మహాభూతాని సర్వాణి పూర్వసృష్టిః స్వయంభువః భూయిష్ఠం ప్రాణభృద్గ్రామే నివిష్టాని శరీరిషు
స్వయంభువుని మొదటి సృష్టి అయిన మహాభూతాలు అన్నీ, జీవుల సమూహంలో, శరీరాల్లోనే ఎక్కువగా స్థిరంగా ఉంటాయి.
భూమేర్ దేహో జలాత్ స్నేహో జ్యోతిషశ్ చక్షుషీ స్మృతే ప్రాణాపానాశ్రయో వాయుః కోష్ఠాఆకాశం శరీరిణామ్
భూమి నుంచి శరీరం, నీటి నుంచి తేమ, అగ్నిలోంచి కళ్లకు వెలుగు, జ్యోతిలోంచి జ్ఞాపకం, వాయువులో ప్రాణాపానాలు, శరీరపు ఖాళీ ఆకాశం వల్ల కలుగుతాయి.
క్రాన్తౌ విష్ణుర్ బలే శక్రః కోష్ఠే ఽగ్నిర్ భోక్తుమ్ ఇచ్ఛతి కర్ణయోః ప్రదిశః శ్రోత్రే జిహ్వాయాం వాక్ సరస్వతీ
చలనం లో విష్ణువు, బలంలో ఇంద్రుడు, కడుపులో అన్నం తినాలనే ఆకాంక్షతో అగ్ని, చెవుల్లో దిక్కులు, వినికిలో శబ్దం, నాలుకలో మాటకు సరస్వతి ఉంటారు.
కర్ణౌ త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా నాసికా చైవ పఞ్చమీ దశ తానీన్ద్రియోక్తాని ద్వారాణ్య్ ఆహారసిద్ధయే
చెవులు, చర్మం, కళ్ళు, నాలుక, ఐదవది ముక్కు—ఈ పది ఇంద్రియాలు అన్నీ ఆహారాన్ని పొందేందుకు ద్వారాలుగా ఉంటాయి.
శబ్దస్పర్శౌ తథా రూపం రసం గన్ధం చ పఞ్చమమ్ ఇన్ద్రియార్థాన్ పృథగ్ విద్యాద్ ఇన్ద్రియేభ్యస్ తు నిత్యదా
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, ఐదవది వాసన—ఇవి ఎప్పుడూ ఇంద్రియాలకు వేరు, వాటి విషయాలుగా గుర్తించాలి.
ఇన్ద్రియాణి మనో యుఙ్క్తే అవశ్యాన్ ఇవ రాజినః మనశ్ చాపి సదా యుఙ్క్తే భూతాత్మా హృదయాశ్రితః
రాజు తన ప్రజలను ఎలా నియంత్రిస్తాడో, మనస్సు కూడా ఇంద్రియాలను అలాగే నియంత్రిస్తుంది. హృదయంలో ఉండే జీవాత్మ మనస్సును ఎప్పుడూ నియమిస్తుంది.
ఇన్ద్రియాణాం తథైవైషాం సర్వేషామ్ ఈశ్వరం మనః నియమే చ విసర్గే చ భూతాత్మా మనసస్ తథా
ఇంద్రియాలన్నింటిలో మనస్సే అధిపతి. నియమంలోనూ, విడిచిపెట్టడంలోనూ, మనస్సుకి జీవాత్మే అధిపతి.
ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థాశ్ చ స్వభావశ్ చేతనా మనః ప్రాణాపానౌ చ జీవశ్ చ నిత్యం దేహేషు దేహినామ్
ఇంద్రియాలు, వాటి విషయాలు, స్వభావం, చైతన్యం, మనస్సు, ప్రాణాపానాలు, జీవాత్మ—ఇవి అన్నీ ఎప్పుడూ జీవుల శరీరాల్లో ఉంటాయి.
ఆశ్రయో నాస్తి సత్త్వస్య గుణశబ్దో న చేతనాః సత్త్వం హి తేజః సృజతి న గుణాన్ వై కథంచన
సత్త్వానికి వేరుగా ఆధారం లేదు, 'గుణం' అనే పేరు లేదు, అది చైతన్యం కాదు. సత్త్వం ప్రకాశాన్ని కలిగిస్తుంది, కానీ ఎప్పుడూ గుణాలను సృష్టించదు.
ఏవం సప్తదశం దేహం వృతం షోడశభిర్ గుణైః మనీషీ మనసా విప్రాః పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మని
ఇలా పదిహేడు భాగాలైన శరీరాన్ని, పది ఆరు లక్షణాలు చుట్టుముట్టినట్లు, జ్ఞానులు తమ మనస్సుతో తమలోని ఆత్మను తాము చూస్తారు.
న హ్య్ అయం చక్షుషా దృశ్యో న చ సర్వైర్ అపీన్ద్రియైః మనసా తు ప్రదీప్తేన మహాన్ ఆత్మా ప్రకాశతే
ఈ ఆత్మను కన్నుతో గానీ, ఇతర ఇంద్రియాలతో గానీ చూడలేరు. కానీ ప్రకాశవంతమైన మనస్సుతో మహాత్మను గ్రహించవచ్చు.
అశబ్దస్పర్శరూపం తచ్ చారసాగన్ధమ్ అవ్యయమ్ అశరీరం శరీరే స్వే నిరీక్షేత నిరిన్ద్రియమ్
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, వాసన లేని, నశించని, శరీరం లేని, ఇంద్రియాలు లేని ఆత్మను తన శరీరంలోనే చూడాలి.
అవ్యక్తం సర్వదేహేషు మర్త్యేషు పరమార్చితమ్ యో ఽనుపశ్యతి స ప్రేత్య కల్పతే బ్రహ్మభూయతః
అప్రకటితమైన, అన్ని శరీరాల్లో, మరణించేవారిలో అత్యంత పూజ్యమైనదాన్ని ఎవడు చూస్తాడో, అతడు మరణించిన తరువాత బ్రహ్మత్వాన్ని పొందుతాడు.
విద్యావినయసంపన్నబ్రాహ్మణే గవి హస్తిని శుని చైవ శ్వపాకే చ పణ్డితాః సమదర్శినః
విద్య, వినయంతో కూడిన బ్రాహ్మణుడిని, ఆవును, ఏనుగును, కుక్కను, కుక్కను తినేవాడిని కూడా పండితులు సమంగా చూస్తారు.
స హి సర్వేషు భూతేషు జఙ్గమేషు ధ్రువేషు చ వసత్య్ ఏకో మహాన్ ఆత్మా యేన సర్వమ్ ఇదం తతమ్
ఎల్లా ప్రాణుల్లో, చలించేవాళ్లలో, స్థిరంగా ఉన్నవాళ్లలో, ఒక్క మహాత్మే ఉన్నాడు. అతడే ఈ సర్వాన్ని వ్యాపించాడని తెలుసుకోవాలి.
సర్వభూతేషు చాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని యదా పశ్యతి భూతాత్మా బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా
ప్రతి జీవిలో ఆత్మను, ఆత్మలో అన్ని జీవులను ఎవడు చూస్తాడో, అతడు బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
యావాన్ ఆత్మని వేదాత్మా తావాన్ ఆత్మా పరాత్మని య ఏవం సతతం వేద సో ఽమృతత్వాయ కల్పతే
ఎంతమాత్రం ఆత్మను తనలో తెలుసుకుంటాడో, అంతే పరమాత్మలో ఆత్మ ఉంటుంది. ఇది ఎప్పుడూ తెలుసుకునే వాడు అమృతత్వానికి అర్హుడు.
సర్వభూతాత్మభూతస్య సర్వభూతహితస్య చ దేవాపి మార్గే ముహ్యన్తి అపదస్య పదైషిణః
అన్ని జీవుల ఆత్మగా, అందరికీ మేలు చేయువాడిగా మారినవారి మార్గంలో, దిక్కులేని స్థితిని కోరే వారికి దేవతలే కూడా అయోమయానికి గురవుతారు.
శకున్తానామ్ ఇవాకాశే మత్స్యానామ్ ఇవ చోదకే యథా గతిర్ న దృశ్యేత తథా జ్ఞానవిదాం గతిః
పక్షులు ఆకాశంలో ఎట్లా ఎక్కడికి వెళ్ళాయో మనకు కనపడదు. చేపలు నీటిలో ఎలా తిరుగుతాయో కూడా మనం చూడలేం. అలాగే జ్ఞానం కలిగినవారి మార్గం కూడా ఎవరికీ తెలియదు.
కాలః పచతి భూతాని సర్వాణ్య్ ఏవాత్మనాత్మని యస్మింస్ తు పచ్యతే కాలస్ తన్ న వేదేహ కశ్చన
కాలం అన్నీ జీవులను వాటి లోపలే మెల్లగా మార్చేస్తుంది. కానీ కాలమే ఎక్కడ కలిసిపోతుందో, దాన్ని ఇక్కడ ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు.
న తద్ ఊర్ధ్వం న తిర్యక్ చ నాధో న చ పునః పునః న మధ్యే ప్రతిగృహ్ణీతే నైవ కించిన్ న కశ్చన
అది పైకి కాదు, అడ్డంగా కాదు, కిందా కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ కూడా కాదు. మధ్యలో ఏదీ తీసుకోదు, ఏదీ కూడా కాదు, ఎవ్వరూ కూడా కాదు.
సర్వే తత్స్థా ఇమే లోకా బాహ్యమ్ ఏషాం న కించన యద్య్ అప్య్ అగ్రే సమాగచ్ఛేద్ యథా బాణో గుణచ్యుతః
ఈ లోకాలు అన్నీ ఆ పరమాత్మలోనే ఉన్నాయి. వాటికి బయట ఎలాంటి వస్తువూ లేదు. అవన్నీ ముందుగా కలిసినా, అది విల్లు నుండి విడిచిన బాణంలా ఉంటుంది.
నైవాన్తం కారణస్యేయాద్ యద్య్ అపి స్యాన్ మనోజవః తస్మాత్ సూక్ష్మతరం నాస్తి నాస్తి స్థూలతరం తథా
మనస్సు ఎంత వేగంగా పోయినా, కారణానికి చివరను చేరుకోలేను. అందుకే, దానికన్నా సూక్ష్మమైనది లేదు, దానికన్నా స్థూలమైనది కూడా లేదు.
సర్వతఃపాణిపాదం తత్ సర్వతోక్షిశిరోముఖమ్ సర్వతఃశ్రుతిమల్ లోకే సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి
ఆ పరమాత్మకి అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు ఉన్నాయి. అన్ని వైపులా ముఖాలు, తలలు ఉన్నాయి. లోకంలో ఎక్కడైనా వినిపిస్తుంది. అన్నింటిని ఆవరించి నిలిచివుంటుంది.
తద్ ఏవాణోర్ అణుతరం తన్ మహద్భ్యో మహత్తరమ్ తద్ అన్తః సర్వభూతానాం ధ్రువం తిష్ఠన్ న దృశ్యతే
అది అతి సూక్ష్మమైనదానికన్నా సూక్ష్మం, అతి గొప్పదానికన్నా గొప్పది. అది అన్ని జీవులలో ఉండి, స్థిరంగా ఉన్నా, కనపడదు.
అక్షరం చ క్షరం చైవ ద్వేధా భావో ఽయమ్ ఆత్మనః క్షరః సర్వేషు భూతేషు దివ్యం త్వ్ అమృతమ్ అక్షరమ్
క్షరమూ, అక్షరమూ — ఇవి ఆత్మ యొక్క రెండు స్వరూపాలు. క్షరం అన్నీ జీవులలో ఉంది. కానీ దివ్యమైన, అమృతమైనది అక్షరం.
నవద్వారం పురం కృత్వా హంసో హి నియతో వశీ ఈదృశః సర్వభూతస్య స్థావరస్య చరస్య చ
తొమ్మిది ద్వారాల నగరాన్ని నిర్మించుకుని, ఆ హంస నియమంతో, ఆత్మ నియంత్రణతో, స్థిరమైనదానిలోను, చలించే దానిలోను కూడా ఉంటుంది.
హానేనాభివికల్పానాం నరాణాం సంచయేన చ శరీరాణామ్ అజస్యాహుర్ హంసత్వం పారదర్శినః
వివిధ భేదాలతో ఉన్న మనుషుల శరీరాలు పోయినప్పుడు, వచ్చినప్పుడు, దాని ద్వారా పరమార్థాన్ని చూసేవారు ఆ హంసత్వాన్ని జన్మించనిదిగా అంటారు.
హంసోక్తం చ క్షరం చైవ కూటస్థం యత్ తద్ అక్షరమ్ తద్ విద్వాన్ అక్షరం ప్రాప్య జహాతి ప్రాణజన్మనీ
హంసగా చెప్పబడిన క్షరమూ, స్థిరంగా ఉండే అక్షరమూ — వీటిలో జ్ఞానము కలిగినవాడు అక్షరాన్ని పొందిన తర్వాత ప్రాణమూ, జన్మమూ వదిలేస్తాడు.
భవతాం పృచ్ఛతాం విప్రా యథావద్ ఇహ తత్త్వతః సాంఖ్యం జ్ఞానేన సంయుక్తం యద్ ఏతత్ కీర్తితం మయా
మీరు అడిగిన ప్రకారం, బ్రాహ్మణులారా, నేను ఇక్కడ సాంక్యాన్ని, జ్ఞానంతో కలిపి, నిజంగా వివరించాను.