దేవో యః సంశ్రితస్ తస్మిన్ బుద్ధీన్దుర్ ఇవ పుష్కరే క్షేత్రజ్ఞం తం విజానీయాన్ నిత్యం యోగజితాత్మకమ్
యవనికలో చంద్రుడు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, అంతరాత్మలో బుద్ధి ప్రకాశించే ఆ దేవుడిని, క్షేత్రజ్ఞుడిని, యోగంతో స్వయాన్ని జయించుకున్నవాడిగా తెలుసుకో.
తమో రజశ్ చ సత్త్వం చ జ్ఞేయం జీవగుణాత్మకమ్ జీవమ్ ఆత్మగుణం విద్యాద్ ఆత్మానం పరమాత్మనః
తమోగుణం, రజోగుణం, సత్త్వగుణం ఇవన్నీ జీవుని లక్షణాలు. జీవుడు ఆత్మ యొక్క లక్షణం. ఆత్మ పరమాత్మకు చెందింది అని తెలుసుకో.
సచేతనం జీవగుణం వదన్తి స చేష్టతే జీవగుణం చ సర్వమ్ తతః పరం క్షేత్రవిదో వదన్తి ప్రకల్పయన్తో భువనాని సప్త
జీవుని లక్షణం చైతన్యమని, అది క్రియాశీలమని చెబుతారు. ఈ లోకంలోని అన్నీ జీవుని లక్షణమే. దాని దాటి, క్షేత్రజ్ఞులు ఏడు లోకాలను ఊహిస్తూ, పరమాన్ని ప్రకటిస్తారు.
ప్రకృత్యాస్ తు వికారా యే క్షేత్రజ్ఞాస్ తే పరిశ్రుతాః తే చైనం న ప్రజానన్తి న జానాతి స తాన్ అపి
ప్రకృతిలోని మార్పులు క్షేత్రజ్ఞులుగా ప్రసిద్ధి. కానీ వారు ఆ పరమాత్మను తెలుసుకోరు, అతడూ వారిని తెలుసుకోడు.
తైశ్ చైవ కురుతే కార్యం మనఃషష్ఠైర్ ఇహేన్ద్రియైః సుదాన్తైర్ ఇవ సంయన్తా దృఢః పరమవాజిభిః
మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియాలతో కలిసి, వశమైన మంచి గుర్రాలతో రథసారధి ఎలా నడిపిస్తాడో, అలాగే ఇక్కడ కార్యం జరుగుతుంది.
ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్య్ అర్థా అర్థేభ్యః పరమం మనః మనసస్ తు పరా బుద్ధిర్ బుద్ధేర్ ఆత్మా మహాన్ పరః
ఇంద్రియాలకు అర్థాలు పైగా, అర్థాలకు మనస్సు పైగా, మనస్సుకు బుద్ధి పైగా, బుద్ధికి ఆత్మ మహత్తరమైనది.
మహతః పరమ్ అవ్యక్తమ్ అవ్యక్తాత్ పరతో ఽమృతమ్ అమృతాన్ న పరం కించిత్ సా కాష్ఠా పరమా గతిః
మహత్తు కన్నా అవ్యక్తం పైగా, అవ్యక్తం కన్నా అమృతం పైగా. అమృతాన్ని దాటి మరొకటి లేదు. అదే పరమ గమ్యం, పరమ స్థితి.
ఏవం సర్వేషు భూతేషు గూఢాత్మా న ప్రకాశతే దృశ్యతే త్వ్ అగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా సూక్ష్మదర్శిభిః
అలా ఆత్మ అన్ని జీవుల్లో దాగి ఉంటుంది, బయట కనిపించదు. కానీ సూక్ష్మమైన, తపస్సుతో కూడిన బుద్ధి ఉన్నవారు దాన్ని గ్రహిస్తారు.
అన్తరాత్మని సంలీయ మనఃషష్ఠాని మేధయా ఇన్ద్రియైర్ ఇన్ద్రియార్థాంశ్ చ బహుచిత్తమ్ అచిన్తయన్
మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలను బుద్ధితో అంతరాత్మలో లీనం చేసి, ఇంద్రియాల విషయాలను ఆలోచించకుండా, మనస్సు ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
ధ్యానే ఽపి పరమం కృత్వా విద్యాసంపాదితం మనః అనీశ్వరః ప్రశాన్తాత్మా తతో గచ్ఛేత్ పరం పదమ్
జ్ఞానంతో సంపూర్ణమైన మనస్సును ధ్యానంలో పరమ స్థితికి చేర్చినవాడు, కోరికలు లేని, ప్రశాంతమైనవాడు, ఆపై పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.
ఇన్ద్రియాణాం తు సర్వేషాం వశ్యాత్మా చలితస్మృతిః ఆత్మనః సంప్రదానేన మర్త్యో మృత్యుమ్ ఉపాశ్నుతే
ఇంద్రియాలన్నింటికీ లోబడి, మనస్సు చంచలమై, జ్ఞాపకం తగ్గిపోయినప్పుడు, మనిషి తనను తాను ఇంద్రియాలకు అప్పగిస్తే, మరణాన్ని అనుభవిస్తాడు.
విహత్య సర్వసంకల్పాన్ సత్త్వే చిత్తం నివేశయేత్ సత్త్వే చిత్తం సమావేశ్య తతః కాలఞ్జరో భవేత్
అన్ని కోరికలను విడిచిపెట్టి, మనస్సును పవిత్రతలో నిలిపితే, ఆ పవిత్రతలో మనస్సు స్థిరపడినవాడు క్షీణత నుండి విముక్తి పొందుతాడు.
చిత్తప్రసాదేన యతిర్ జహాతీహ శుభాశుభమ్ ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమ్ అత్యన్తమ్ అశ్నుతే
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు, యతి ఇక్కడ శుభాశుభాలను వదిలిపెడతాడు. ప్రశాంతమైన ఆత్మతో తనలో తాను నిలిచి, పరమానందాన్ని పొందుతాడు.
లక్షణం తు ప్రసాదస్య యథా స్వప్నే సుఖం భవేత్ నిర్వాతే వా యథా దీపో దీప్యమానో న కమ్పతే
ప్రశాంతత లక్షణం ఏమిటంటే, కలలో కలిగే ఆనందంలా, గాలిలేని చోట దీపం ఎలా కంపించకుండా వెలిగిపోతుందో అలాగే ఉంటుంది.
ఏవం పూర్వాపరే రాత్రే యుఞ్జన్న్ ఆత్మానమ్ ఆత్మనా లఘ్వాహారో విశుద్ధాత్మా పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మని
ఇలా రాత్రింబవళ్ళు ఆత్మను ఆత్మతో నియంత్రిస్తూ, తక్కువగా తినుతూ, శుద్ధమైన మనస్సుతో ఉన్నవాడు తనలో తాను ఆత్మను దర్శిస్తాడు.
రహస్యం సర్వవేదానామ్ అనైతిహ్యమ్ అనాగమమ్ ఆత్మప్రత్యాయకం శాస్త్రమ్ ఇదం పుత్రానుశాసనమ్
ఈ ఉపదేశం, కుమారునికి చెప్పబడినది, అన్ని వేదాల రహస్యమైనది; ఇది పురాణాలపై గానీ, ఇతర గ్రంథాలపై గానీ ఆధారపడలేదు. స్వయంగా అనుభవించిన ఆత్మజ్ఞానమే దీనికి ఆధారం.
ధర్మాఖ్యానేషు సర్వేషు సత్యాఖ్యానేషు యద్ వసు దశవర్షసహస్రాణి నిర్మథ్యామృతమ్ ఉద్ధృతమ్
ధర్మం, సత్యం గురించి చెప్పిన అన్ని ఉపదేశాల్లో, పదివేల సంవత్సరాలుగా మథించి, అమృతంలా తీసిన సారం ఇదే.
నవనీతం యథా దధ్నః కాష్ఠాద్ అగ్నిర్ యథైవ చ తథైవ విదుషాం జ్ఞానం ముక్తిహేతోః సముద్ధృతమ్
పాలనుండి వెన్నను, కట్టిన చెక్కనుండి అగ్నిని ఎలా తీస్తారో, అలాగే ముక్తికోసం జ్ఞానాన్ని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
స్నాతకానామ్ ఇదం శాస్త్రం వాచ్యం పుత్రానుశాసనమ్ తద్ ఇదం నాప్రశాన్తాయ నాదాన్తాయ తపస్వినే
ఈ శాస్త్రం, కుమారునికి ఇచ్చే ఉపదేశం, విద్యాభ్యాసం పూర్తిచేసినవారికి చెప్పాలి. కానీ మనస్సు ప్రశాంతంగా లేనివారికి, ఇంద్రియ నియమం లేనివారికి, తపస్సు చేసేవారికి చెప్పకూడదు.
నావేదవిదుషే వాచ్యం తథా నానుగతాయ చ నాసూయకాయానృజవే న చానిర్దిష్టకారిణే
వేదాలు తెలియని వారికి, గురువు మాట వినని వారికి, అసూయగలవారికి, నేరుగా ఉండని వారికి, నిర్ణీతమైన పనులు చేయని వారికి ఈ ఉపదేశం చెప్పకూడదు.
న తర్కశాస్త్రదగ్ధాయ తథైవ పిశునాయ చ శ్లాఘినే శ్లాఘనీయాయ ప్రశాన్తాయ తపస్వినే
తర్కశాస్త్రంలో మునిగిపోయిన వారికి, దురుద్దేశ్యంగలవారికి, పొగడుకునే వారికి చెప్పకూడదు. కానీ యోగ్యులైనవారికి, ప్రశాంతులైనవారికి, తపస్సు చేసేవారికి చెప్పాలి.
ఇదం ప్రియాయ పుత్రాయ శిష్యాయానుగతాయ తు రహస్యధర్మం వక్తవ్యం నాన్యస్మై తు కథంచన
ఈ రహస్య ధర్మోపదేశం ప్రియమైన కుమారునికి, గురువు మాట వినే శిష్యునికి మాత్రమే చెప్పాలి; ఇతరులకు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చెప్పకూడదు.
యద్ అప్య్ అస్య మహీం దద్యాద్ రత్నపూర్ణామ్ ఇమాం నరః ఇదమ్ ఏవ తతః శ్రేయ ఇతి మన్యేత తత్త్వవిత్
ఈ భూమిని రత్నాలతో నింపి ఎవరో ఇస్తే కూడా, సత్యాన్ని తెలిసినవాడు ఈ ఉపదేశాన్ని దానికంటే మిన్నగా భావిస్తాడు.
అతో గుహ్యతరార్థం తద్ అధ్యాత్మమ్ అతిమానుషమ్ యత్ తన్ మహర్షిభిర్ దృష్టం వేదాన్తేషు చ గీయతే
అందుకే, ఈ అత్యంత రహస్యమైన అర్థం, ఆత్మకు సంబంధించినది, మానవులకంటే పైగా ఉన్నది, మహర్షులు దర్శించినది, వేదాంతాల్లో పాడబడినదీ ఇక్కడ ఉంది.
తద్ యుష్మభ్యం ప్రయచ్ఛామి యన్ మాం పృచ్ఛత సత్తమాః యన్ మే మనసి వర్తేత యస్ తు వో హృది సంశయః శ్రుతం భవద్భిస్ తత్ సర్వం కిమ్ అన్యత్ కథయామి వః
సద్గుణాలున్నవారూ, మీరు నన్ను అడిగినదంతా, నా మనస్సులో ఉన్నదంతా, మీ హృదయాల్లో ఉన్న సందేహమంతా నేను మీకు చెప్పాను. ఇంకేమి చెప్పాలనుకుంటున్నారు?
అధ్యాత్మం విస్తరేణేహ పునర్ ఏవ వదస్వ నః యద్ అధ్యాత్మం యథా విద్మో భగవన్న్ ఋషిసత్తమ
భగవంతుడా, ఋషిశ్రేష్ఠుడా, ఆత్మ గురించి మాకు మరలా విస్తృతంగా వివరించండి. మేము ఆత్మను నిజంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం.
అధ్యాత్మం యద్ ఇదం విప్రాః పురుషస్యేహ పఠ్యతే యుష్మభ్యం కథయిష్యామి తస్య వ్యాఖ్యావధార్యతామ్
బ్రాహ్మణులారా, మనిషి ఆత్మ గురించి ఇక్కడ చెప్పబడినదాన్ని నేను మీకు వివరంగా వివరించబోతున్నాను. దాని వివరణను శ్రద్ధగా వినండి.
భూమిర్ ఆపస్ తథా జ్యోతిర్ వాయుర్ ఆకాశమ్ ఏవ చ మహాభూతాని యశ్ చైవ సర్వభూతేషు భూతకృత్
భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం — ఇవే మహాభూతాలు. అన్ని జీవుల్లో భూతకర్త అయినవాడూ ఇదే.
ఆకారం తు భవేద్ యస్య యస్మిన్ దేహం న పశ్యతి ఆకాశాద్యం శరీరేషు కథం తద్ ఉపవర్ణయేత్ ఇన్ద్రియాణాం గుణాః కేచిత్ కథం తాన్ ఉపలక్షయేత్
ఏ రూపం ఎవరికీ కనిపించదో, ఆ రూపాన్ని ఎలా వివరించగలం? శరీరాల్లో ఆకాశం కనిపించదు కదా! అలాగే, ఇంద్రియాల లక్షణాలు ఎలా గ్రహించగలం? వాటి గుణాలను ఎలా గుర్తించగలం?
ఏతద్ వో వర్ణయిష్యామి యథావద్ అనుదర్శనమ్ శృణుధ్వం తద్ ఇహైకాగ్ర్యా యథాతత్త్వం యథా చ తత్
ఇది నిజంగా ఎలా ఉందో, నేను మీకు వివరంగా చెప్పబోతున్నాను. మీరు మనస్సు ఒకచోట పెట్టి, ఇది ఎలా ఉందో, అలాగే వినండి.