ప్రలీనే చ తతస్ తస్మిన్ వాయుభూతే ఽఖిలాత్మకే ప్రనష్టే రూపతన్మాత్రే కృతరూపో విభావసుః
అప్పుడు అది పూర్తిగా వాయువుగా మారి, తేజస్సు రూపం నశించినప్పుడు, అగ్ని తన పని పూర్తిచేసుకుని, ఆగిపోతుంది.
ప్రశామ్యతి తదా జ్యోతిర్ వాయుర్ దోధూయతే మహాన్ నిరాలోకే తదా లోకే వాయుసంస్థే చ తేజసి
అప్పుడు తేజస్సు ఆగిపోతుంది. గొప్ప వాయువు కదలడం మొదలవుతుంది. అంధకారంలో, లోకం వాయువులో నిలిచినప్పుడు, అగ్ని అంతమవుతుంది.
తతః ప్రలయమ్ ఆసాద్య వాయుసంభవమ్ ఆత్మనః ఊర్ధ్వం చ వాయుస్ తిర్యక్ చ దోధవీతి దిశో దశ
తర్వాత ప్రళయం వచ్చినప్పుడు, వాయువు నుండి ఉద్భవించిన ఆత్మ పైకి, అడ్డంగా, పది దిశల్లో కదులుతుంది.
వాయోస్ త్వ్ అపి గుణం స్పర్శమ్ ఆకాశం గ్రసతే తతః ప్రశామ్యతి తదా వాయుః ఖం తు తిష్ఠత్య్ అనావృతమ్
వాయువు లక్షణమైన స్పర్శను ఆకాశం గ్రహిస్తుంది. అప్పుడు వాయువు ఆగిపోతుంది. ఆకాశం ఏదీ కప్పకుండా మిగిలిపోతుంది.
అరూపమ్ అరసస్పర్శమ్ అగన్ధవద్ అమూర్తిమత్ సర్వమ్ ఆపూరయచ్ చైవ సుమహత్ తత్ ప్రకాశతే
రూపం లేని, రుచి లేని, స్పర్శ లేని, వాసన లేని, ఆకారం లేని ఆ మహత్తరమైన ఆకాశం అన్నింటినీ నింపి, ప్రకాశిస్తుంది.
పరిమణ్డలతస్ తత్ తు ఆకాశం శబ్దలక్షణమ్ శబ్దమాత్రం తథాకాశం సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి
ఆ ఆకాశం పూర్తిగా గుండ్రంగా ఉండి, శబ్ద లక్షణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. అది శబ్దమే. ఆకాశం అన్నిటినీ కప్పి, ఎక్కడైనా ఉంటుంది.
తతః శబ్దగుణం తస్య భూతాదిర్ గ్రసతే పునః భూతేన్ద్రియేషు యుగపద్ భూతాదౌ సంస్థితేషు వై
తర్వాత ఆ శబ్ద లక్షణాన్ని మళ్లీ మూలభూతం గ్రహిస్తుంది. భూతాలు, ఇంద్రియాలు అన్నీ ఒకేసారి మూలభూతంలో స్థిరపడతాయి.
అభిమానాత్మకో హ్య్ ఏష భూతాదిస్ తామసః స్మృతః భూతాదిం గ్రసతే చాపి మహాబుద్ధిర్ విచక్షణా
ఈ మూలభూతం అహంకారంతో, తామస స్వభావంతో ఉంటుంది. దీనినే మూలభూతమని అంటారు. మహత్తత్త్వం కూడా దీనిని గ్రహిస్తుంది.
ఉర్వీ మహాంశ్ చ జగతః ప్రాన్తే ఽన్తర్ బాహ్యతస్ తథా ఏవం సప్త మహాబుద్ధిః క్రమాత్ ప్రకృతయస్ తథా
భూమి, మహత్తత్త్వం ఈ జగత్తు అంతంలో, లోపల, బయట ఇరువైపులా ఉంటాయి. ఇలా ఏడు తత్త్వాలు, మహత్తత్త్వం వరుసగా ప్రకృతులుగా ఉంటాయి.
ప్రత్యాహారైస్ తు తాః సర్వాః ప్రవిశన్తి పరస్పరమ్ యేనేదమ్ ఆవృతం సర్వమ్ అణ్డమ్ అప్సు ప్రలీయతే
ప్రత్యాహారంతో ఇవన్నీ పరస్పరం కలిసిపోతాయి. ఇవన్నీ కప్పినదానివల్ల, అండం నీటిలో లయమవుతుంది.
సప్తద్వీపసముద్రాన్తం సప్తలోకం సపర్వతమ్ ఉదకావరణం హ్య్ అత్ర జ్యోతిషా పీయతే తు తత్
ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలు, ఏడు లోకాలు, పర్వతాలు ఉన్నంతవరకు నీటి ఆవరణం ఉంటుంది. దాన్ని అగ్ని పీల్చేస్తుంది.
జ్యోతిర్ వాయౌ లయం యాతి యాత్య్ ఆకాశే సమీరణః ఆకాశం చైవ భూతాదిర్ గ్రసతే తం తథా మహాన్
తేజస్సు వాయువులో లయమవుతుంది. వాయువు ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది. ఆకాశాన్ని మూలభూతం గ్రహిస్తుంది. అలాగే మహత్తత్త్వం కూడా.
మహాన్తమ్ ఏభిః సహితం ప్రకృతిర్ గ్రసతే ద్విజాః గుణసామ్యమ్ అనుద్రిక్తమ్ అన్యూనం చ ద్విజోత్తమాః
మహత్తత్త్వం వీటితో కలిసి ప్రకృతిలో లయమవుతుంది, ఓ ద్విజులారా. గుణాలు సమంగా, అధికంగా కాని, తక్కువగా కాని ఉండవు, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా.
ప్రోచ్యతే ప్రకృతిర్ హేతుః ప్రధానం కారణం పరమ్ ఇత్య్ ఏషా ప్రకృతిః సర్వా వ్యక్తావ్యక్తస్వరూపిణీ
ప్రకృతిని కారణంగా, ప్రధానంగా, పరమమైన మూలంగా చెబుతారు. ఈ ప్రకృతి అన్నింటికీ మూలం, వ్యక్తమయినది, అవ్యక్త స్వరూపమూ కలిగి ఉంటుంది.
వ్యక్తస్వరూపమ్ అవ్యక్తే తస్యాం విప్రాః ప్రలీయతే ఏకః శుద్ధో ఽక్షరో నిత్యః సర్వవ్యాపీ తథా పునః
ప్రియమైన బ్రాహ్మణులారా, స్పష్టంగా కనిపించే రూపం ఆ అవ్యక్తంలో కలిసిపోతుంది. చివరికి ఒకే ఒక పవిత్రమైన, నశించని, శాశ్వతమైన, అన్నింటినీ వ్యాపించిన పరమాత్మ మాత్రమే మిగిలిపోతాడు.
సో ఽప్య్ అంశః సర్వభూతస్య ద్విజేన్ద్రాః పరమాత్మనః నశ్యన్తి సర్వా యత్రాపి నామజాత్యాదికల్పనాః
అది కూడా పరమాత్మ యొక్క భాగమే, మహానుభావులారా. అక్కడ పేర్లు, జాతులు, ఇతర భేదాలు అన్నీ అంతరించిపోతాయి.
సత్తామాత్రాత్మకే జ్ఞేయే జ్ఞానాత్మన్య్ ఆత్మనః పరే స బ్రహ్మ తత్ పరం ధామ పరమాత్మా పరేశ్వరః
ఏది కేవలం సత్తా రూపంలో ఉన్నదో, జ్ఞానస్వరూపమైన ఆ పరమాత్మలోనే పరమాత్మ స్థితి చెందుతాడు. అదే బ్రహ్మం, అదే పరమధామం, అదే పరమాత్మ, అదే పరమేశ్వరుడు.
స విష్ణుః సర్వమ్ ఏవేదం యతో నావర్తతే పునః ప్రకృతిర్ యా మయాఖ్యాతా వ్యక్తావ్యక్తస్వరూపిణీ
అతడే ఈ సర్వమూ అయిన విష్ణువు. ఆయన నుండి తిరిగి రావడం లేదు. నేను వివరించిన ప్రకృతి స్పష్టమైనదిగా, అస్పష్టమైనదిగా ఉంటుంది.
పురుషశ్ చాప్య్ ఉభావ్ ఏతౌ లీయేతే పరమాత్మని పరమాత్మా చ సర్వేషామ్ ఆధారః పరమేశ్వరః
ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ పరమాత్మలో లయమవుతాయి. ఆ పరమాత్మే అందరికీ ఆధారం, పరమేశ్వరుడు.
విష్ణునామ్నా స వేదేషు వేదాన్తేషు చ గీయతే ప్రవృత్తం చ నివృత్తం చ ద్వివిధం కర్మ వైదికమ్
వేదాలలో, వేదాంతాలలో ఆయనను విష్ణు అనే పేరుతో గానం చేస్తారు. వేదకర్మలు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — ఒకటి చేయవలసినవి, మరొకటి చేయకుండా ఉండవలసినవి.
తాభ్యామ్ ఉభాభ్యాం పురుషైర్ యజ్ఞమూర్తిః స ఇజ్యతే ఋగ్యజుఃసామభిర్ మార్గైః ప్రవృత్తైర్ ఇజ్యతే హ్య్ అసౌ
ఆ రెండు విధాల కర్మలతో, మనుషులు ఆ యజ్ఞమూర్తిని ఆరాధిస్తారు. ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద మార్గాలతో, చేయవలసిన కర్మలతో ఆయనను పూజిస్తారు.
యజ్ఞేశ్వరో యజ్ఞపుమాన్ పురుషైః పురుషోత్తమః జ్ఞానాత్మా జ్ఞానయోగేన జ్ఞానమూర్తిః స ఇజ్యతే
యజ్ఞాధిపతి, యజ్ఞపురుషుడు, పురుషోత్తముడు మనుషులచే పూజింపబడతాడు. జ్ఞానస్వరూపుడైన ఆయనను జ్ఞానయోగంతో, జ్ఞానమూర్తిగా పూజిస్తారు.
నివృత్తైర్ యోగమార్గైశ్ చ విష్ణుర్ ముక్తిఫలప్రదః హ్రస్వదీర్ఘప్లుతైర్ యత్ తు కించిద్ వస్త్వ్ అభిధీయతే
చేయకుండా ఉండే యోగమార్గాలతో విష్ణువు ముక్తిఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. చిన్నదైనా, పెద్దదైనా, లంబింపజేసినదైనా, ఏ విషయాన్ని చెప్పినా,
యచ్ చ వాచామ్ అవిషయస్ తత్ సర్వం విష్ణుర్ అవ్యయః వ్యక్తః స ఏవమ్ అవ్యక్తః స ఏవ పురుషో ఽవ్యయః
మాటల ద్వారా అందని దేనైనా, అది అంతా అవినాశి విష్ణువే. ఆయన స్పష్టంగా కనిపించేవాడు, కనిపించనివాడు, అవినాశి పురుషుడే.
పరమాత్మా చ విశ్వాత్మా విశ్వరూపధరో హరిః వ్యక్తావ్యక్తాత్మికా తస్మిన్ ప్రకృతిః సా విలీయతే
పరమాత్మ, విశ్వాత్మ, విశ్వరూపుడైన హరి — ఆయనలోనే స్పష్టమైనదీ, అస్పష్టమైనదీ కలిగిన ప్రకృతి లయమవుతుంది.
పురుషశ్ చాపి భో విప్రా యస్ తద్ అవ్యాకృతాత్మని ద్విపరార్ధాత్మకః కాలః కథితో యో మయా ద్విజాః
బ్రాహ్మణులారా, పురుషుడు కూడా ఆ అవ్యక్తాత్మలో ఉంటాడు. నేను వివరించిన రెండు పరార్ధాల కాలమన్నది అదే.
తద్ అహస్ తస్య విప్రేన్ద్రా విష్ణోర్ ఈశస్య కథ్యతే వ్యక్తే తు ప్రకృతౌ లీనే ప్రకృత్యాం పురుషే తథా
బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, అది విష్ణువు యొక్క దినమని చెబుతారు. ప్రకృతి స్పష్టమైనదిలో లయమై, అలాగే పురుషునిలో కూడా లయమవుతుంది.
తత్రాస్థితే నిశా తస్య తత్ప్రమాణా తపోధనాః నైవాహస్ తస్య చ నిశా నిత్యస్య పరమాత్మనః
అక్కడ స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, ఆయన రాత్రి కూడా అంతే కాలం ఉంటుంది, మునులారా. శాశ్వతమైన పరమాత్మకు పగలు, రాత్రి అనే భేదమే లేదు.
ఉపచారాత్ తథాప్య్ ఏతత్ తస్యేశస్య తు కథ్యతే ఇత్య్ ఏష మునిశార్దూలాః కథితః ప్రాకృతో లయః
అయినా, సంప్రదాయంగా ఇది ఆ పరమేశ్వరునిదిగా చెప్పబడుతుంది. మునిశ్రేష్ఠులారా, ప్రకృతిలయాన్ని ఇంతవరకు వివరించాను.
ఆధ్యాత్మికాది భో విప్రా జ్ఞాత్వా తాపత్రయం బుధః ఉత్పన్నజ్ఞానవైరాగ్యః ప్రాప్నోత్య్ ఆత్యన్తికం లయమ్
బ్రాహ్మణులారా, ఆధ్యాత్మిక మొదలైన మూడు రకాల బాధలను తెలుసుకున్న జ్ఞానితో కూడినవాడు, జ్ఞానవైరాగ్యాన్ని పొందినవాడు, పరమమైన లయాన్ని పొందుతాడు.