న మనోవికలే ధ్మాతే న శ్రాన్తే క్షుధితే తథా న ద్వంద్వే న చ శీతే చ న చోష్ణే నానిలాత్మకే
మనస్సు కలవరంగా ఉన్నప్పుడు, ఊపిరి ముట్టుకోలేని స్థితిలో, అలసటగా, ఆకలిగా ఉన్నప్పుడు, ద్వంద్వభావంలో, చలిలో, వేడిలో, గాలి ఎక్కువగా ఉన్న చోట యోగాన్ని చేయకూడదు.
సశబ్దే న జలాభ్యాసే జీర్ణగోష్ఠే చతుష్పథే సరీసృపే శ్మశానే చ న నద్యన్తే ఽగ్నిసంనిధౌ
శబ్దం ఎక్కువగా ఉన్న చోట, నీటి దగ్గర, పాడైన గోశాలలో, నాలుగు దారుల కూడలిలో, పాములు వంటి జంతువుల మధ్య, శ్మశానంలో, నది ఒడ్డున, అగ్ని సమీపంలో యోగాన్ని చేయకూడదు.
న చైత్యే న చ వల్మీకే సభయే కూపసంనిధౌ న శుష్కపర్ణనిచయే యోగం యుఞ్జీత కర్హిచిత్
దేవాలయం, పుట్ట, భయంకరమైన ప్రదేశం, బావి దగ్గర, ఎండిపోయిన ఆకుల దిబ్బపై ఎప్పుడూ యోగాన్ని చేయరాదు.
దేశాన్ ఏతాన్ అనాదృత్య మూఢత్వాద్ యో యునక్తి వై ప్రవక్ష్యే తస్య యే దోషా జాయన్తే విఘ్నకారకాః
ఈ ప్రదేశాలను తెలియకపోయి ఎవరు యోగాన్ని చేస్తే, వారికి కలిగే లోపాలను, అవరోధాలను నేను వివరించబోతున్నాను.
బాధిర్యం జడతా లోపః స్మృతేర్ మూకత్వమ్ అన్ధతా జ్వరశ్ చ జాయతే సద్యస్ తద్వద్ అజ్ఞానసంభవః
వారు చెవిటితనం, మూర్ఖత్వం, జ్ఞాపకశక్తి కోల్పోవడం, మౌనం, అంధత్వం, జ్వరం, అలాగే అజ్ఞానం వెంటనే కలుగుతాయి.
తస్మాత్ సర్వాత్మనా కార్యా రక్షా యోగవిదా సదా ధర్మార్థకామమోక్షాణాం శరీరం సాధనం యతః
కాబట్టి యోగాన్ని తెలిసినవాడు శరీరాన్ని అన్ని విధాలా ఎప్పుడూ కాపాడాలి. ఎందుకంటే ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షాలకు శరీరమే సాధనం.
ఆశ్రమే విజనే గుహ్యే నిఃశబ్దే నిర్భయే నగే శూన్యాగారే శుచౌ రమ్యే చైకాన్తే దేవతాలయే
ఆశ్రమంలో, ఏకాంతంగా, రహస్యంగా, నిశ్శబ్దంగా, భయములేని ప్రదేశంలో, కొండపై, ఖాళీ ఇల్లులో, పరిశుభ్రంగా, అందమైన ఒంటరిగా ఉన్న చోట లేదా దేవాలయంలో యోగ సాధన చేయాలి.
రజన్యాః పశ్చిమే యామే పూర్వే చ సుసమాహితః పూర్వాహ్ణే మధ్యమే చాహ్ని యుక్తాహారో జితేన్ద్రియః
రాత్రి చివరి భాగంలో లేదా ఉదయాన్నే, మనస్సు స్థిరంగా ఉండేటట్లు, ఉదయం లేదా మధ్యాహ్నం, మితాహారం తీసుకుని, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకుని యోగ సాధన చేయాలి.
ఆసీనః ప్రాఙ్ముఖో రమ్య ఆసనే సుఖనిశ్చలే నాతినీచే న చోచ్ఛ్రితే నిఃస్పృహః సత్యవాక్ శుచిః
తూర్పు దిశగా, సుఖంగా, స్థిరంగా ఉన్న ఆసనంపై, ఎక్కువ తక్కువ కాకుండా కూర్చొని, ఆశలు లేకుండా, నిజాయితీగా మాట్లాడుతూ, పరిశుభ్రంగా ఉండాలి.
యుక్తనిద్రో జితక్రోధః సర్వభూతహితే రతః సర్వద్వంద్వసహో ధీరః సమకాయాఙ్ఘ్రిమస్తకః
నిద్రను మితంగా తీసుకుని, కోపాన్ని జయించి, సమస్త జీవుల హితంలో తలమునకలై, అన్ని ద్వంద్వాలను సహించి, శరీరం, కాళ్లు, తల సూటిగా ఉండేటట్లు స్థిరంగా ఉండాలి.
నాభౌ నిధాయ హస్తౌ ద్వౌ శాన్తః పద్మాసనే స్థితః సంస్థాప్య దృష్టిం నాసాగ్రే ప్రాణాన్ ఆయమ్య వాగ్యతః
రెండు చేతులను నాభిపై ఉంచి, ప్రశాంతంగా, పద్మాసనంలో కూర్చొని, దృష్టిని ముక్కు చివరపై స్థిరపరిచి, ఊపిరిని నియంత్రించి, మాటను అదుపులో ఉంచాలి.
సమాహృత్యేన్ద్రియగ్రామం మనసా హృదయే మునిః ప్రణవం దీర్ఘమ్ ఉద్యమ్య సంవృతాస్యః సునిశ్చలః
ఇంద్రియాలను సమీకరించి, మనస్సును హృదయంలో నిలిపి, ముని నోరు మూసుకుని, కదలకుండా, దీర్ఘంగా ఓంకారాన్ని ఉచ్చరిస్తాడు.
రజసా తమసో వృత్తిం సత్త్వేన రజసస్ తథా సంఛాద్య నిర్మలే శాన్తే స్థితః సంవృతలోచనః
రజోగుణంతో తమోగుణపు ప్రభావాన్ని దాచిపెట్టి, సత్త్వగుణంతో రజోగుణాన్ని ఆపి, నిర్మలమైన, శాంతమైన స్థితిలో, ఇంద్రియాలను లోపలికి తీసుకుని, స్థిరంగా ఉండాలి.
హృత్పద్మకోటరే లీనం సర్వవ్యాపి నిరఞ్జనమ్ యుఞ్జీత సతతం యోగీ ముక్తిదం పురుషోత్తమమ్
యోగి తన మనసును ఎప్పుడూ హృదయ పద్మపు లోతుల్లో ఉన్న, అన్నింటినీ వ్యాపించిన, మలినతలేని, ముక్తిని ఇచ్చే పరమాత్మతో ఏకత చేయాలి.
కరణేన్ద్రియభూతాని క్షేత్రజ్ఞే ప్రథమం న్యసేత్ క్షేత్రజ్ఞశ్ చ పరే యోజ్యస్ తతో యుఞ్జతి యోగవిత్
మొదట మన ఇంద్రియాలు, భూతాలను క్షేత్రజ్ఞునిలో కలిపి, ఆ క్షేత్రజ్ఞుని పరమాత్మతో ఐక్యం చేయాలి. యోగాన్ని తెలిసినవాడు ఇలా యోగాన్ని సాధిస్తాడు.
మనో యస్యాన్తమ్ అభ్యేతి పరమాత్మని చఞ్చలమ్ సంత్యజ్య విషయాంస్ తస్య యోగసిద్ధిః ప్రకాశితా
ఎవరైనా తన చంచలమైన మనసును అన్ని విషయాలను వదిలిపెట్టి, పరమాత్మలో నిలిపితే, అతనికి యోగసిద్ధి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
యదా నిర్విషయం చిత్తం పరే బ్రహ్మణి లీయతే సమాధౌ యోగయుక్తస్య తదాభ్యేతి పరం పదమ్
మనస్సు విషయాలపై ఆసక్తి లేకుండా పరబ్రహ్మలో లీనమైతే, యోగంలో స్థిరమైనవాడికి సమాధిలో పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
అసంసక్తం యదా చిత్తం యోగినః సర్వకర్మసు భవత్య్ ఆనన్దమ్ ఆసాద్య తదా నిర్వాణమ్ ఋచ్ఛతి
యోగికి అన్ని కార్యాల్లో మనస్సు అనాసక్తంగా Bliss (ఆనందం)ను పొందినప్పుడు, అప్పుడు అతను మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
శుద్ధం ధామత్రయాతీతం తుర్యాఖ్యం పురుషోత్తమమ్ ప్రాప్య యోగబలాద్ యోగీ ముచ్యతే నాత్ర సంశయః
యోగబలంతో, మూడు ధామాలను దాటి, తురీయమనే శుద్ధమైన, పరమపురుషుని చేరిన యోగి తప్పకుండా ముక్తిని పొందుతాడు.
నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యః సర్వత్ర ప్రియదర్శనః సర్వత్రానిత్యబుద్ధిస్ తు యోగీ ముచ్యేత నాన్యథా
అన్ని వాంఛలనుండి విముక్తుడై, ఎక్కడైనా మేలును చూసేవాడై, ప్రతిదీ నశ్వరమని గ్రహించిన యోగికే ముక్తి లభిస్తుంది; లేదంటే కాదు.
ఇన్ద్రియాణి న సేవేత వైరాగ్యేణ చ యోగవిత్ సదా చాభ్యాసయోగేన ముచ్యతే నాత్ర సంశయః
యోగాన్ని తెలిసినవాడు ఇంద్రియాలకు లోనవకుండా, విరక్తితో ఉండాలి. ఎప్పుడూ సాధనతో ఉండి, నిస్సందేహంగా ముక్తిని పొందుతాడు.
న చ పద్మాసనాద్ యోగో న నాసాగ్రనిరీక్షణాత్ మనసశ్ చేన్ద్రియాణాం చ సంయోగో యోగ ఉచ్యతే
పద్మాసనంలో కూర్చోవడం లేదా ముక్కు చివర చూడడమే యోగం కాదు; మనస్సు, ఇంద్రియాల ఐక్యమే యోగం అని అంటారు.
ఏవం మయా మునిశ్రేష్ఠా యోగః ప్రోక్తో విముక్తిదః సంసారమోక్షహేతుశ్ చ కిమ్ అన్యచ్ ఛ్రోతుమ్ ఇచ్ఛథ
మహర్షులారా! విముక్తిని ఇచ్చే, సంసారముంచి విడిపించే యోగాన్ని నేను వివరించాను. ఇంకేమైనా వినాలనుకుంటున్నారా?
శ్రుత్వా తే వచనం తస్య సాధు సాధ్వ్ ఇతి చాబ్రువన్ వ్యాసం ప్రశస్య సంపూజ్య పునః ప్రష్టుం సముద్యతాః
అతని మాటలు విని, వారు 'బాగుంది, బాగుంది!' అన్నారు. వ్యాసుడిని ప్రశంసించి, గౌరవించి, మరింత అడగడానికి సిద్ధమయ్యారు.
తవ వక్త్రాబ్ధిసంభూతమ్ అమృతం వాఙ్మయం మునే పిబతాం నో ద్విజశ్రేష్ఠ న తృప్తిర్ ఇహ దృశ్యతే
మహర్షీ! నీ నోటిలోని సముద్రంలా ఉప్పొంగి వచ్చే అమృతమైన మాటలు మేము ఎంతగా పానంచేసినా తృప్తి కలగడం లేదు, ద్విజశ్రేష్ఠా!
తస్మాద్ యోగం మునే బ్రూహి విస్తరేణ విముక్తిదమ్ సాంఖ్యం చ ద్విపదాం శ్రేష్ఠ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామహే వయమ్
కాబట్టి, మునీంద్రా! మాకు విముక్తిని ఇచ్చే యోగాన్ని, అలాగే సాంఖ్యాన్ని కూడా వివరంగా చెప్పు. మేము వినాలని కోరుకుంటున్నాము.
ప్రజ్ఞావాఞ్ శ్రోత్రియో యజ్వా ఖ్యాతః ప్రాజ్ఞో ఽనసూయకః సత్యధర్మమతిర్ బ్రహ్మన్ కథం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి
బ్రహ్మన్! జ్ఞానవంతుడు, వేదపండితుడు, యజ్ఞకర్త, ప్రసిద్ధుడు, వివేకశాలి, అసూయ లేని వాడు, సత్యధర్మంలో స్థిరుడైనవాడు బ్రహ్మాన్ని ఎలా పొందగలడు?
తపసా బ్రహ్మచర్యేణ సర్వత్యాగేన మేధయా సాంఖ్యే వా యది వా యోగ ఏతత్ పృష్టో వదస్వ నః
తపస్సుతోనా, బ్రహ్మచర్యంతోనా, సంపూర్ణ త్యాగంతోనా, మేధస్సుతోనా, సాంఖ్యమార్గమా, యోగమా? మేము అడిగినదానికి నీవు చెప్పు.
మనసశ్ చేన్ద్రియాణాం చ యథైకాగ్ర్యమ్ అవాప్యతే యేనోపాయేన పురుషస్ తత్ త్వం వ్యాఖ్యాతుమ్ అర్హసి
మనస్సు, ఇంద్రియాలు ఏ విధంగా ఏకాగ్రతను పొందగలవు? దానికి మార్గం ఏంటి? దయచేసి మాకు వివరించు.
నాన్యత్ర జ్ఞానతపసోర్ నాన్యత్రేన్ద్రియనిగ్రహాత్ నాన్యత్ర సర్వసంత్యాగాత్ సిద్ధిం విన్దతి కశ్చన
జ్ఞానం, తపస్సు, ఇంద్రియనిగ్రహం, సంపూర్ణ త్యాగం తప్ప మరే విధంగా ఎవ్వరూ సిద్ధిని పొందలేరు.