తాభ్యామ్ ఉభాభ్యాం పురుషైర్ యజ్ఞమూర్తిః స ఇజ్యతే ఋగ్యజుఃసామభిర్ మార్గైః ప్రవృత్తైర్ ఇజ్యతే హ్య్ అసౌ
ఆ రెండు విధాల కర్మలతో, మనుషులు ఆ యజ్ఞమూర్తిని ఆరాధిస్తారు. ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద మార్గాలతో, చేయవలసిన కర్మలతో ఆయనను పూజిస్తారు.
యజ్ఞేశ్వరో యజ్ఞపుమాన్ పురుషైః పురుషోత్తమః జ్ఞానాత్మా జ్ఞానయోగేన జ్ఞానమూర్తిః స ఇజ్యతే
యజ్ఞాధిపతి, యజ్ఞపురుషుడు, పురుషోత్తముడు మనుషులచే పూజింపబడతాడు. జ్ఞానస్వరూపుడైన ఆయనను జ్ఞానయోగంతో, జ్ఞానమూర్తిగా పూజిస్తారు.
నివృత్తైర్ యోగమార్గైశ్ చ విష్ణుర్ ముక్తిఫలప్రదః హ్రస్వదీర్ఘప్లుతైర్ యత్ తు కించిద్ వస్త్వ్ అభిధీయతే
చేయకుండా ఉండే యోగమార్గాలతో విష్ణువు ముక్తిఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. చిన్నదైనా, పెద్దదైనా, లంబింపజేసినదైనా, ఏ విషయాన్ని చెప్పినా,
యచ్ చ వాచామ్ అవిషయస్ తత్ సర్వం విష్ణుర్ అవ్యయః వ్యక్తః స ఏవమ్ అవ్యక్తః స ఏవ పురుషో ఽవ్యయః
మాటల ద్వారా అందని దేనైనా, అది అంతా అవినాశి విష్ణువే. ఆయన స్పష్టంగా కనిపించేవాడు, కనిపించనివాడు, అవినాశి పురుషుడే.
పరమాత్మా చ విశ్వాత్మా విశ్వరూపధరో హరిః వ్యక్తావ్యక్తాత్మికా తస్మిన్ ప్రకృతిః సా విలీయతే
పరమాత్మ, విశ్వాత్మ, విశ్వరూపుడైన హరి — ఆయనలోనే స్పష్టమైనదీ, అస్పష్టమైనదీ కలిగిన ప్రకృతి లయమవుతుంది.
పురుషశ్ చాపి భో విప్రా యస్ తద్ అవ్యాకృతాత్మని ద్విపరార్ధాత్మకః కాలః కథితో యో మయా ద్విజాః
బ్రాహ్మణులారా, పురుషుడు కూడా ఆ అవ్యక్తాత్మలో ఉంటాడు. నేను వివరించిన రెండు పరార్ధాల కాలమన్నది అదే.
తద్ అహస్ తస్య విప్రేన్ద్రా విష్ణోర్ ఈశస్య కథ్యతే వ్యక్తే తు ప్రకృతౌ లీనే ప్రకృత్యాం పురుషే తథా
బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, అది విష్ణువు యొక్క దినమని చెబుతారు. ప్రకృతి స్పష్టమైనదిలో లయమై, అలాగే పురుషునిలో కూడా లయమవుతుంది.
తత్రాస్థితే నిశా తస్య తత్ప్రమాణా తపోధనాః నైవాహస్ తస్య చ నిశా నిత్యస్య పరమాత్మనః
అక్కడ స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, ఆయన రాత్రి కూడా అంతే కాలం ఉంటుంది, మునులారా. శాశ్వతమైన పరమాత్మకు పగలు, రాత్రి అనే భేదమే లేదు.
ఉపచారాత్ తథాప్య్ ఏతత్ తస్యేశస్య తు కథ్యతే ఇత్య్ ఏష మునిశార్దూలాః కథితః ప్రాకృతో లయః
అయినా, సంప్రదాయంగా ఇది ఆ పరమేశ్వరునిదిగా చెప్పబడుతుంది. మునిశ్రేష్ఠులారా, ప్రకృతిలయాన్ని ఇంతవరకు వివరించాను.
ఆధ్యాత్మికాది భో విప్రా జ్ఞాత్వా తాపత్రయం బుధః ఉత్పన్నజ్ఞానవైరాగ్యః ప్రాప్నోత్య్ ఆత్యన్తికం లయమ్
బ్రాహ్మణులారా, ఆధ్యాత్మిక మొదలైన మూడు రకాల బాధలను తెలుసుకున్న జ్ఞానితో కూడినవాడు, జ్ఞానవైరాగ్యాన్ని పొందినవాడు, పరమమైన లయాన్ని పొందుతాడు.
ఆధ్యాత్మికో ఽపి ద్వివిధః శారీరో మానసస్ తథా శారీరో బహుభిర్ భేదైర్ భిద్యతే శ్రూయతాం చ సః
ఆధ్యాత్మిక బాధ కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — శరీర సంబంధమైనది, మానసికమైనది. శరీర సంబంధమైన బాధలు ఎన్నో రకాలుగా ఉంటాయి, వాటిని వినండి.
శిరోరోగప్రతిశ్యాయజ్వరశూలభగందరైః గుల్మార్శఃశ్వయథుశ్వాసచ్ఛర్ద్యాదిభిర్ అనేకధా
తల నొప్పి, జలుబు, జ్వరం, నొప్పులు, భాగందర వ్యాధి, గడ్డలు, మూత్రపిండాలు, వాపు, శ్వాసకోస వ్యాధి, వాంతులు — ఇలా అనేక రకాల శరీర సంబంధమైన బాధలు ఉంటాయి.
తథాక్షిరోగాతీసారకుష్ఠాఙ్గామయసంజ్ఞకైః భిద్యతే దేహజస్ తాపో మానసం శ్రోతుమ్ అర్హథ
జ్వరము, విరేచనము, కుష్టురోగము, అవయవ వ్యాధులు వంటి లక్షణాలతో శరీరంలో కలిగే బాధలు వేరు వేరుగా ఉంటాయి. ఇప్పుడు మనస్సులో కలిగే బాధలను వినండి.
కామక్రోధభయద్వేషలోభమోహవిషాదజః శోకాసూయావమానేర్ష్యామాత్సర్యాభిభవస్ తథా
కామము, కోపము, భయము, ద్వేషము, లోభము, మోహము, నిరాశ, శోకము, అసూయ, అవమానం, ఈర్ష్య, మత్సర్యము, ఇతరుల పట్ల ద్వేష భావన — ఇవన్నీ మనస్సులో కలిగే బాధలకు కారణాలు.
మానసో ఽపి ద్విజశ్రేష్ఠాస్ తాపో భవతి నైకధా ఇత్య్ ఏవమాదిభిర్ భేదైస్ తాపో హ్య్ ఆధ్యాత్మికః స్మృతః
మహా బ్రాహ్మణులారా! మనస్సులో కలిగే బాధలు కూడా అనేక విధాలుగా ఉంటాయి. ఇవి మరియు ఇలాంటి ఇతర కారణాల వల్ల కలిగే బాధలను 'ఆధ్యాత్మిక బాధలు' అని అంటారు.
మృగపక్షిమనుష్యాద్యైః పిశాచోరగరాక్షసైః సరీసృపాద్యైశ్ చ నృణాం జన్యతే చాధిభౌతికః
మృగాలు, పక్షులు, మనుషులు, పిశాచులు, పాములు, రాక్షసులు, సరీసృపాలు మొదలైన వాటి వల్ల కలిగే బాధలను మనుషులకు 'ఆధిభౌతిక బాధలు' అంటారు.
శీతోష్ణవాతవర్షామ్బువైద్యుతాదిసముద్భవః తాపో ద్విజవరశ్రేష్ఠాః కథ్యతే చాధిదైవికః
బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులారా! చలిని, వేడిని, గాలిని, వానను, నీటిని, మెరుపును మొదలైన వాటి వల్ల కలిగే బాధలను 'ఆధిదైవిక బాధలు' అని చెబుతారు.
గర్భజన్మజరాజ్ఞానమృత్యునారకజం తథా దుఃఖం సహస్రశో భేదైర్ భిద్యతే మునిసత్తమాః
మహర్షులారా! గర్భధారణ, జననం, వృద్ధాప్యం, జ్ఞానం, మరణం, నరకం మొదలైన వాటి వల్ల కలిగే దుఃఖాలు కూడా వేలాది రూపాలలో విడిపోయి ఉంటాయి.
సుకుమారతనుర్ గర్భే జన్తుర్ బహుమలావృతే ఉల్బసంవేష్టితో భగ్నపృష్ఠగ్రీవాస్థిసంహతిః
సున్నితమైన శరీరంతో ఉన్న జీవుడు గర్భంలో ఎన్నో మలమూత్రాలతో చుట్టబడి, ఆవరణంలో బిగుసుకుని, వెన్నెముక, మెడ, ఎముకలు నలిగిపోయి బాధపడుతుంటాడు.
అత్యమ్లకటుతీక్ష్ణోష్ణలవణైర్ మాతృభోజనైః అతితాపిభిర్ అత్యర్థం బాధ్యమానో ఽతివేదనః
తల్లి తినే అతిగా పులుపు, చేదు, మసాలా, వేడి, ఉప్పు పదార్థాల వల్ల ఆ జీవుడు తీవ్రమైన బాధను అనుభవిస్తూ, చాలా తాపంతో బాధపడతాడు.
ప్రసారణాకుఞ్చనాదౌ నాగానాం ప్రభుర్ ఆత్మనః శకృన్మూత్రమహాపఙ్కశాయీ సర్వత్ర పీడితః
తల్లి శరీరంలోని వాయువుల కదలికలు, మలమూత్రపు మురికి మధ్య పడుకుని, అన్ని విధాలుగా బాధపడుతూ ఉంటాడు.
నిరుచ్ఛ్వాసః సచైతన్యః స్మరఞ్ జన్మశతాన్య్ అథ ఆస్తే గర్భే ఽతిదుఃఖేన నిజకర్మనిబన్ధనః
ఉపిరాడక, కానీ జ్ఞానంతో ఉండి, వందల జన్మలను గుర్తు చేసుకుంటూ, తన కర్మ బంధనంతో గర్భంలో తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఉండిపోతాడు.
జాయమానః పురీషాసృఙ్మూత్రశుక్రావిలాననః ప్రాజాపత్యేన వాతేన పీడ్యమానాస్థిబన్ధనః
జన్మించేటప్పుడు మలము, రక్తము, మూత్రము, శుక్రము వంటి మలినాలతో కప్పబడి, ప్రజాపతి వాయువుతో ఎముకలు నలిగిపోతాయి.
అధోముఖస్ తైః క్రియతే ప్రబలైః సూతిమారుతైః క్లేశైర్ నిష్క్రాన్తిమ్ ఆప్నోతి జఠరాన్ మాతుర్ ఆతురః
తల కిందుగా, బలమైన ప్రసవ వాయువుల వల్ల బయటకు రావడంలో తీవ్ర కష్టాలను అనుభవిస్తూ, తల్లి గర్భం నుండి బాధతో బయటకు వస్తాడు.
మూర్ఛామ్ అవాప్య మహతీం సంస్పృష్టో బాహ్యవాయునా విజ్ఞానభ్రంశమ్ ఆప్నోతి జాతస్ తు మునిసత్తమాః
పెద్ద మూర్ఛకు లోనై, బయట గాలి తగిలిన వెంటనే, జన్మించినప్పుడు జ్ఞానం పోయిపోతుంది మహర్షులారా!
కణ్టకైర్ ఇవ తున్నాఙ్గః క్రకచైర్ ఇవ దారితః పూతివ్రణాన్ నిపతితో ధరణ్యాం క్రిమికో యథా
కాయమంతా ముల్లు పొడిచినట్టు, రంపంతో చీల్చినట్టు బాధతో, పాడైన గాయాలతో పురుగులా నేలపై పడిపోతాడు.
కణ్డూయనే ఽపి చాశక్తః పరివర్తే ఽప్య్ అనీశ్వరః స్తనపానాదికాహారమ్ అవాప్నోతి పరేచ్ఛయా
తనను తాను కొరుక్కోవడానికి, తిరగడానికి కూడా శక్తిలేక, ఇతరుల ఇష్టానుసారం మాత్రమే పాలు వంటి ఆహారం పొందుతాడు.
అశుచిస్రస్తరే సుప్తః కీటదంశాదిభిస్ తథా భక్ష్యమాణో ఽపి నైవైషాం సమర్థో వినివారణే
అశుచిగా ఉన్న మంచంపై పడుకుని, పురుగులు కుట్టినా, తినిపోతున్నా, వాటిని తిప్పికొట్టే శక్తి ఉండదు.
జన్మదుఃఖాన్య్ అనేకాని జన్మనో ఽనన్తరాణి చ బాలభావే యదాప్నోతి ఆధిభూతాదికాని చ
జన్మంలో కలిగే అనేక బాధలు, జననం తర్వాత వెంటనే వచ్చే బాధలు, బాల్యంలో ఎదురయ్యే బాధలు — ఇవన్నీ ఆధిభౌతికాది కారణాల వల్ల కలుగుతాయి.
అజ్ఞానతమసా ఛన్నో మూఢాన్తఃకరణో నరః న జానాతి కుతః కో ఽహం కుత్ర గన్తా కిమాత్మకః
అజ్ఞానపు చీకటిలో మునిగిపోయి, మూర్ఖమైన మనస్సుతో ఉన్న మనిషి — నేను ఎక్కడి నుంచి వచ్చాను? నేను ఎవరు? ఎక్కడికి పోతాను? నా స్వభావం ఏమిటి? అన్నదే తెలియదు.