వేదనార్తాన్ పరాన్ దృష్ట్వా సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః ఏవం తు నిరతో మార్గం విరమేన్ న విమోహితః
ఇతరులు బాధపడుతున్నా చూసినా, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ సమంగా చూడాలి. ఈ విధంగా మార్గంలో నిబద్ధతతో ఉండి, మాయలో పడకూడదు.
అపి వర్ణావకృష్టస్ తు నారీ వా ధర్మకాఙ్క్షిణీ తావ్ అప్య్ ఏతేన మార్గేణ గచ్ఛేతాం పరమాం గతిమ్
తక్కువ జాతికి చెందినవాడు అయినా, ధర్మాన్ని కోరే స్త్రీ అయినా, ఈ మార్గాన్ని అనుసరిస్తే, పరమ గమ్యాన్ని సాధించగలరు.
అజం పురాణమ్ అజరం సనాతనం యమ్ ఇన్ద్రియాతిగమ్ అగోచరం ద్విజాః అవేక్ష్య చేమాం పరమేష్ఠిసామ్యతాం ప్రయాన్త్య్ అనావృత్తిగతిం మనీషిణః
పుట్టుక లేని, పురాతనమైన, వృద్ధాప్యం రాని, శాశ్వతమైన, ఇంద్రియాలకు అందని పరమాత్మను తెలుసుకున్నవారు, ద్విజులారా, పరమ సమత్వాన్ని పొంది, తిరిగి రాని మార్గాన్ని చేరుతారు.
యద్య్ ఏవం వేదవచనం కురు కర్మ త్యజేతి చ కాం దిశం విద్యయా యాన్తి కాం చ గచ్ఛన్తి కర్మణా
వేదం 'కర్మ చేయాలి' అని, 'కర్మను వదిలేయాలి' అని చెప్పినపుడు, జ్ఞానంతో ఏ దారిలో వెళ్తారు? కర్మతో ఏ దారిలో వెళ్తారు?
ఏతద్ వై శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామస్ తద్ భవాన్ ప్రబ్రవీతు నః ఏతద్ అన్యోన్యవైరూప్యం వర్తతే ప్రతికూలతః
ఇది మేము వినాలనుకుంటున్నాము. మీరు మాకు చెప్పండి. ఇందులో పరస్పర విరుద్ధత ఉంది.
శృణుధ్వం మునిశార్దూలా యత్ పృచ్ఛధ్వం సమాసతః కర్మవిద్యామయౌ చోభౌ వ్యాఖ్యాస్యామి క్షరాక్షరౌ
మహర్షులారా, మీరు అడిగినదానిని సంక్షిప్తంగా వినండి. కర్మ మార్గం, జ్ఞాన మార్గం, నశ్వరమైనది, శాశ్వతమైనది రెండింటినీ నేను వివరంగా చెబుతాను.
యాం దిశం విద్యయా యాన్తి యాం గచ్ఛన్తి చ కర్మణా శృణుధ్వం సాంప్రతం విప్రా గహనం హ్య్ ఏతద్ ఉత్తరమ్
జ్ఞానంతో ఏ దారిలో వెళ్తారు, కర్మతో ఏ దారిలో వెళ్తారు — ఇప్పుడు వినండి బ్రాహ్మణులారా, ఇది చాలా లోతైన ప్రశ్న.
అస్తి ధర్మ ఇతి యుక్తం నాస్తి తత్రైవ యో వదేత్ యక్షస్య సాదృశ్యమ్ ఇదం యక్షస్యేదం భవేద్ అథ
ధర్మం ఉంది అని చెప్పినా సరే, లేదు అని చెప్పినా ఇదే చోటుకు వస్తుంది. ఇది యక్షుని స్వభావం, యక్షుని లక్షణం ఇదే.
ద్వావ్ ఇమావ్ అథ పన్థానౌ యత్ర వేదాః ప్రతిష్ఠితాః ప్రవృత్తిలక్షణో ధర్మో నివృత్తో వా విభాషితః
ఈ రెండు మార్గాల్లో వేదాలు స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఒకటి కర్మ లక్షణం, మరొకటి విరక్తి లక్షణం. రెండింటినీ వేదాలు వివరించాయి.
కర్మణా బధ్యతే జన్తుర్ విద్యయా చ విముచ్యతే తస్మాత్ కర్మ న కుర్వన్తి యతయః పారదర్శినః
కర్మ వల్ల జీవి బంధించబడతాడు. జ్ఞానంతో విముక్తి పొందుతాడు. అందుకే పరమార్థాన్ని తెలిసిన యతులు కర్మ చేయరు.
కర్మణా జాయతే ప్రేత్య మూర్తిమాన్ షోడశాత్మకః విద్యయా జాయతే నిత్యమ్ అవ్యక్తం హ్య్ అక్షరాత్మకమ్
కర్మ వల్ల మరణానంతరం పదహారు అవయవాలతో కూడిన శరీరాన్ని పొందుతాడు. జ్ఞానంతో ఎప్పుడూ అవ్యక్తమైన, అక్షర స్వరూపాన్ని పొందుతాడు.
కర్మ త్వ్ ఏకే ప్రశంసన్తి స్వల్పబుద్ధిరతా నరాః తేన తే దేహజాలేన రమయన్త ఉపాసతే
కొంతమంది తక్కువ జ్ఞానంతో ఉన్నవారు కర్మను ప్రశంసిస్తారు. వారు శరీర బంధంలో ఆనందిస్తూ, దానిని ఆరాధిస్తారు.
యే తు బుద్ధిం పరాం ప్రాప్తా ధర్మనైపుణ్యదర్శినః న తే కర్మ ప్రశంసన్తి కూపం నద్యాం పిబన్న్ ఇవ
ధర్మాన్ని లోతుగా గ్రహించిన జ్ఞానులు, నదిలో నీరు ఉన్నప్పుడు బావిలో నీరు తాగడం ఎలా అనవసరో, అలాగే కర్మలను పొగడరు.
కర్మణాం ఫలమ్ ఆప్నోతి సుఖదుఃఖే భవాభవౌ విద్యయా తద్ అవాప్నోతి యత్ర గత్వా న శోచతి
కర్మల వల్ల మనకు సుఖదుఃఖాలు, జననం మరణం వస్తాయి. కానీ జ్ఞానంతో మనం అక్కడికి చేరతాము, అక్కడికి వెళ్లినవాడు ఇక దుఃఖించడు.
న మ్రియతే యత్ర గత్వా యత్ర గత్వా న జాయతే న జీర్యతే యత్ర గత్వా యత్ర గత్వా న వర్ధతే
ఆ స్థితికి చేరినవాడు ఇక మరణించడు, జనించడు, వృద్ధాప్యం రాదు, పెరుగడు కూడా.
యత్ర తద్ బ్రహ్మ పరమమ్ అవ్యక్తమ్ అచలం ధ్రువమ్ అవ్యాకృతమ్ అనాయామమ్ అమృతం చాధియోగవిత్
అక్కడ పరమమైన, అవ్యక్తమైన, అచలమైన, శాశ్వతమైన, మార్పులేని, సులభమైన, అమృతమైన బ్రహ్మం ఉంది. దాన్ని జ్ఞానంలో లీనమైనవారు తెలుసుకుంటారు.
ద్వంద్వైర్ న యత్ర బాధ్యన్తే మానసేన చ కర్మణా సమాః సర్వత్ర మైత్రాశ్ చ సర్వభూతహితే రతాః
అక్కడ ద్వంద్వాలు బాధించవు, మనసు లేదా కర్మల వల్ల కలిగే బాధలు ఉండవు. వారు అందరిలో సమంగా ఉంటారు, అందరికీ మిత్రులై, సమస్త జీవుల హితంలో ఆనందిస్తారు.
విద్యామయో ఽన్యః పురుషో ద్విజాః కర్మమయో ఽపరః విప్రాశ్ చన్ద్రసమస్పర్శః సూక్ష్మయా కలయా స్థితః
ఓ ద్విజులారా! ఒకడు జ్ఞానమయుడు, ఇంకొకడు కర్మమయుడు. జ్ఞానులు చంద్రుని మృదుత్వంలా సున్నితంగా, సూక్ష్మంగా స్థిరంగా ఉంటారు.
తద్ ఏతద్ ఋషిణా ప్రోక్తం విస్తరేణానుగీయతే న వక్తుం శక్యతే ద్రష్టుం చక్రతన్తుమ్ ఇవామ్బరే
ఇది ఋషి చెప్పినది, విస్తృతంగా పాడబడింది. ఇది పూర్తిగా వివరించలేము, ఆకాశంలో చక్రపు దారాన్ని చూడలేము కదా.
ఏకాదశవికారాత్మా కలాసంభారసంభృతః మూర్తిమాన్ ఇతి తం విద్యాద్ విప్రాః కర్మగుణాత్మకమ్
ఓ జ్ఞానులారా! పదకొండు రూపాల కలిగినవాడు, అన్ని శక్తుల సమాహారంగా, కర్మగుణాలతో కూడినవాడని తెలుసుకోండి.
దేవో యః సంశ్రితస్ తస్మిన్ బుద్ధీన్దుర్ ఇవ పుష్కరే క్షేత్రజ్ఞం తం విజానీయాన్ నిత్యం యోగజితాత్మకమ్
యవనికలో చంద్రుడు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, అంతరాత్మలో బుద్ధి ప్రకాశించే ఆ దేవుడిని, క్షేత్రజ్ఞుడిని, యోగంతో స్వయాన్ని జయించుకున్నవాడిగా తెలుసుకో.
తమో రజశ్ చ సత్త్వం చ జ్ఞేయం జీవగుణాత్మకమ్ జీవమ్ ఆత్మగుణం విద్యాద్ ఆత్మానం పరమాత్మనః
తమోగుణం, రజోగుణం, సత్త్వగుణం ఇవన్నీ జీవుని లక్షణాలు. జీవుడు ఆత్మ యొక్క లక్షణం. ఆత్మ పరమాత్మకు చెందింది అని తెలుసుకో.
సచేతనం జీవగుణం వదన్తి స చేష్టతే జీవగుణం చ సర్వమ్ తతః పరం క్షేత్రవిదో వదన్తి ప్రకల్పయన్తో భువనాని సప్త
జీవుని లక్షణం చైతన్యమని, అది క్రియాశీలమని చెబుతారు. ఈ లోకంలోని అన్నీ జీవుని లక్షణమే. దాని దాటి, క్షేత్రజ్ఞులు ఏడు లోకాలను ఊహిస్తూ, పరమాన్ని ప్రకటిస్తారు.
ప్రకృత్యాస్ తు వికారా యే క్షేత్రజ్ఞాస్ తే పరిశ్రుతాః తే చైనం న ప్రజానన్తి న జానాతి స తాన్ అపి
ప్రకృతిలోని మార్పులు క్షేత్రజ్ఞులుగా ప్రసిద్ధి. కానీ వారు ఆ పరమాత్మను తెలుసుకోరు, అతడూ వారిని తెలుసుకోడు.
తైశ్ చైవ కురుతే కార్యం మనఃషష్ఠైర్ ఇహేన్ద్రియైః సుదాన్తైర్ ఇవ సంయన్తా దృఢః పరమవాజిభిః
మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియాలతో కలిసి, వశమైన మంచి గుర్రాలతో రథసారధి ఎలా నడిపిస్తాడో, అలాగే ఇక్కడ కార్యం జరుగుతుంది.
ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్య్ అర్థా అర్థేభ్యః పరమం మనః మనసస్ తు పరా బుద్ధిర్ బుద్ధేర్ ఆత్మా మహాన్ పరః
ఇంద్రియాలకు అర్థాలు పైగా, అర్థాలకు మనస్సు పైగా, మనస్సుకు బుద్ధి పైగా, బుద్ధికి ఆత్మ మహత్తరమైనది.
మహతః పరమ్ అవ్యక్తమ్ అవ్యక్తాత్ పరతో ఽమృతమ్ అమృతాన్ న పరం కించిత్ సా కాష్ఠా పరమా గతిః
మహత్తు కన్నా అవ్యక్తం పైగా, అవ్యక్తం కన్నా అమృతం పైగా. అమృతాన్ని దాటి మరొకటి లేదు. అదే పరమ గమ్యం, పరమ స్థితి.
ఏవం సర్వేషు భూతేషు గూఢాత్మా న ప్రకాశతే దృశ్యతే త్వ్ అగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా సూక్ష్మదర్శిభిః
అలా ఆత్మ అన్ని జీవుల్లో దాగి ఉంటుంది, బయట కనిపించదు. కానీ సూక్ష్మమైన, తపస్సుతో కూడిన బుద్ధి ఉన్నవారు దాన్ని గ్రహిస్తారు.
అన్తరాత్మని సంలీయ మనఃషష్ఠాని మేధయా ఇన్ద్రియైర్ ఇన్ద్రియార్థాంశ్ చ బహుచిత్తమ్ అచిన్తయన్
మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలను బుద్ధితో అంతరాత్మలో లీనం చేసి, ఇంద్రియాల విషయాలను ఆలోచించకుండా, మనస్సు ప్రశాంతంగా మారుతుంది.
ధ్యానే ఽపి పరమం కృత్వా విద్యాసంపాదితం మనః అనీశ్వరః ప్రశాన్తాత్మా తతో గచ్ఛేత్ పరం పదమ్
జ్ఞానంతో సంపూర్ణమైన మనస్సును ధ్యానంలో పరమ స్థితికి చేర్చినవాడు, కోరికలు లేని, ప్రశాంతమైనవాడు, ఆపై పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.