శబ్దః శ్రోత్రం తథా ఖాని త్రయమ్ ఆకాశలక్షణమ్ ప్రాణశ్ చేష్టా తథా స్పర్శ ఏతే వాయుగుణాస్ త్రయః
శబ్దం, వినికిడి, మూడు మార్గాలు — ఇవే ఆకాశ లక్షణాలు. ఊపిరి, కదలిక, స్పర్శ — ఇవి వాయువు యొక్క మూడు గుణాలు.
రూపం చక్షుర్ విపాకశ్ చ త్రిధా జ్యోతిర్ విధీయతే రసో ఽథ రసనం స్వేదో గుణాస్ త్వ్ ఏతే త్రయో ఽమ్భసామ్
రూపం, చూపు, మార్పు — ఇవి మూడు అగ్ని లక్షణాలు. రుచి, నాలుక, చెమట — ఇవి మూడు నీటి లక్షణాలు.
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ భూమేర్ ఏతే గుణాస్ త్రయః ఏతావాన్ ఇన్ద్రియగ్రామో వ్యాఖ్యాతః పాఞ్చభౌతికః
వాసన, ముక్కు, శరీరం — ఇవి భూమి యొక్క మూడు లక్షణాలు. ఇలా ఐదు భూతాలతో కూడిన ఇంద్రియాల సముదాయం వివరించబడింది.
వాయోః స్పర్శో రసో ఽద్భ్యశ్ చ జ్యోతిషో రూపమ్ ఉచ్యతే ఆకాశప్రభవః శబ్దో గన్ధో భూమిగుణః స్మృతః
స్పర్శ వాయువులోంచి, రుచి నీటిలోంచి, రూపం అగ్నిలోంచి, శబ్దం ఆకాశంలోంచి, వాసన భూమిలోంచి ఉద్భవిస్తాయని చెప్పబడింది.
మనో బుద్ధిః స్వభావశ్ చ గుణా ఏతే స్వయోనిజాః తే గుణాన్ అతివర్తన్తే గుణేభ్యః పరమా మతాః
మనస్సు, బుద్ధి, స్వభావం — ఇవి స్వయంగా పుట్టిన లక్షణాలు. ఇవి ఇతర గుణాలను మించి, వాటికన్నా ఉన్నతమైనవిగా భావించబడతాయి.
యథా కూర్మ ఇవాఙ్గాని ప్రసార్య సంనియచ్ఛతి ఏవమ్ ఏవేన్ద్రియగ్రామం బుద్ధిశ్రేష్ఠో నియచ్ఛతి
కూర్మం తన అవయవాలను విస్తరించి మళ్లీ లోపలికి తీసుకుంటుంది కదా! అలాగే, బుద్ధి అన్నింటికన్నా శ్రేష్ఠమై, ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తుంది.
యద్ ఊర్ధ్వం పాదతలయోర్ అవార్కోర్ధ్వం చ పశ్యతి ఏతస్మిన్న్ ఏవ కృత్యే సా వర్తతే బుద్ధిర్ ఉత్తమా
పాదాల అడుగుల పైన ఉన్నదీ, సూర్యుని పైన కనిపించేదీ — ఇవన్నీ చేయడంలో ఉత్తమమైన బుద్ధి పనిచేస్తుంది.
గుణైస్ తు నీయతే బుద్ధిర్ బుద్ధిర్ ఏవేన్ద్రియాణ్య్ అపి మనఃషష్ఠాని సర్వాణి బుద్ధ్యా భావాత్ కుతో గుణాః
బుద్ధి గుణాలవల్ల నడిపించబడుతుంది; అదే బుద్ధి ఇంద్రియాలను కూడా నడిపిస్తుంది. ఆరు — అంటే ఇంద్రియాలు, మనస్సు — ఇవన్నీ బుద్ధిలోంచే పుడతాయి. మరి గుణాలు దాని నుండి వేరుగా ఎలా ఉంటాయి?
ఇన్ద్రియాణి నరైః పఞ్చ షష్ఠం తన్ మన ఉచ్యతే సప్తమీం బుద్ధిమ్ ఏవాహుః క్షేత్రజ్ఞం విద్ధి చాష్టమమ్
మనుషులకు ఐదు ఇంద్రియాలు, ఆరవది మనస్సు, ఏడవది బుద్ధి, ఎనిమిదవది క్షేత్రజ్ఞుడు అని తెలుసుకో.
చక్షుర్ ఆలోకనాయైవ సంశయం కురుతే మనః బుద్ధిర్ అధ్యవసానాయ సాక్షీ క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే
కళ్ళు చూడటానికి, మనస్సు సందేహించడానికి, బుద్ధి నిర్ణయం తీసుకోవడానికి, క్షేత్రజ్ఞుడు సాక్షిగా ఉంటాడు.
రజస్ తమశ్ చ సత్త్వం చ త్రయ ఏతే స్వయోనిజాః సమాః సర్వేషు భూతేషు తాన్ గుణాన్ ఉపలక్షయేత్
రజస్సు, తమస్సు, సత్త్వం — ఇవి మూడు స్వయంగా పుట్టిన గుణాలు. ఇవన్నీ అన్ని జీవుల్లో సమానంగా ఉంటాయి. వాటిని మనం గుర్తించాలి.
తత్ర యత్ ప్రీతిసంయుక్తం కించిద్ ఆత్మని లక్షయేత్ ప్రశాన్తమ్ ఇవ సంయుక్తం సత్త్వం తద్ ఉపధారయేత్
మనలో ఆనందంతో కూడినది, ప్రశాంతంగా అనిపించేది — అది సత్త్వం అని తెలుసుకో.
యత్ తు సంతాపసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్ ప్రవృత్తం రజ ఇత్య్ ఏవం తత్ర చాప్య్ ఉపలక్షయేత్
శరీరంలో లేదా మనస్సులో కలిగే కలత, చురుకుదనం ఉన్నదే రజస్సు అని అక్కడ గుర్తించాలి.
యత్ తు సంమోహసంయుక్తమ్ అవ్యక్తం విషమం భవేత్ అప్రతర్క్యమ్ అవిజ్ఞేయం తమస్ తద్ ఉపధారయేత్
మూఢతతో కూడినది, స్పష్టంగా కానిది, అసమంగా ఉన్నది, ఊహించలేనిది, తెలియనిది — అది తమస్సు అని తెలుసుకో.
ప్రహర్షః ప్రీతిర్ ఆనన్దం స్వామ్యం స్వస్థాత్మచిత్తతా అకస్మాద్ యది వా కస్మాద్ వదన్తి సాత్త్వికాన్ గుణాన్
ఆనందం, సంతోషం, పరమానందం, అధికార భావం, మనస్సు స్థిరంగా ఉండటం — ఇవి అకస్మాత్తుగా వచ్చినా, ఏ కారణంతో వచ్చినా — ఇవన్నీ సాత్విక లక్షణాలు.
అభిమానో మృషావాదో లోభో మోహస్ తథాక్షమా లిఙ్గాని రజసస్ తాని వర్తన్తే హేతుతత్త్వతః
అహంకారం, అబద్ధం, లోభం, మాయ, సహనం లేకపోవడం — ఇవన్నీ రజస్సు లక్షణాలు. ఇవి కారణాల వల్ల కలుగుతాయి.
తథా మోహః ప్రమాదశ్ చ తన్ద్రీ నిద్రాప్రబోధితా కథంచిద్ అభివర్తన్తే విజ్ఞేయాస్ తామసా గుణాః
అలాగే మాయ, అజాగ్రత్త, మత్తు, నిద్ర వల్ల కలిగే మెలకువ ఇవన్నీ ఎప్పుడో ఒకప్పుడు కలుగుతాయి. ఇవి అంధకారానికి సంబంధించిన లక్షణాలు అని తెలుసుకోవాలి.
మనః ప్రసృజతే భావం బుద్ధిర్ అధ్యవసాయినీ హృదయం ప్రియమ్ ఏవేహ త్రివిధా కర్మచోదనా
మనస్సు సంకల్పాన్ని కలిగిస్తుంది, బుద్ధి నిర్ణయం తీసుకుంటుంది, హృదయం ఎప్పుడూ ఇష్టమైనదానిపట్ల ఆకర్షితమై ఉంటుంది — ఈ మూడు మన పనులకు ప్రేరణ కలిగించేవి.
ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్య్ అర్థా అర్థేభ్యశ్ చ పరం మనః మనసస్ తు పరా బుద్ధిర్ బుద్ధేర్ ఆత్మా పరః స్మృతః
ఇంద్రియాలకంటే విషయాలు గొప్పవి; విషయాలకంటే మనస్సు గొప్పది; మనస్సుకంటే బుద్ధి గొప్పది; బుద్ధికంటే ఆత్మే అత్యుత్తమం అని చెప్పబడింది.
బుద్ధిర్ ఆత్మా మనుష్యస్య బుద్ధిర్ ఏవాత్మనాయికా యదా వికురుతే భావం తదా భవతి సా మనః
మనిషికి బుద్ధే ఆత్మ. ఆత్మకు మార్గదర్శకురాలు కూడా బుద్ధే. బుద్ధి సంకల్పంగా మారినప్పుడు అది మనస్సవుతుంది.
ఇన్ద్రియాణాం పృథగ్భావాద్ బుద్ధిర్ వికురుతే హ్య్ అను శృణ్వతీ భవతి శ్రోత్రం స్పృశతీ స్పర్శ ఉచ్యతే
ఇంద్రియాల వేర్వేరు పనుల వల్ల బుద్ధి కూడా వాటి ప్రకారం మారుతుంది. వినడం చెవి అవుతుంది, తాకడం స్పర్శగా మారుతుంది.
పశ్యన్తీ చ భవేద్ దృష్టీ రసన్తీ రసనా భవేత్ జిఘ్రన్తీ భవతి ఘ్రాణం బుద్ధిర్ వికురుతే పృథక్
చూడడం దృష్టిగా, రుచిచూడడం నాలుకగా, వాసన పీల్చడం ముక్కుగా మారుతుంది; బుద్ధి ఒక్కొక్కదానికి వేర్వేరుగా రూపాంతరం చెందుతుంది.
ఇన్ద్రియాణి తు తాన్య్ ఆహుస్ తేషాం వృత్త్యా వితిష్ఠతి తిష్ఠతి పురుషే బుద్ధిర్ బుద్ధిభావవ్యవస్థితా
ఇవి అన్నీ ఇంద్రియాలుగా పిలవబడతాయి; వాటి పనుల ద్వారా అవి స్థిరంగా ఉంటాయి. మనిషిలో బుద్ధి బుద్ధిస్వరూపంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
కదాచిల్ లభతే ప్రీతిం కదాచిద్ అపి శోచతి న సుఖేన చ దుఃఖేన కదాచిద్ ఇహ ముహ్యతే
ఎప్పుడో ఆనందాన్ని పొందుతుంది, మరొకసారి దుఃఖిస్తుంది; సుఖం లేదా దుఃఖం వల్ల ఇక్కడ ఎప్పుడైనా మాయలో పడిపోతుంది.
స్వయం భావాత్మికా భావాంస్ త్రీన్ ఏతాన్ అతివర్తతే సరితాం సాగరో భర్తా మహావేలామ్ ఇవోర్మిమాన్
స్వయంగా సంకల్ప స్వరూపంగా ఉండి, ఈ మూడు స్థితులను దాటి పోతుంది. నదులన్నిటినీ కలిపే సముద్రంలా, అది మహా తరంగాలను దాటి ముందుకు సాగుతుంది.
యదా ప్రార్థయతే కించిత్ తదా భవతి సా మనః అధిష్ఠానే చ వై బుద్ధ్యా పృథగ్ ఏతాని సంస్మరేత్
ఏదైనా కోరిక కలిగినప్పుడు అది మనస్సవుతుంది; బుద్ధి ఆధారంగా వాటిని వేర్వేరుగా గుర్తు చేసుకుంటుంది.
ఇన్ద్రియాణి చ మేధ్యాని విచేతవ్యాని కృత్స్నశః సర్వాణ్య్ ఏవానుపూర్వేణ యద్ యదా చ విధీయతే
ఇంద్రియాలు పవిత్రమైనవే; వాటిని పూర్తిగా, ఒక్కొక్కదాన్ని క్రమంగా పరిశీలించాలి, ప్రతిదీ విధిగా తెలుసుకోవాలి.
అవిభాగమనా బుద్ధిర్ భావో మనసి వర్తతే ప్రవర్తమానస్ తు రజః సత్త్వమ్ అప్య్ అతివర్తతే
మనస్సుతో బుద్ధి ఏకమై ఉన్నప్పుడు, సంకల్పం మనస్సులో పనిచేస్తుంది; అప్పుడు క్రియాశీలత వచ్చినప్పుడు, రాజోగుణం కూడా సత్త్వగుణాన్ని దాటి పోతుంది.
యే వై భావేన వర్తన్తే సర్వేష్వ్ ఏతేషు తే త్రిషు అన్వ్ అర్థాన్ సంప్రవర్తన్తే రథనేమిమ్ అరా ఇవ
ఈ మూడు గుణాల్లో కూడా సంకల్పంతో వ్యవహరించే వారు, వస్తువుల వైపు రథచక్ర spokes నాభికి చేరేలా ప్రయాణిస్తారు.
ప్రదీపార్థం మనః కుర్యాద్ ఇన్ద్రియైర్ బుద్ధిసత్తమైః నిశ్చరద్భిర్ యథాయోగమ్ ఉదాసీనైర్ యదృచ్ఛయా
మనస్సును దీపంలా ఉంచాలి; ఇంద్రియాలు, ఉత్తమమైన బుద్ధితో, అవసరమైనప్పుడు, నిర్లిప్తంగా, యథాసంభవం కదిలేలా చేయాలి.