ఆధ్యాత్మికో ఽపి ద్వివిధః శారీరో మానసస్ తథా శారీరో బహుభిర్ భేదైర్ భిద్యతే శ్రూయతాం చ సః
ఆధ్యాత్మిక బాధ కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — శరీర సంబంధమైనది, మానసికమైనది. శరీర సంబంధమైన బాధలు ఎన్నో రకాలుగా ఉంటాయి, వాటిని వినండి.
శిరోరోగప్రతిశ్యాయజ్వరశూలభగందరైః గుల్మార్శఃశ్వయథుశ్వాసచ్ఛర్ద్యాదిభిర్ అనేకధా
తల నొప్పి, జలుబు, జ్వరం, నొప్పులు, భాగందర వ్యాధి, గడ్డలు, మూత్రపిండాలు, వాపు, శ్వాసకోస వ్యాధి, వాంతులు — ఇలా అనేక రకాల శరీర సంబంధమైన బాధలు ఉంటాయి.
తథాక్షిరోగాతీసారకుష్ఠాఙ్గామయసంజ్ఞకైః భిద్యతే దేహజస్ తాపో మానసం శ్రోతుమ్ అర్హథ
జ్వరము, విరేచనము, కుష్టురోగము, అవయవ వ్యాధులు వంటి లక్షణాలతో శరీరంలో కలిగే బాధలు వేరు వేరుగా ఉంటాయి. ఇప్పుడు మనస్సులో కలిగే బాధలను వినండి.
కామక్రోధభయద్వేషలోభమోహవిషాదజః శోకాసూయావమానేర్ష్యామాత్సర్యాభిభవస్ తథా
కామము, కోపము, భయము, ద్వేషము, లోభము, మోహము, నిరాశ, శోకము, అసూయ, అవమానం, ఈర్ష్య, మత్సర్యము, ఇతరుల పట్ల ద్వేష భావన — ఇవన్నీ మనస్సులో కలిగే బాధలకు కారణాలు.
మానసో ఽపి ద్విజశ్రేష్ఠాస్ తాపో భవతి నైకధా ఇత్య్ ఏవమాదిభిర్ భేదైస్ తాపో హ్య్ ఆధ్యాత్మికః స్మృతః
మహా బ్రాహ్మణులారా! మనస్సులో కలిగే బాధలు కూడా అనేక విధాలుగా ఉంటాయి. ఇవి మరియు ఇలాంటి ఇతర కారణాల వల్ల కలిగే బాధలను 'ఆధ్యాత్మిక బాధలు' అని అంటారు.
మృగపక్షిమనుష్యాద్యైః పిశాచోరగరాక్షసైః సరీసృపాద్యైశ్ చ నృణాం జన్యతే చాధిభౌతికః
మృగాలు, పక్షులు, మనుషులు, పిశాచులు, పాములు, రాక్షసులు, సరీసృపాలు మొదలైన వాటి వల్ల కలిగే బాధలను మనుషులకు 'ఆధిభౌతిక బాధలు' అంటారు.
శీతోష్ణవాతవర్షామ్బువైద్యుతాదిసముద్భవః తాపో ద్విజవరశ్రేష్ఠాః కథ్యతే చాధిదైవికః
బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులారా! చలిని, వేడిని, గాలిని, వానను, నీటిని, మెరుపును మొదలైన వాటి వల్ల కలిగే బాధలను 'ఆధిదైవిక బాధలు' అని చెబుతారు.
గర్భజన్మజరాజ్ఞానమృత్యునారకజం తథా దుఃఖం సహస్రశో భేదైర్ భిద్యతే మునిసత్తమాః
మహర్షులారా! గర్భధారణ, జననం, వృద్ధాప్యం, జ్ఞానం, మరణం, నరకం మొదలైన వాటి వల్ల కలిగే దుఃఖాలు కూడా వేలాది రూపాలలో విడిపోయి ఉంటాయి.
సుకుమారతనుర్ గర్భే జన్తుర్ బహుమలావృతే ఉల్బసంవేష్టితో భగ్నపృష్ఠగ్రీవాస్థిసంహతిః
సున్నితమైన శరీరంతో ఉన్న జీవుడు గర్భంలో ఎన్నో మలమూత్రాలతో చుట్టబడి, ఆవరణంలో బిగుసుకుని, వెన్నెముక, మెడ, ఎముకలు నలిగిపోయి బాధపడుతుంటాడు.
అత్యమ్లకటుతీక్ష్ణోష్ణలవణైర్ మాతృభోజనైః అతితాపిభిర్ అత్యర్థం బాధ్యమానో ఽతివేదనః
తల్లి తినే అతిగా పులుపు, చేదు, మసాలా, వేడి, ఉప్పు పదార్థాల వల్ల ఆ జీవుడు తీవ్రమైన బాధను అనుభవిస్తూ, చాలా తాపంతో బాధపడతాడు.
ప్రసారణాకుఞ్చనాదౌ నాగానాం ప్రభుర్ ఆత్మనః శకృన్మూత్రమహాపఙ్కశాయీ సర్వత్ర పీడితః
తల్లి శరీరంలోని వాయువుల కదలికలు, మలమూత్రపు మురికి మధ్య పడుకుని, అన్ని విధాలుగా బాధపడుతూ ఉంటాడు.
నిరుచ్ఛ్వాసః సచైతన్యః స్మరఞ్ జన్మశతాన్య్ అథ ఆస్తే గర్భే ఽతిదుఃఖేన నిజకర్మనిబన్ధనః
ఉపిరాడక, కానీ జ్ఞానంతో ఉండి, వందల జన్మలను గుర్తు చేసుకుంటూ, తన కర్మ బంధనంతో గర్భంలో తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఉండిపోతాడు.
జాయమానః పురీషాసృఙ్మూత్రశుక్రావిలాననః ప్రాజాపత్యేన వాతేన పీడ్యమానాస్థిబన్ధనః
జన్మించేటప్పుడు మలము, రక్తము, మూత్రము, శుక్రము వంటి మలినాలతో కప్పబడి, ప్రజాపతి వాయువుతో ఎముకలు నలిగిపోతాయి.
అధోముఖస్ తైః క్రియతే ప్రబలైః సూతిమారుతైః క్లేశైర్ నిష్క్రాన్తిమ్ ఆప్నోతి జఠరాన్ మాతుర్ ఆతురః
తల కిందుగా, బలమైన ప్రసవ వాయువుల వల్ల బయటకు రావడంలో తీవ్ర కష్టాలను అనుభవిస్తూ, తల్లి గర్భం నుండి బాధతో బయటకు వస్తాడు.
మూర్ఛామ్ అవాప్య మహతీం సంస్పృష్టో బాహ్యవాయునా విజ్ఞానభ్రంశమ్ ఆప్నోతి జాతస్ తు మునిసత్తమాః
పెద్ద మూర్ఛకు లోనై, బయట గాలి తగిలిన వెంటనే, జన్మించినప్పుడు జ్ఞానం పోయిపోతుంది మహర్షులారా!
కణ్టకైర్ ఇవ తున్నాఙ్గః క్రకచైర్ ఇవ దారితః పూతివ్రణాన్ నిపతితో ధరణ్యాం క్రిమికో యథా
కాయమంతా ముల్లు పొడిచినట్టు, రంపంతో చీల్చినట్టు బాధతో, పాడైన గాయాలతో పురుగులా నేలపై పడిపోతాడు.
కణ్డూయనే ఽపి చాశక్తః పరివర్తే ఽప్య్ అనీశ్వరః స్తనపానాదికాహారమ్ అవాప్నోతి పరేచ్ఛయా
తనను తాను కొరుక్కోవడానికి, తిరగడానికి కూడా శక్తిలేక, ఇతరుల ఇష్టానుసారం మాత్రమే పాలు వంటి ఆహారం పొందుతాడు.
అశుచిస్రస్తరే సుప్తః కీటదంశాదిభిస్ తథా భక్ష్యమాణో ఽపి నైవైషాం సమర్థో వినివారణే
అశుచిగా ఉన్న మంచంపై పడుకుని, పురుగులు కుట్టినా, తినిపోతున్నా, వాటిని తిప్పికొట్టే శక్తి ఉండదు.
జన్మదుఃఖాన్య్ అనేకాని జన్మనో ఽనన్తరాణి చ బాలభావే యదాప్నోతి ఆధిభూతాదికాని చ
జన్మంలో కలిగే అనేక బాధలు, జననం తర్వాత వెంటనే వచ్చే బాధలు, బాల్యంలో ఎదురయ్యే బాధలు — ఇవన్నీ ఆధిభౌతికాది కారణాల వల్ల కలుగుతాయి.
అజ్ఞానతమసా ఛన్నో మూఢాన్తఃకరణో నరః న జానాతి కుతః కో ఽహం కుత్ర గన్తా కిమాత్మకః
అజ్ఞానపు చీకటిలో మునిగిపోయి, మూర్ఖమైన మనస్సుతో ఉన్న మనిషి — నేను ఎక్కడి నుంచి వచ్చాను? నేను ఎవరు? ఎక్కడికి పోతాను? నా స్వభావం ఏమిటి? అన్నదే తెలియదు.
కేన బన్ధేన బద్ధో ఽహం కారణం కిమ్ అకారణమ్ కిం కార్యం కిమ్ అకార్యం వా కిం వాచ్యం కిం న చోచ్యతే
నేను ఏ బంధంతో బంధించబడ్డాను? దానికి కారణం ఏమిటి, కారణం కానిది ఏమిటి? ఏమి చేయాలి, ఏమి చేయకూడదు? ఏమి చెప్పాలి, ఏమి చెప్పకూడదు?
కో ధర్మః కశ్ చ వాధర్మః కస్మిన్ వర్తేత వై కథమ్ కిం కర్తవ్యమ్ అకర్తవ్యం కిం వా కిం గుణదోషవత్
ధర్మం ఏది, అధర్మం ఏది? మనిషి నిజంగా ఏదిలో, ఎలా నడవాలి? ఏమి చేయాలి, ఏమి చేయకూడదు? ఏది మంచిదిగా, ఏది చెడ్డదిగా ఉంటుంది?
ఏవం పశుసమైర్ మూఢైర్ అజ్ఞానప్రభవం మహత్ అవాప్యతే నరైర్ దుఃఖం శిశ్నోదరపరాయణైః
ఇలా, పశువుల్లా మూర్ఖులైనవారు, అజ్ఞానమే కారణంగా, కేవలం ఆకలి, కామానికి బానిసలై జీవించే మనుషులకు గొప్ప బాధలు కలుగుతాయి.
అజ్ఞానం తామసో భావః కార్యారమ్భప్రవృత్తయః అజ్ఞానినాం ప్రవర్తన్తే కర్మలోపస్ తతో ద్విజాః
అజ్ఞానం అనేది అంధకార లక్షణం, అది పనులు మొదలు పెట్టే ఉత్సాహాన్ని కలిగిస్తుంది. అజ్ఞానులలో అలాంటి ఉత్సాహం కలిగి, ఆ తరువాత కర్తవ్యాలు చేయకుండా వదిలేస్తారు, ద్విజులారా.
నరకం కర్మణాం లోపాత్ ఫలమ్ ఆహుర్ మహర్షయః తస్మాద్ అజ్ఞానినాం దుఃఖమ్ ఇహ చాముత్ర చోత్తమమ్
కర్తవ్యాలను చేయకపోతే దానికి ఫలితం నరకమని మహర్షులు చెబుతారు. అందుకే, అజ్ఞానులకు ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ గొప్ప బాధలు కలుగుతాయి.
జరాజర్జరదేహశ్ చ శిథిలావయవః పుమాన్ విచలచ్ఛీర్ణదశనో వలిస్నాయుశిరావృతః
వృద్ధాప్యంతో శరీరం బలహీనమై, అవయవాలు సడలిపోతాయి. పళ్ళు ఊడిపోతూ, దంతాలు కదిలిపోతూ, చర్మం, నరాలు, రక్తనాళాలు ముడతలు పడతాయి.
దూరప్రనష్టనయనో వ్యోమాన్తర్గతతారకః నాసావివరనిర్యాతరోమపుఞ్జశ్ చలద్వపుః
దూరంగా ఉన్నదాన్ని చూడలేని చూపుతో, ఆకాశంలో నక్షత్రాలే కనబడతాయి. ముక్కులో నుంచి జుట్టు బయటకు వస్తూ, శరీరం వణికిపోతుంది.
ప్రకటీభూతసర్వాస్థిర్ నతపృష్ఠాస్థిసంహతిః ఉత్సన్నజఠరాగ్నిత్వాద్ అల్పాహారో ఽల్పచేష్టితః
అన్ని ఎముకలు బయటపడిపోయి, వెన్నెముకలు వంగిపోతాయి. జఠరాగ్ని తగ్గిపోవడంతో తక్కువ తింటూ, తక్కువ కదలికలు చేస్తాడు.
కృచ్ఛ్రచఙ్క్రమణోత్థానశయనాసనచేష్టితః మన్దీభవచ్ఛ్రోత్రనేత్రగలల్లాలావిలాననః
నడవడం, లేవడం, పడుకోవడం, కూర్చోవడం అన్నీ కష్టంగా మారతాయి. చెవులు, కళ్ళు బలహీనమై, నోరు లాలాజలంతో నిండిపోతుంది.
అనాయత్తైః సమస్తైశ్ చ కరణైర్ మరణోన్ముఖః తత్క్షణే ఽప్య్ అనుభూతానామ్ అస్మర్తాఖిలవస్తునామ్
అన్ని ఇంద్రియాలు తన వశంలో లేకుండా, మరణానికి దగ్గరగా ఉంటాడు. అప్పటికే అనుభవించిన విషయాలన్నీ, ఆ క్షణంలో జరిగినవాటికైనా గుర్తు ఉండదు.