న తర్కశాస్త్రదగ్ధాయ తథైవ పిశునాయ చ శ్లాఘినే శ్లాఘనీయాయ ప్రశాన్తాయ తపస్వినే
తర్కశాస్త్రంలో మునిగిపోయిన వారికి, దురుద్దేశ్యంగలవారికి, పొగడుకునే వారికి చెప్పకూడదు. కానీ యోగ్యులైనవారికి, ప్రశాంతులైనవారికి, తపస్సు చేసేవారికి చెప్పాలి.
ఇదం ప్రియాయ పుత్రాయ శిష్యాయానుగతాయ తు రహస్యధర్మం వక్తవ్యం నాన్యస్మై తు కథంచన
ఈ రహస్య ధర్మోపదేశం ప్రియమైన కుమారునికి, గురువు మాట వినే శిష్యునికి మాత్రమే చెప్పాలి; ఇతరులకు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చెప్పకూడదు.
యద్ అప్య్ అస్య మహీం దద్యాద్ రత్నపూర్ణామ్ ఇమాం నరః ఇదమ్ ఏవ తతః శ్రేయ ఇతి మన్యేత తత్త్వవిత్
ఈ భూమిని రత్నాలతో నింపి ఎవరో ఇస్తే కూడా, సత్యాన్ని తెలిసినవాడు ఈ ఉపదేశాన్ని దానికంటే మిన్నగా భావిస్తాడు.
అతో గుహ్యతరార్థం తద్ అధ్యాత్మమ్ అతిమానుషమ్ యత్ తన్ మహర్షిభిర్ దృష్టం వేదాన్తేషు చ గీయతే
అందుకే, ఈ అత్యంత రహస్యమైన అర్థం, ఆత్మకు సంబంధించినది, మానవులకంటే పైగా ఉన్నది, మహర్షులు దర్శించినది, వేదాంతాల్లో పాడబడినదీ ఇక్కడ ఉంది.
తద్ యుష్మభ్యం ప్రయచ్ఛామి యన్ మాం పృచ్ఛత సత్తమాః యన్ మే మనసి వర్తేత యస్ తు వో హృది సంశయః శ్రుతం భవద్భిస్ తత్ సర్వం కిమ్ అన్యత్ కథయామి వః
సద్గుణాలున్నవారూ, మీరు నన్ను అడిగినదంతా, నా మనస్సులో ఉన్నదంతా, మీ హృదయాల్లో ఉన్న సందేహమంతా నేను మీకు చెప్పాను. ఇంకేమి చెప్పాలనుకుంటున్నారు?
అధ్యాత్మం విస్తరేణేహ పునర్ ఏవ వదస్వ నః యద్ అధ్యాత్మం యథా విద్మో భగవన్న్ ఋషిసత్తమ
భగవంతుడా, ఋషిశ్రేష్ఠుడా, ఆత్మ గురించి మాకు మరలా విస్తృతంగా వివరించండి. మేము ఆత్మను నిజంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం.
అధ్యాత్మం యద్ ఇదం విప్రాః పురుషస్యేహ పఠ్యతే యుష్మభ్యం కథయిష్యామి తస్య వ్యాఖ్యావధార్యతామ్
బ్రాహ్మణులారా, మనిషి ఆత్మ గురించి ఇక్కడ చెప్పబడినదాన్ని నేను మీకు వివరంగా వివరించబోతున్నాను. దాని వివరణను శ్రద్ధగా వినండి.
భూమిర్ ఆపస్ తథా జ్యోతిర్ వాయుర్ ఆకాశమ్ ఏవ చ మహాభూతాని యశ్ చైవ సర్వభూతేషు భూతకృత్
భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం — ఇవే మహాభూతాలు. అన్ని జీవుల్లో భూతకర్త అయినవాడూ ఇదే.
ఆకారం తు భవేద్ యస్య యస్మిన్ దేహం న పశ్యతి ఆకాశాద్యం శరీరేషు కథం తద్ ఉపవర్ణయేత్ ఇన్ద్రియాణాం గుణాః కేచిత్ కథం తాన్ ఉపలక్షయేత్
ఏ రూపం ఎవరికీ కనిపించదో, ఆ రూపాన్ని ఎలా వివరించగలం? శరీరాల్లో ఆకాశం కనిపించదు కదా! అలాగే, ఇంద్రియాల లక్షణాలు ఎలా గ్రహించగలం? వాటి గుణాలను ఎలా గుర్తించగలం?
ఏతద్ వో వర్ణయిష్యామి యథావద్ అనుదర్శనమ్ శృణుధ్వం తద్ ఇహైకాగ్ర్యా యథాతత్త్వం యథా చ తత్
ఇది నిజంగా ఎలా ఉందో, నేను మీకు వివరంగా చెప్పబోతున్నాను. మీరు మనస్సు ఒకచోట పెట్టి, ఇది ఎలా ఉందో, అలాగే వినండి.
శబ్దః శ్రోత్రం తథా ఖాని త్రయమ్ ఆకాశలక్షణమ్ ప్రాణశ్ చేష్టా తథా స్పర్శ ఏతే వాయుగుణాస్ త్రయః
శబ్దం, వినికిడి, మూడు మార్గాలు — ఇవే ఆకాశ లక్షణాలు. ఊపిరి, కదలిక, స్పర్శ — ఇవి వాయువు యొక్క మూడు గుణాలు.
రూపం చక్షుర్ విపాకశ్ చ త్రిధా జ్యోతిర్ విధీయతే రసో ఽథ రసనం స్వేదో గుణాస్ త్వ్ ఏతే త్రయో ఽమ్భసామ్
రూపం, చూపు, మార్పు — ఇవి మూడు అగ్ని లక్షణాలు. రుచి, నాలుక, చెమట — ఇవి మూడు నీటి లక్షణాలు.
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ భూమేర్ ఏతే గుణాస్ త్రయః ఏతావాన్ ఇన్ద్రియగ్రామో వ్యాఖ్యాతః పాఞ్చభౌతికః
వాసన, ముక్కు, శరీరం — ఇవి భూమి యొక్క మూడు లక్షణాలు. ఇలా ఐదు భూతాలతో కూడిన ఇంద్రియాల సముదాయం వివరించబడింది.
వాయోః స్పర్శో రసో ఽద్భ్యశ్ చ జ్యోతిషో రూపమ్ ఉచ్యతే ఆకాశప్రభవః శబ్దో గన్ధో భూమిగుణః స్మృతః
స్పర్శ వాయువులోంచి, రుచి నీటిలోంచి, రూపం అగ్నిలోంచి, శబ్దం ఆకాశంలోంచి, వాసన భూమిలోంచి ఉద్భవిస్తాయని చెప్పబడింది.
మనో బుద్ధిః స్వభావశ్ చ గుణా ఏతే స్వయోనిజాః తే గుణాన్ అతివర్తన్తే గుణేభ్యః పరమా మతాః
మనస్సు, బుద్ధి, స్వభావం — ఇవి స్వయంగా పుట్టిన లక్షణాలు. ఇవి ఇతర గుణాలను మించి, వాటికన్నా ఉన్నతమైనవిగా భావించబడతాయి.
యథా కూర్మ ఇవాఙ్గాని ప్రసార్య సంనియచ్ఛతి ఏవమ్ ఏవేన్ద్రియగ్రామం బుద్ధిశ్రేష్ఠో నియచ్ఛతి
కూర్మం తన అవయవాలను విస్తరించి మళ్లీ లోపలికి తీసుకుంటుంది కదా! అలాగే, బుద్ధి అన్నింటికన్నా శ్రేష్ఠమై, ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తుంది.
యద్ ఊర్ధ్వం పాదతలయోర్ అవార్కోర్ధ్వం చ పశ్యతి ఏతస్మిన్న్ ఏవ కృత్యే సా వర్తతే బుద్ధిర్ ఉత్తమా
పాదాల అడుగుల పైన ఉన్నదీ, సూర్యుని పైన కనిపించేదీ — ఇవన్నీ చేయడంలో ఉత్తమమైన బుద్ధి పనిచేస్తుంది.
గుణైస్ తు నీయతే బుద్ధిర్ బుద్ధిర్ ఏవేన్ద్రియాణ్య్ అపి మనఃషష్ఠాని సర్వాణి బుద్ధ్యా భావాత్ కుతో గుణాః
బుద్ధి గుణాలవల్ల నడిపించబడుతుంది; అదే బుద్ధి ఇంద్రియాలను కూడా నడిపిస్తుంది. ఆరు — అంటే ఇంద్రియాలు, మనస్సు — ఇవన్నీ బుద్ధిలోంచే పుడతాయి. మరి గుణాలు దాని నుండి వేరుగా ఎలా ఉంటాయి?
ఇన్ద్రియాణి నరైః పఞ్చ షష్ఠం తన్ మన ఉచ్యతే సప్తమీం బుద్ధిమ్ ఏవాహుః క్షేత్రజ్ఞం విద్ధి చాష్టమమ్
మనుషులకు ఐదు ఇంద్రియాలు, ఆరవది మనస్సు, ఏడవది బుద్ధి, ఎనిమిదవది క్షేత్రజ్ఞుడు అని తెలుసుకో.
చక్షుర్ ఆలోకనాయైవ సంశయం కురుతే మనః బుద్ధిర్ అధ్యవసానాయ సాక్షీ క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే
కళ్ళు చూడటానికి, మనస్సు సందేహించడానికి, బుద్ధి నిర్ణయం తీసుకోవడానికి, క్షేత్రజ్ఞుడు సాక్షిగా ఉంటాడు.
రజస్ తమశ్ చ సత్త్వం చ త్రయ ఏతే స్వయోనిజాః సమాః సర్వేషు భూతేషు తాన్ గుణాన్ ఉపలక్షయేత్
రజస్సు, తమస్సు, సత్త్వం — ఇవి మూడు స్వయంగా పుట్టిన గుణాలు. ఇవన్నీ అన్ని జీవుల్లో సమానంగా ఉంటాయి. వాటిని మనం గుర్తించాలి.
తత్ర యత్ ప్రీతిసంయుక్తం కించిద్ ఆత్మని లక్షయేత్ ప్రశాన్తమ్ ఇవ సంయుక్తం సత్త్వం తద్ ఉపధారయేత్
మనలో ఆనందంతో కూడినది, ప్రశాంతంగా అనిపించేది — అది సత్త్వం అని తెలుసుకో.
యత్ తు సంతాపసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్ ప్రవృత్తం రజ ఇత్య్ ఏవం తత్ర చాప్య్ ఉపలక్షయేత్
శరీరంలో లేదా మనస్సులో కలిగే కలత, చురుకుదనం ఉన్నదే రజస్సు అని అక్కడ గుర్తించాలి.
యత్ తు సంమోహసంయుక్తమ్ అవ్యక్తం విషమం భవేత్ అప్రతర్క్యమ్ అవిజ్ఞేయం తమస్ తద్ ఉపధారయేత్
మూఢతతో కూడినది, స్పష్టంగా కానిది, అసమంగా ఉన్నది, ఊహించలేనిది, తెలియనిది — అది తమస్సు అని తెలుసుకో.
ప్రహర్షః ప్రీతిర్ ఆనన్దం స్వామ్యం స్వస్థాత్మచిత్తతా అకస్మాద్ యది వా కస్మాద్ వదన్తి సాత్త్వికాన్ గుణాన్
ఆనందం, సంతోషం, పరమానందం, అధికార భావం, మనస్సు స్థిరంగా ఉండటం — ఇవి అకస్మాత్తుగా వచ్చినా, ఏ కారణంతో వచ్చినా — ఇవన్నీ సాత్విక లక్షణాలు.
అభిమానో మృషావాదో లోభో మోహస్ తథాక్షమా లిఙ్గాని రజసస్ తాని వర్తన్తే హేతుతత్త్వతః
అహంకారం, అబద్ధం, లోభం, మాయ, సహనం లేకపోవడం — ఇవన్నీ రజస్సు లక్షణాలు. ఇవి కారణాల వల్ల కలుగుతాయి.
తథా మోహః ప్రమాదశ్ చ తన్ద్రీ నిద్రాప్రబోధితా కథంచిద్ అభివర్తన్తే విజ్ఞేయాస్ తామసా గుణాః
అలాగే మాయ, అజాగ్రత్త, మత్తు, నిద్ర వల్ల కలిగే మెలకువ ఇవన్నీ ఎప్పుడో ఒకప్పుడు కలుగుతాయి. ఇవి అంధకారానికి సంబంధించిన లక్షణాలు అని తెలుసుకోవాలి.
మనః ప్రసృజతే భావం బుద్ధిర్ అధ్యవసాయినీ హృదయం ప్రియమ్ ఏవేహ త్రివిధా కర్మచోదనా
మనస్సు సంకల్పాన్ని కలిగిస్తుంది, బుద్ధి నిర్ణయం తీసుకుంటుంది, హృదయం ఎప్పుడూ ఇష్టమైనదానిపట్ల ఆకర్షితమై ఉంటుంది — ఈ మూడు మన పనులకు ప్రేరణ కలిగించేవి.
ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్య్ అర్థా అర్థేభ్యశ్ చ పరం మనః మనసస్ తు పరా బుద్ధిర్ బుద్ధేర్ ఆత్మా పరః స్మృతః
ఇంద్రియాలకంటే విషయాలు గొప్పవి; విషయాలకంటే మనస్సు గొప్పది; మనస్సుకంటే బుద్ధి గొప్పది; బుద్ధికంటే ఆత్మే అత్యుత్తమం అని చెప్పబడింది.
బుద్ధిర్ ఆత్మా మనుష్యస్య బుద్ధిర్ ఏవాత్మనాయికా యదా వికురుతే భావం తదా భవతి సా మనః
మనిషికి బుద్ధే ఆత్మ. ఆత్మకు మార్గదర్శకురాలు కూడా బుద్ధే. బుద్ధి సంకల్పంగా మారినప్పుడు అది మనస్సవుతుంది.