ఇన్ద్రియాణాం తు సర్వేషాం వశ్యాత్మా చలితస్మృతిః ఆత్మనః సంప్రదానేన మర్త్యో మృత్యుమ్ ఉపాశ్నుతే
ఇంద్రియాలన్నింటికీ లోబడి, మనస్సు చంచలమై, జ్ఞాపకం తగ్గిపోయినప్పుడు, మనిషి తనను తాను ఇంద్రియాలకు అప్పగిస్తే, మరణాన్ని అనుభవిస్తాడు.
విహత్య సర్వసంకల్పాన్ సత్త్వే చిత్తం నివేశయేత్ సత్త్వే చిత్తం సమావేశ్య తతః కాలఞ్జరో భవేత్
అన్ని కోరికలను విడిచిపెట్టి, మనస్సును పవిత్రతలో నిలిపితే, ఆ పవిత్రతలో మనస్సు స్థిరపడినవాడు క్షీణత నుండి విముక్తి పొందుతాడు.
చిత్తప్రసాదేన యతిర్ జహాతీహ శుభాశుభమ్ ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమ్ అత్యన్తమ్ అశ్నుతే
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు, యతి ఇక్కడ శుభాశుభాలను వదిలిపెడతాడు. ప్రశాంతమైన ఆత్మతో తనలో తాను నిలిచి, పరమానందాన్ని పొందుతాడు.
లక్షణం తు ప్రసాదస్య యథా స్వప్నే సుఖం భవేత్ నిర్వాతే వా యథా దీపో దీప్యమానో న కమ్పతే
ప్రశాంతత లక్షణం ఏమిటంటే, కలలో కలిగే ఆనందంలా, గాలిలేని చోట దీపం ఎలా కంపించకుండా వెలిగిపోతుందో అలాగే ఉంటుంది.
ఏవం పూర్వాపరే రాత్రే యుఞ్జన్న్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా లఘ్వాహారో విశుద్ధాత్మా పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మని
ఇలా రాత్రింబవళ్ళు ఆత్మను ఆత్మతో నియంత్రిస్తూ, తక్కువగా తినుతూ, శుద్ధమైన మనస్సుతో ఉన్నవాడు తనలో తాను ఆత్మను దర్శిస్తాడు.
రహస్యం సర్వవేదానామ్ అనైతిహ్యమ్ అనాగమమ్ ఆత్మప్రత్యాయకం శాస్త్రమ్ ఇదం పుత్రానుశాసనమ్
ఈ ఉపదేశం, కుమారునికి చెప్పబడినది, అన్ని వేదాల రహస్యమైనది; ఇది పురాణాలపై గానీ, ఇతర గ్రంథాలపై గానీ ఆధారపడలేదు. స్వయంగా అనుభవించిన ఆత్మజ్ఞానమే దీనికి ఆధారం.
ధర్మాఖ్యానేషు సర్వేషు సత్యాఖ్యానేషు యద్ వసు దశవర్షసహస్రాణి నిర్మథ్యామృతమ్ ఉద్ధృతమ్
ధర్మం, సత్యం గురించి చెప్పిన అన్ని ఉపదేశాల్లో, పదివేల సంవత్సరాలుగా మథించి, అమృతంలా తీసిన సారం ఇదే.
నవనీతం యథా దధ్నః కాష్ఠాద్ అగ్నిర్ యథైవ చ తథైవ విదుషాం జ్ఞానం ముక్తిహేతోః సముద్ధృతమ్
పాలనుండి వెన్నను, కట్టిన చెక్కనుండి అగ్నిని ఎలా తీస్తారో, అలాగే ముక్తికోసం జ్ఞానాన్ని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
స్నాతకానామ్ ఇదం శాస్త్రం వాచ్యం పుత్రానుశాసనమ్ తద్ ఇదం నాప్రశాన్తాయ నాదాన్తాయ తపస్వినే
ఈ శాస్త్రం, కుమారునికి ఇచ్చే ఉపదేశం, విద్యాభ్యాసం పూర్తిచేసినవారికి చెప్పాలి. కానీ మనస్సు ప్రశాంతంగా లేనివారికి, ఇంద్రియ నియమం లేనివారికి, తపస్సు చేసేవారికి చెప్పకూడదు.
నావేదవిదుషే వాచ్యం తథా నానుగతాయ చ నాసూయకాయానృజవే న చానిర్దిష్టకారిణే
వేదాలు తెలియని వారికి, గురువు మాట వినని వారికి, అసూయగలవారికి, నేరుగా ఉండని వారికి, నిర్ణీతమైన పనులు చేయని వారికి ఈ ఉపదేశం చెప్పకూడదు.
న తర్కశాస్త్రదగ్ధాయ తథైవ పిశునాయ చ శ్లాఘినే శ్లాఘనీయాయ ప్రశాన్తాయ తపస్వినే
తర్కశాస్త్రంలో మునిగిపోయిన వారికి, దురుద్దేశ్యంగలవారికి, పొగడుకునే వారికి చెప్పకూడదు. కానీ యోగ్యులైనవారికి, ప్రశాంతులైనవారికి, తపస్సు చేసేవారికి చెప్పాలి.
ఇదం ప్రియాయ పుత్రాయ శిష్యాయానుగతాయ తు రహస్యధర్మం వక్తవ్యం నాన్యస్మై తు కథంచన
ఈ రహస్య ధర్మోపదేశం ప్రియమైన కుమారునికి, గురువు మాట వినే శిష్యునికి మాత్రమే చెప్పాలి; ఇతరులకు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చెప్పకూడదు.
యద్ అప్య్ అస్య మహీం దద్యాద్ రత్నపూర్ణామ్ ఇమాం నరః ఇదమ్ ఏవ తతః శ్రేయ ఇతి మన్యేత తత్త్వవిత్
ఈ భూమిని రత్నాలతో నింపి ఎవరో ఇస్తే కూడా, సత్యాన్ని తెలిసినవాడు ఈ ఉపదేశాన్ని దానికంటే మిన్నగా భావిస్తాడు.
అతో గుహ్యతరార్థం తద్ అధ్యాత్మమ్ అతిమానుషమ్ యత్ తన్ మహర్షిభిర్ దృష్టం వేదాన్తేషు చ గీయతే
అందుకే, ఈ అత్యంత రహస్యమైన అర్థం, ఆత్మకు సంబంధించినది, మానవులకంటే పైగా ఉన్నది, మహర్షులు దర్శించినది, వేదాంతాల్లో పాడబడినదీ ఇక్కడ ఉంది.
తద్ యుష్మభ్యం ప్రయచ్ఛామి యన్ మాం పృచ్ఛత సత్తమాః యన్ మే మనసి వర్తేత యస్ తు వో హృది సంశయః శ్రుతం భవద్భిస్ తత్ సర్వం కిమ్ అన్యత్ కథయామి వః
సద్గుణాలున్నవారూ, మీరు నన్ను అడిగినదంతా, నా మనస్సులో ఉన్నదంతా, మీ హృదయాల్లో ఉన్న సందేహమంతా నేను మీకు చెప్పాను. ఇంకేమి చెప్పాలనుకుంటున్నారు?
అధ్యాత్మం విస్తరేణేహ పునర్ ఏవ వదస్వ నః యద్ అధ్యాత్మం యథా విద్మో భగవన్న్ ఋషిసత్తమ
భగవంతుడా, ఋషిశ్రేష్ఠుడా, ఆత్మ గురించి మాకు మరలా విస్తృతంగా వివరించండి. మేము ఆత్మను నిజంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం.
అధ్యాత్మం యద్ ఇదం విప్రాః పురుషస్యేహ పఠ్యతే యుష్మభ్యం కథయిష్యామి తస్య వ్యాఖ్యావధార్యతామ్
బ్రాహ్మణులారా, మనిషి ఆత్మ గురించి ఇక్కడ చెప్పబడినదాన్ని నేను మీకు వివరంగా వివరించబోతున్నాను. దాని వివరణను శ్రద్ధగా వినండి.
భూమిర్ ఆపస్ తథా జ్యోతిర్ వాయుర్ ఆకాశమ్ ఏవ చ మహాభూతాని యశ్ చైవ సర్వభూతేషు భూతకృత్
భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం — ఇవే మహాభూతాలు. అన్ని జీవుల్లో భూతకర్త అయినవాడూ ఇదే.
ఆకారం తు భవేద్ యస్య యస్మిన్ దేహం న పశ్యతి ఆకాశాద్యం శరీరేషు కథం తద్ ఉపవర్ణయేత్ ఇన్ద్రియాణాం గుణాః కేచిత్ కథం తాన్ ఉపలక్షయేత్
ఏ రూపం ఎవరికీ కనిపించదో, ఆ రూపాన్ని ఎలా వివరించగలం? శరీరాల్లో ఆకాశం కనిపించదు కదా! అలాగే, ఇంద్రియాల లక్షణాలు ఎలా గ్రహించగలం? వాటి గుణాలను ఎలా గుర్తించగలం?
ఏతద్ వో వర్ణయిష్యామి యథావద్ అనుదర్శనమ్ శృణుధ్వం తద్ ఇహైకాగ్ర్యా యథాతత్త్వం యథా చ తత్
ఇది నిజంగా ఎలా ఉందో, నేను మీకు వివరంగా చెప్పబోతున్నాను. మీరు మనస్సు ఒకచోట పెట్టి, ఇది ఎలా ఉందో, అలాగే వినండి.
శబ్దః శ్రోత్రం తథా ఖాని త్రయమ్ ఆకాశలక్షణమ్ ప్రాణశ్ చేష్టా తథా స్పర్శ ఏతే వాయుగుణాస్ త్రయః
శబ్దం, వినికిడి, మూడు మార్గాలు — ఇవే ఆకాశ లక్షణాలు. ఊపిరి, కదలిక, స్పర్శ — ఇవి వాయువు యొక్క మూడు గుణాలు.
రూపం చక్షుర్ విపాకశ్ చ త్రిధా జ్యోతిర్ విధీయతే రసో ఽథ రసనం స్వేదో గుణాస్ త్వ్ ఏతే త్రయో ఽమ్భసామ్
రూపం, చూపు, మార్పు — ఇవి మూడు అగ్ని లక్షణాలు. రుచి, నాలుక, చెమట — ఇవి మూడు నీటి లక్షణాలు.
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ భూమేర్ ఏతే గుణాస్ త్రయః ఏతావాన్ ఇన్ద్రియగ్రామో వ్యాఖ్యాతః పాఞ్చభౌతికః
వాసన, ముక్కు, శరీరం — ఇవి భూమి యొక్క మూడు లక్షణాలు. ఇలా ఐదు భూతాలతో కూడిన ఇంద్రియాల సముదాయం వివరించబడింది.
వాయోః స్పర్శో రసో ఽద్భ్యశ్ చ జ్యోతిషో రూపమ్ ఉచ్యతే ఆకాశప్రభవః శబ్దో గన్ధో భూమిగుణః స్మృతః
స్పర్శ వాయువులోంచి, రుచి నీటిలోంచి, రూపం అగ్నిలోంచి, శబ్దం ఆకాశంలోంచి, వాసన భూమిలోంచి ఉద్భవిస్తాయని చెప్పబడింది.
మనో బుద్ధిః స్వభావశ్ చ గుణా ఏతే స్వయోనిజాః తే గుణాన్ అతివర్తన్తే గుణేభ్యః పరమా మతాః
మనస్సు, బుద్ధి, స్వభావం — ఇవి స్వయంగా పుట్టిన లక్షణాలు. ఇవి ఇతర గుణాలను మించి, వాటికన్నా ఉన్నతమైనవిగా భావించబడతాయి.
యథా కూర్మ ఇవాఙ్గాని ప్రసార్య సంనియచ్ఛతి ఏవమ్ ఏవేన్ద్రియగ్రామం బుద్ధిశ్రేష్ఠో నియచ్ఛతి
కూర్మం తన అవయవాలను విస్తరించి మళ్లీ లోపలికి తీసుకుంటుంది కదా! అలాగే, బుద్ధి అన్నింటికన్నా శ్రేష్ఠమై, ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తుంది.
యద్ ఊర్ధ్వం పాదతలయోర్ అవార్కోర్ధ్వం చ పశ్యతి ఏతస్మిన్న్ ఏవ కృత్యే సా వర్తతే బుద్ధిర్ ఉత్తమా
పాదాల అడుగుల పైన ఉన్నదీ, సూర్యుని పైన కనిపించేదీ — ఇవన్నీ చేయడంలో ఉత్తమమైన బుద్ధి పనిచేస్తుంది.
గుణైస్ తు నీయతే బుద్ధిర్ బుద్ధిర్ ఏవేన్ద్రియాణ్య్ అపి మనఃషష్ఠాని సర్వాణి బుద్ధ్యా భావాత్ కుతో గుణాః
బుద్ధి గుణాలవల్ల నడిపించబడుతుంది; అదే బుద్ధి ఇంద్రియాలను కూడా నడిపిస్తుంది. ఆరు — అంటే ఇంద్రియాలు, మనస్సు — ఇవన్నీ బుద్ధిలోంచే పుడతాయి. మరి గుణాలు దాని నుండి వేరుగా ఎలా ఉంటాయి?
ఇన్ద్రియాణి నరైః పఞ్చ షష్ఠం తన్ మన ఉచ్యతే సప్తమీం బుద్ధిమ్ ఏవాహుః క్షేత్రజ్ఞం విద్ధి చాష్టమమ్
మనుషులకు ఐదు ఇంద్రియాలు, ఆరవది మనస్సు, ఏడవది బుద్ధి, ఎనిమిదవది క్షేత్రజ్ఞుడు అని తెలుసుకో.
చక్షుర్ ఆలోకనాయైవ సంశయం కురుతే మనః బుద్ధిర్ అధ్యవసానాయ సాక్షీ క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే
కళ్ళు చూడటానికి, మనస్సు సందేహించడానికి, బుద్ధి నిర్ణయం తీసుకోవడానికి, క్షేత్రజ్ఞుడు సాక్షిగా ఉంటాడు.