పడరు; దుఃఖించరు, ఆనందించరు, ఎప్పుడూ అసూయ లేకుండా ఉంటారు.
న హ్య్ ఆత్మా శక్యతే ద్రష్టుమ్ ఇన్ద్రియైః కామగోచరైః ప్రవర్తమానైర్ అనేకైర్ దుర్ధరైర్ అకృతాత్మభిః
కామానికి లోనైన, ఎన్నో విధాలుగా తిరిగే, అదుపు చేయలేని, సాధన లేని వారి ఇంద్రియాలతో ఆత్మను చూడటం సాధ్యం కాదు.
తేషాం తు మనసా రశ్మీన్ యదా సమ్యఙ్ నియచ్ఛతి తదా ప్రకాశతే శ్యాత్మా దీపదీప్తా యథాకృతిః
కానీ, ఎవరు మనస్సు కిరణాలను సరిగ్గా నియంత్రిస్తారో, వారికి ఆత్మ దీపం వెలుగులా ప్రకాశిస్తుంది.
సర్వేషామ్ ఏవ భూతానాం తమస్య్ ఉపగతే యథా ప్రకాశం భవతే సర్వం తథైవమ్ ఉపధార్యతామ్
అన్ని జీవులకు చీకటి వచ్చినప్పుడు, వెలుగు అందరికీ కనిపించునట్లు, ఇదే విధంగా మనం గ్రహించాలి.
యథా వారిచరః పక్షీ న లిప్యతి జలే చరన్ విముక్తాత్మా తథా యోగీ గుణదోషైర్ న లిప్యతే
ఎలా నీటిలో తిరిగే పక్షి నీటిలో నడిచినా తడవదు, అలాగే విముక్తాత్ముడైన యోగి గుణాల వల్ల, లోపాల వల్ల కలుషితుడవడు.
ఏవమ్ ఏవ కృతప్రజ్ఞో న దోషైర్ విషయాంశ్ చరన్ అసజ్జమానః సర్వేషు న కథంచిత్ ప్రలిప్యతే
అలాగే, జ్ఞానం సంపూర్ణంగా కలిగినవాడు విషయాలలో తిరిగినా, ఏ విషయానికీ ఆసక్తి లేకుండా ఉండి, ఎలాంటి లోపాల వల్ల కూడా కలుషితుడవడు.
త్యక్త్వా పూర్వకృతం కర్మ రతిర్ యస్య సదాత్మని సర్వభూతాత్మభూతస్య గుణసఙ్గేన సజ్జతః
ఇతడు గతంలో చేసిన కర్మలను వదిలేసి, ఎప్పుడూ తన ఆత్మలో ఆనందపడేవాడై, అన్ని జీవుల ఆత్మగా మారినవాడు, గుణాలతో కలిసిపోతే మమకారం కలుగుతుంది.
స్వయమ్ ఆత్మా ప్రసవతి గుణేష్వ్ అపి కదాచన న గుణా విదుర్ ఆత్మానం గుణాన్ వేద స సర్వదా
ఆత్మ స్వయంగా అప్పుడప్పుడు గుణాలను సృష్టిస్తుంది, కానీ గుణాలు ఆత్మను తెలుసుకోవు; ఆత్మ మాత్రం ఎప్పుడూ గుణాలను తెలుసుకుంటుంది.
పరిదధ్యాద్ గుణానాం స ద్రష్టా చైవ యథాతథమ్ సత్త్వక్షేత్రజ్ఞయోర్ ఏవమ్ అన్తరం లక్షయేన్ నరః
వాడు గుణాలను యథాతథంగా పరిశీలిస్తూ, వాటిని చూస్తూ ఉండాలి; అలాగే, సత్త్వం మరియు క్షేత్రజ్ఞుడి మధ్య తేడాను మనిషి గుర్తించాలి.
సృజతే తు గుణాన్ ఏక ఏకో న సృజతే గుణాన్ పృథగ్భూతౌ ప్రకృత్యైతౌ సంప్రయుక్తౌ చ సర్వదా
ఒకటి మాత్రమే గుణాలను సృష్టిస్తుంది; మరొకటి గుణాలను సృష్టించదు. ఈ రెండు స్వభావంలో వేర్వేరు అయినా ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటాయి.
యథాశ్మనా హిరణ్యస్య సంప్రయుక్తౌ తథైవ తౌ మశకోదుమ్బరౌ వాపి సంప్రయుక్తౌ యథా సహ
ఎలా రాయి మీద బంగారం కలిసిపోతుందో, అలాగే ఈ రెండూ కూడా కలిసే ఉంటాయి; లేదా మశకము, ఉడుంబర వృక్షం కలిసి ఉండటంలా కూడా.
ఇషికా వా యథా ముఞ్జే పృథక్ చ సహ చైవ హ తథైవ సహితావ్ ఏతౌ అన్యోన్యస్మిన్ ప్రతిష్ఠితౌ
ఎలా ఇషికా గడ్డి ముంజ గడ్డితో వేరుగా, కలిసిగా కూడా ఉంటుందో, అలాగే ఈ రెండూ కూడా పరస్పరం ఆధారంగా, కలిసే ఉంటాయి.
సృజతే తు గుణాన్ సత్త్వం క్షేత్రజ్ఞస్ త్వ్ అధితిష్ఠతి గుణాన్ విక్రియతః సర్వాన్ ఉదాసీనవద్ ఈశ్వరః
సత్త్వం గుణాలను సృష్టిస్తుంది, క్షేత్రజ్ఞుడు వాటిని పర్యవేక్షిస్తాడు; అన్ని గుణాలు మారిపోతుంటే, ప్రభువు మాత్రం నిష్పక్షపాతంగా ఉంటాడు.
స్వభావయుక్తం తత్ సర్వం యద్ ఇమాన్ సృజతే గుణాన్ ఊర్ణనాభిర్ యథా సూత్రం సృజతే తద్ గుణాంస్ తథా
ప్రతి వస్తువు తన స్వభావంతో ఈ గుణాలను సృష్టిస్తుంది; ఎలా సాలెపురుగు దారం తయారుచేస్తుందో, అలాగే ఈ గుణాలు కూడా ఏర్పడతాయి.
ప్రవృత్తా న నివర్తన్తే ప్రవృత్తిర్ నోపలభ్యతే ఏవమ్ ఏకే వ్యవస్యన్తి నివృత్తిమ్ ఇతి చాపరే
ఒక్కసారి ప్రారంభమైనవి తిరిగి ఆగవు; ఆగిపోవడం కనిపించదు. కొందరు దీనిని క్రియగా భావిస్తారు, మరికొందరు నిష్క్రియగా భావిస్తారు.
ఉభయం సంప్రధార్యైతద్ అధ్యవస్యేద్ యథామతి అనేనైవ విధానేన భవేద్ వై సంశయో మహాన్
రెండింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకుని, తన బుద్ధికి అనుగుణంగా నిర్ణయం తీసుకోవాలి; ఇలా చేయడం వల్ల గొప్ప సందేహం కలుగవచ్చు.
అనాదినిధనో హ్య్ ఆత్మా తం బుద్ధ్వా విహరేన్ నరః అక్రుధ్యన్న్ అప్రహృష్యంశ్ చ నిత్యం విగతమత్సరః
ఆత్మకు ఆదియూ అంతమూ లేదు; ఇది తెలుసుకున్నవాడు కోపపడకుండా, అతిగా ఆనందించకుండా, ఎప్పుడూ అసూయ లేకుండా జీవించాలి.
ఇత్య్ ఏవం హృదయే సర్వో బుద్ధిచిన్తామయం దృఢమ్ అనిత్యం సుఖమ్ ఆసీనమ్ అశోచ్యం ఛిన్నసంశయః
ఇలా, హృదయంలో బలంగా స్థిరపడిన జ్ఞానంతో, అన్నీ బుద్ధి, ఆలోచనలతో కూడినవే. ఈ లోక సుఖం నశ్వరమైనది, దుఃఖించాల్సిన అవసరం లేదు, సందేహాలు తొలగిపోతాయి.
తరయేత్ ప్రచ్యుతాం పృథ్వీం యథా పూర్ణాం నదీం నరాః అవగాహ్య చ విద్వాంసో విప్రా లోలమ్ ఇమం తథా
ఎలా మనుషులు పడి పోయిన భూమిని దాటి పోతారో, నిండిన నదిలో దిగిపోతారో, అలాగే జ్ఞానులు ఈ చంచలమైన లోకాన్ని దాటి పోతారు.
న తు తప్యతి వై విద్వాన్ స్థలే చరతి తత్త్వవిత్ ఏవం విచిన్త్య చాత్మానం కేవలం జ్ఞానమ్ ఆత్మనః
జ్ఞానులు, తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు, భూమిపై తిరిగినా బాధపడరు; ఇలా, ఆత్మను విచారిస్తూ, ఆత్మ జ్ఞానాన్ని సంపాదిస్తారు.