ఇన్ద్రియాణి న సేవేత వైరాగ్యేణ చ యోగవిత్ సదా చాభ్యాసయోగేన ముచ్యతే నాత్ర సంశయః
యోగాన్ని తెలిసినవాడు ఇంద్రియాలకు లోనవకుండా, విరక్తితో ఉండాలి. ఎప్పుడూ సాధనతో ఉండి, నిస్సందేహంగా ముక్తిని పొందుతాడు.
న చ పద్మాసనాద్ యోగో న నాసాగ్రనిరీక్షణాత్ మనసశ్ చేన్ద్రియాణాం చ సంయోగో యోగ ఉచ్యతే
పద్మాసనంలో కూర్చోవడం లేదా ముక్కు చివర చూడడమే యోగం కాదు; మనస్సు, ఇంద్రియాల ఐక్యమే యోగం అని అంటారు.
ఏవం మయా మునిశ్రేష్ఠా యోగః ప్రోక్తో విముక్తిదః సంసారమోక్షహేతుశ్ చ కిమ్ అన్యచ్ ఛ్రోతుమ్ ఇచ్ఛథ
మహర్షులారా! విముక్తిని ఇచ్చే, సంసారముంచి విడిపించే యోగాన్ని నేను వివరించాను. ఇంకేమైనా వినాలనుకుంటున్నారా?
శ్రుత్వా తే వచనం తస్య సాధు సాధ్వ్ ఇతి చాబ్రువన్ వ్యాసం ప్రశస్య సంపూజ్య పునః ప్రష్టుం సముద్యతాః
అతని మాటలు విని, వారు 'బాగుంది, బాగుంది!' అన్నారు. వ్యాసుడిని ప్రశంసించి, గౌరవించి, మరింత అడగడానికి సిద్ధమయ్యారు.
తవ వక్త్రాబ్ధిసంభూతమ్ అమృతం వాఙ్మయం మునే పిబతాం నో ద్విజశ్రేష్ఠ న తృప్తిర్ ఇహ దృశ్యతే
మహర్షీ! నీ నోటిలోని సముద్రంలా ఉప్పొంగి వచ్చే అమృతమైన మాటలు మేము ఎంతగా పానంచేసినా తృప్తి కలగడం లేదు, ద్విజశ్రేష్ఠా!
తస్మాద్ యోగం మునే బ్రూహి విస్తరేణ విముక్తిదమ్ సాంఖ్యం చ ద్విపదాం శ్రేష్ఠ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామహే వయమ్
కాబట్టి, మునీంద్రా! మాకు విముక్తిని ఇచ్చే యోగాన్ని, అలాగే సాంఖ్యాన్ని కూడా వివరంగా చెప్పు. మేము వినాలని కోరుకుంటున్నాము.
ప్రజ్ఞావాఞ్ శ్రోత్రియో యజ్వా ఖ్యాతః ప్రాజ్ఞో ఽనసూయకః సత్యధర్మమతిర్ బ్రహ్మన్ కథం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి
బ్రహ్మన్! జ్ఞానవంతుడు, వేదపండితుడు, యజ్ఞకర్త, ప్రసిద్ధుడు, వివేకశాలి, అసూయ లేని వాడు, సత్యధర్మంలో స్థిరుడైనవాడు బ్రహ్మాన్ని ఎలా పొందగలడు?
తపసా బ్రహ్మచర్యేణ సర్వత్యాగేన మేధయా సాంఖ్యే వా యది వా యోగ ఏతత్ పృష్టో వదస్వ నః
తపస్సుతోనా, బ్రహ్మచర్యంతోనా, సంపూర్ణ త్యాగంతోనా, మేధస్సుతోనా, సాంఖ్యమార్గమా, యోగమా? మేము అడిగినదానికి నీవు చెప్పు.
మనసశ్ చేన్ద్రియాణాం చ యథైకాగ్ర్యమ్ అవాప్యతే యేనోపాయేన పురుషస్ తత్ త్వం వ్యాఖ్యాతుమ్ అర్హసి
మనస్సు, ఇంద్రియాలు ఏ విధంగా ఏకాగ్రతను పొందగలవు? దానికి మార్గం ఏంటి? దయచేసి మాకు వివరించు.
నాన్యత్ర జ్ఞానతపసోర్ నాన్యత్రేన్ద్రియనిగ్రహాత్ నాన్యత్ర సర్వసంత్యాగాత్ సిద్ధిం విన్దతి కశ్చన
జ్ఞానం, తపస్సు, ఇంద్రియనిగ్రహం, సంపూర్ణ త్యాగం తప్ప మరే విధంగా ఎవ్వరూ సిద్ధిని పొందలేరు.
మహాభూతాని సర్వాణి పూర్వసృష్టిః స్వయంభువః భూయిష్ఠం ప్రాణభృద్గ్రామే నివిష్టాని శరీరిషు
స్వయంభువుని మొదటి సృష్టి అయిన మహాభూతాలు అన్నీ, జీవుల సమూహంలో, శరీరాల్లోనే ఎక్కువగా స్థిరంగా ఉంటాయి.
భూమేర్ దేహో జలాత్ స్నేహో జ్యోతిషశ్ చక్షుషీ స్మృతే ప్రాణాపానాశ్రయో వాయుః కోష్ఠాఆకాశం శరీరిణామ్
భూమి నుంచి శరీరం, నీటి నుంచి తేమ, అగ్నిలోంచి కళ్లకు వెలుగు, జ్యోతిలోంచి జ్ఞాపకం, వాయువులో ప్రాణాపానాలు, శరీరపు ఖాళీ ఆకాశం వల్ల కలుగుతాయి.
క్రాన్తౌ విష్ణుర్ బలే శక్రః కోష్ఠే ఽగ్నిర్ భోక్తుమ్ ఇచ్ఛతి కర్ణయోః ప్రదిశః శ్రోత్రే జిహ్వాయాం వాక్ సరస్వతీ
చలనం లో విష్ణువు, బలంలో ఇంద్రుడు, కడుపులో అన్నం తినాలనే ఆకాంక్షతో అగ్ని, చెవుల్లో దిక్కులు, వినికిలో శబ్దం, నాలుకలో మాటకు సరస్వతి ఉంటారు.
కర్ణౌ త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా నాసికా చైవ పఞ్చమీ దశ తానీన్ద్రియోక్తాని ద్వారాణ్య్ ఆహారసిద్ధయే
చెవులు, చర్మం, కళ్ళు, నాలుక, ఐదవది ముక్కు—ఈ పది ఇంద్రియాలు అన్నీ ఆహారాన్ని పొందేందుకు ద్వారాలుగా ఉంటాయి.
శబ్దస్పర్శౌ తథా రూపం రసం గన్ధం చ పఞ్చమమ్ ఇన్ద్రియార్థాన్ పృథగ్ విద్యాద్ ఇన్ద్రియేభ్యస్ తు నిత్యదా
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, ఐదవది వాసన—ఇవి ఎప్పుడూ ఇంద్రియాలకు వేరు, వాటి విషయాలుగా గుర్తించాలి.
ఇన్ద్రియాణి మనో యుఙ్క్తే అవశ్యాన్ ఇవ రాజినః మనశ్ చాపి సదా యుఙ్క్తే భూతాత్మా హృదయాశ్రితః
రాజు తన ప్రజలను ఎలా నియంత్రిస్తాడో, మనస్సు కూడా ఇంద్రియాలను అలాగే నియంత్రిస్తుంది. హృదయంలో ఉండే జీవాత్మ మనస్సును ఎప్పుడూ నియమిస్తుంది.
ఇన్ద్రియాణాం తథైవైషాం సర్వేషామ్ ఈశ్వరం మనః నియమే చ విసర్గే చ భూతాత్మా మనసస్ తథా
ఇంద్రియాలన్నింటిలో మనస్సే అధిపతి. నియమంలోనూ, విడిచిపెట్టడంలోనూ, మనస్సుకి జీవాత్మే అధిపతి.
ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థాశ్ చ స్వభావశ్ చేతనా మనః ప్రాణాపానౌ చ జీవశ్ చ నిత్యం దేహేషు దేహినామ్
ఇంద్రియాలు, వాటి విషయాలు, స్వభావం, చైతన్యం, మనస్సు, ప్రాణాపానాలు, జీవాత్మ—ఇవి అన్నీ ఎప్పుడూ జీవుల శరీరాల్లో ఉంటాయి.
ఆశ్రయో నాస్తి సత్త్వస్య గుణశబ్దో న చేతనాః సత్త్వం హి తేజః సృజతి న గుణాన్ వై కథంచన
సత్త్వానికి వేరుగా ఆధారం లేదు, 'గుణం' అనే పేరు లేదు, అది చైతన్యం కాదు. సత్త్వం ప్రకాశాన్ని కలిగిస్తుంది, కానీ ఎప్పుడూ గుణాలను సృష్టించదు.
ఏవం సప్తదశం దేహం వృతం షోడశభిర్ గుణైః మనీషీ మనసా విప్రాః పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆత్మని
ఇలా పదిహేడు భాగాలైన శరీరాన్ని, పది ఆరు లక్షణాలు చుట్టుముట్టినట్లు, జ్ఞానులు తమ మనస్సుతో తమలోని ఆత్మను తాము చూస్తారు.
న హ్య్ అయం చక్షుషా దృశ్యో న చ సర్వైర్ అపీన్ద్రియైః మనసా తు ప్రదీప్తేన మహాన్ ఆత్మా ప్రకాశతే
ఈ ఆత్మను కన్నుతో గానీ, ఇతర ఇంద్రియాలతో గానీ చూడలేరు. కానీ ప్రకాశవంతమైన మనస్సుతో మహాత్మను గ్రహించవచ్చు.
అశబ్దస్పర్శరూపం తచ్ చారసాగన్ధమ్ అవ్యయమ్ అశరీరం శరీరే స్వే నిరీక్షేత నిరిన్ద్రియమ్
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, వాసన లేని, నశించని, శరీరం లేని, ఇంద్రియాలు లేని ఆత్మను తన శరీరంలోనే చూడాలి.
అవ్యక్తం సర్వదేహేషు మర్త్యేషు పరమార్చితమ్ యో ఽనుపశ్యతి స ప్రేత్య కల్పతే బ్రహ్మభూయతః
అప్రకటితమైన, అన్ని శరీరాల్లో, మరణించేవారిలో అత్యంత పూజ్యమైనదాన్ని ఎవడు చూస్తాడో, అతడు మరణించిన తరువాత బ్రహ్మత్వాన్ని పొందుతాడు.
విద్యావినయసంపన్నబ్రాహ్మణే గవి హస్తిని శుని చైవ శ్వపాకే చ పణ్డితాః సమదర్శినః
విద్య, వినయంతో కూడిన బ్రాహ్మణుడిని, ఆవును, ఏనుగును, కుక్కను, కుక్కను తినేవాడిని కూడా పండితులు సమంగా చూస్తారు.
స హి సర్వేషు భూతేషు జఙ్గమేషు ధ్రువేషు చ వసత్య్ ఏకో మహాన్ ఆత్మా యేన సర్వమ్ ఇదం తతమ్
ఎల్లా ప్రాణుల్లో, చలించేవాళ్లలో, స్థిరంగా ఉన్నవాళ్లలో, ఒక్క మహాత్మే ఉన్నాడు. అతడే ఈ సర్వాన్ని వ్యాపించాడని తెలుసుకోవాలి.
సర్వభూతేషు చాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని యదా పశ్యతి భూతాత్మా బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా
ప్రతి జీవిలో ఆత్మను, ఆత్మలో అన్ని జీవులను ఎవడు చూస్తాడో, అతడు బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
యావాన్ ఆత్మని వేదాత్మా తావాన్ ఆత్మా పరాత్మని య ఏవం సతతం వేద సో ఽమృతత్వాయ కల్పతే
ఎంతమాత్రం ఆత్మను తనలో తెలుసుకుంటాడో, అంతే పరమాత్మలో ఆత్మ ఉంటుంది. ఇది ఎప్పుడూ తెలుసుకునే వాడు అమృతత్వానికి అర్హుడు.
సర్వభూతాత్మభూతస్య సర్వభూతహితస్య చ దేవాపి మార్గే ముహ్యన్తి అపదస్య పదైషిణః
అన్ని జీవుల ఆత్మగా, అందరికీ మేలు చేయువాడిగా మారినవారి మార్గంలో, దిక్కులేని స్థితిని కోరే వారికి దేవతలే కూడా అయోమయానికి గురవుతారు.
శకున్తానామ్ ఇవాకాశే మత్స్యానామ్ ఇవ చోదకే యథా గతిర్ న దృశ్యేత తథా జ్ఞానవిదాం గతిః
పక్షులు ఆకాశంలో ఎట్లా ఎక్కడికి వెళ్ళాయో మనకు కనపడదు. చేపలు నీటిలో ఎలా తిరుగుతాయో కూడా మనం చూడలేం. అలాగే జ్ఞానం కలిగినవారి మార్గం కూడా ఎవరికీ తెలియదు.
కాలః పచతి భూతాని సర్వాణ్య్ ఏవాత్మనాత్మని యస్మింస్ తు పచ్యతే కాలస్ తన్ న వేదేహ కశ్చన
కాలం అన్నీ జీవులను వాటి లోపలే మెల్లగా మార్చేస్తుంది. కానీ కాలమే ఎక్కడ కలిసిపోతుందో, దాన్ని ఇక్కడ ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు.