ఇత్య్ ఏష కల్పసంహారో అన్తరప్రలయో ద్విజాః నైమిత్తికో వః కథితః శృణుధ్వం ప్రాకృతం పరమ్
ఇలా, ఇది కల్పాంత ప్రళయము, అంటే మధ్యవర్తి ప్రళయము, ఓ ద్విజులారా. నైమిత్తిక ప్రళయము మీకు వివరించబడింది. ఇప్పుడు పరమమైన ప్రకృతిప్రళయాన్ని వినండి.
అవృష్ట్యగ్న్యాదిభిః సమ్యక్ కృతే శయ్యాలయే ద్విజాః సమస్తేష్వ్ ఏవ లోకేషు పాతాలేష్వ్ అఖిలేషు చ
వర్షాభావం, అగ్ని మొదలైన వాటి వల్ల, విశ్రాంతి స్థలం సరిగ్గా సిద్ధమైనప్పుడు, అన్ని లోకాల్లో, పాతాళాల్లో కూడ, అదే స్థితి ఏర్పడుతుంది.
మహదాదేర్ వికారస్య విశేషాత్ తత్ర సంక్షయే కృష్ణేచ్ఛాకారితే తస్మిన్ ప్రవృత్తే ప్రతిసంచరే
మహత్తత్త్వం మొదలైన వాటి ప్రత్యేకమైన మార్పుల వల్ల, ఆ లయం సంభవిస్తుంది. కృష్ణుని సంకల్పంతో ఆ ప్రతిసంహారం ప్రారంభమవుతుంది.
ఆపో గ్రసన్తి వై పూర్వం భూమేర్ గన్ధాదికం గుణమ్ ఆత్తగన్ధా తతో భూమిః ప్రలయాయ ప్రకల్పతే
ముందుగా, నీళ్లు భూమిలోని వాసన మొదలైన లక్షణాలను గ్రహిస్తాయి. అప్పుడు భూమి వాసనను కోల్పోయి, లయానికి సిద్ధమవుతుంది.
ప్రనష్టే గన్ధతన్మాత్రే భవత్య్ ఉర్వీ జలాత్మికా ఆపస్ తదా ప్రవృత్తాస్ తు వేగవత్యో మహాస్వనాః
వాసన అనే సూక్ష్మతత్త్వం నశించినప్పుడు, భూమి నీటి స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. అప్పుడు నీళ్లు ఉప్పెనతో, గొప్ప శబ్దంతో ప్రవహిస్తాయి.
సర్వమ్ ఆపూరయన్తీదం తిష్ఠన్తి విచరన్తి చ సలిలేనైవోర్మిమతా లోకాలోకః సమన్తతః
అవి అన్నిటినీ నింపుతూ, వ్యాపిస్తూ, అక్కడక్కడా సంచరిస్తూ ఉంటాయి. ఆ నీటి అలలు లోకలోకాన్ని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టుతాయి.
అపామ్ అపి గుణో యస్ తు జ్యోతిషా పీయతే తు సః నశ్యన్త్య్ ఆపః సుతప్తాశ్ చ రసతన్మాత్రసంక్షయాత్
నీరు కూడా ఒక లక్షణం కలిగి ఉంటుంది. ఆ నీరు అగ్ని ద్వారా పీల్చబడినప్పుడు, దాని లక్షణం పోయిపోతుంది. నీరు బాగా వేడెక్కినప్పుడు, దాని సారం పోయి, నీరు నశిస్తుంది.
తతశ్ చాపో ఽమృతరసా జ్యోతిష్ట్వం ప్రాప్నువన్తి వై అగ్న్యవస్థే తు సలిలే తేజసా సర్వతో వృతే
తర్వాత ఆ నీరు, అమృతసమానమైన సారాన్ని కోల్పోయి, అగ్నిస్వరూపాన్ని పొందుతుంది. అగ్ని చుట్టూ ఉన్నప్పుడు, నీరు పూర్తిగా తేజస్సుగా మారిపోతుంది.
స చాగ్నిః సర్వతో వ్యాప్య ఆదత్తే తజ్ జలం తదా సర్వమ్ ఆపూర్యతో చాభిస్ తదా జగద్ ఇదం శనైః
ఆ అగ్ని అన్ని వైపులా వ్యాపించి, ఆ నీటిని పూర్తిగా గ్రహిస్తుంది. అలా అన్నిటినీ నింపుతూ, ఈ లోకం నెమ్మదిగా అగ్నిలో కలిసిపోతుంది.
అర్చిభిః సంతతే తస్మింస్ తిర్యగ్ ఊర్ధ్వమ్ అధస్ తథా జ్యోతిషో ఽపి పరం రూపం వాయుర్ అత్తి ప్రభాకరమ్
ఆ అగ్ని తన జ్వాలలతో అడ్డంగా, పైకి, కిందకి అన్ని వైపులా వ్యాపించినప్పుడు, వాయువు ఆ తేజస్సుతో కూడిన పరమరూపాన్ని గ్రహిస్తుంది.
ప్రలీనే చ తతస్ తస్మిన్ వాయుభూతే ఽఖిలాత్మకే ప్రనష్టే రూపతన్మాత్రే కృతరూపో విభావసుః
అప్పుడు అది పూర్తిగా వాయువుగా మారి, తేజస్సు రూపం నశించినప్పుడు, అగ్ని తన పని పూర్తిచేసుకుని, ఆగిపోతుంది.
ప్రశామ్యతి తదా జ్యోతిర్ వాయుర్ దోధూయతే మహాన్ నిరాలోకే తదా లోకే వాయుసంస్థే చ తేజసి
అప్పుడు తేజస్సు ఆగిపోతుంది. గొప్ప వాయువు కదలడం మొదలవుతుంది. అంధకారంలో, లోకం వాయువులో నిలిచినప్పుడు, అగ్ని అంతమవుతుంది.
తతః ప్రలయమ్ ఆసాద్య వాయుసంభవమ్ ఆత్మనః ఊర్ధ్వం చ వాయుస్ తిర్యక్ చ దోధవీతి దిశో దశ
తర్వాత ప్రళయం వచ్చినప్పుడు, వాయువు నుండి ఉద్భవించిన ఆత్మ పైకి, అడ్డంగా, పది దిశల్లో కదులుతుంది.
వాయోస్ త్వ్ అపి గుణం స్పర్శమ్ ఆకాశం గ్రసతే తతః ప్రశామ్యతి తదా వాయుః ఖం తు తిష్ఠత్య్ అనావృతమ్
వాయువు లక్షణమైన స్పర్శను ఆకాశం గ్రహిస్తుంది. అప్పుడు వాయువు ఆగిపోతుంది. ఆకాశం ఏదీ కప్పకుండా మిగిలిపోతుంది.
అరూపమ్ అరసస్పర్శమ్ అగన్ధవద్ అమూర్తిమత్ సర్వమ్ ఆపూరయచ్ చైవ సుమహత్ తత్ ప్రకాశతే
రూపం లేని, రుచి లేని, స్పర్శ లేని, వాసన లేని, ఆకారం లేని ఆ మహత్తరమైన ఆకాశం అన్నింటినీ నింపి, ప్రకాశిస్తుంది.
పరిమణ్డలతస్ తత్ తు ఆకాశం శబ్దలక్షణమ్ శబ్దమాత్రం తథాకాశం సర్వమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి
ఆ ఆకాశం పూర్తిగా గుండ్రంగా ఉండి, శబ్ద లక్షణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. అది శబ్దమే. ఆకాశం అన్నిటినీ కప్పి, ఎక్కడైనా ఉంటుంది.
తతః శబ్దగుణం తస్య భూతాదిర్ గ్రసతే పునః భూతేన్ద్రియేషు యుగపద్ భూతాదౌ సంస్థితేషు వై
తర్వాత ఆ శబ్ద లక్షణాన్ని మళ్లీ మూలభూతం గ్రహిస్తుంది. భూతాలు, ఇంద్రియాలు అన్నీ ఒకేసారి మూలభూతంలో స్థిరపడతాయి.
అభిమానాత్మకో హ్య్ ఏష భూతాదిస్ తామసః స్మృతః భూతాదిం గ్రసతే చాపి మహాబుద్ధిర్ విచక్షణా
ఈ మూలభూతం అహంకారంతో, తామస స్వభావంతో ఉంటుంది. దీనినే మూలభూతమని అంటారు. మహత్తత్త్వం కూడా దీనిని గ్రహిస్తుంది.
ఉర్వీ మహాంశ్ చ జగతః ప్రాన్తే ఽన్తర్ బాహ్యతస్ తథా ఏవం సప్త మహాబుద్ధిః క్రమాత్ ప్రకృతయస్ తథా
భూమి, మహత్తత్త్వం ఈ జగత్తు అంతంలో, లోపల, బయట ఇరువైపులా ఉంటాయి. ఇలా ఏడు తత్త్వాలు, మహత్తత్త్వం వరుసగా ప్రకృతులుగా ఉంటాయి.
ప్రత్యాహారైస్ తు తాః సర్వాః ప్రవిశన్తి పరస్పరమ్ యేనేదమ్ ఆవృతం సర్వమ్ అణ్డమ్ అప్సు ప్రలీయతే
ప్రత్యాహారంతో ఇవన్నీ పరస్పరం కలిసిపోతాయి. ఇవన్నీ కప్పినదానివల్ల, అండం నీటిలో లయమవుతుంది.
సప్తద్వీపసముద్రాన్తం సప్తలోకం సపర్వతమ్ ఉదకావరణం హ్య్ అత్ర జ్యోతిషా పీయతే తు తత్
ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలు, ఏడు లోకాలు, పర్వతాలు ఉన్నంతవరకు నీటి ఆవరణం ఉంటుంది. దాన్ని అగ్ని పీల్చేస్తుంది.
జ్యోతిర్ వాయౌ లయం యాతి యాత్య్ ఆకాశే సమీరణః ఆకాశం చైవ భూతాదిర్ గ్రసతే తం తథా మహాన్
తేజస్సు వాయువులో లయమవుతుంది. వాయువు ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది. ఆకాశాన్ని మూలభూతం గ్రహిస్తుంది. అలాగే మహత్తత్త్వం కూడా.
మహాన్తమ్ ఏభిః సహితం ప్రకృతిర్ గ్రసతే ద్విజాః గుణసామ్యమ్ అనుద్రిక్తమ్ అన్యూనం చ ద్విజోత్తమాః
మహత్తత్త్వం వీటితో కలిసి ప్రకృతిలో లయమవుతుంది, ఓ ద్విజులారా. గుణాలు సమంగా, అధికంగా కాని, తక్కువగా కాని ఉండవు, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా.
ప్రోచ్యతే ప్రకృతిర్ హేతుః ప్రధానం కారణం పరమ్ ఇత్య్ ఏషా ప్రకృతిః సర్వా వ్యక్తావ్యక్తస్వరూపిణీ
ప్రకృతిని కారణంగా, ప్రధానంగా, పరమమైన మూలంగా చెబుతారు. ఈ ప్రకృతి అన్నింటికీ మూలం, వ్యక్తమయినది, అవ్యక్త స్వరూపమూ కలిగి ఉంటుంది.
వ్యక్తస్వరూపమ్ అవ్యక్తే తస్యాం విప్రాః ప్రలీయతే ఏకః శుద్ధో ఽక్షరో నిత్యః సర్వవ్యాపీ తథా పునః
ప్రియమైన బ్రాహ్మణులారా, స్పష్టంగా కనిపించే రూపం ఆ అవ్యక్తంలో కలిసిపోతుంది. చివరికి ఒకే ఒక పవిత్రమైన, నశించని, శాశ్వతమైన, అన్నింటినీ వ్యాపించిన పరమాత్మ మాత్రమే మిగిలిపోతాడు.
సో ఽప్య్ అంశః సర్వభూతస్య ద్విజేన్ద్రాః పరమాత్మనః నశ్యన్తి సర్వా యత్రాపి నామజాత్యాదికల్పనాః
అది కూడా పరమాత్మ యొక్క భాగమే, మహానుభావులారా. అక్కడ పేర్లు, జాతులు, ఇతర భేదాలు అన్నీ అంతరించిపోతాయి.
సత్తామాత్రాత్మకే జ్ఞేయే జ్ఞానాత్మన్య్ ఆత్మనః పరే స బ్రహ్మ తత్ పరం ధామ పరమాత్మా పరేశ్వరః
ఏది కేవలం సత్తా రూపంలో ఉన్నదో, జ్ఞానస్వరూపమైన ఆ పరమాత్మలోనే పరమాత్మ స్థితి చెందుతాడు. అదే బ్రహ్మం, అదే పరమధామం, అదే పరమాత్మ, అదే పరమేశ్వరుడు.
స విష్ణుః సర్వమ్ ఏవేదం యతో నావర్తతే పునః ప్రకృతిర్ యా మయాఖ్యాతా వ్యక్తావ్యక్తస్వరూపిణీ
అతడే ఈ సర్వమూ అయిన విష్ణువు. ఆయన నుండి తిరిగి రావడం లేదు. నేను వివరించిన ప్రకృతి స్పష్టమైనదిగా, అస్పష్టమైనదిగా ఉంటుంది.
పురుషశ్ చాప్య్ ఉభావ్ ఏతౌ లీయేతే పరమాత్మని పరమాత్మా చ సర్వేషామ్ ఆధారః పరమేశ్వరః
ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ పరమాత్మలో లయమవుతాయి. ఆ పరమాత్మే అందరికీ ఆధారం, పరమేశ్వరుడు.
విష్ణునామ్నా స వేదేషు వేదాన్తేషు చ గీయతే ప్రవృత్తం చ నివృత్తం చ ద్వివిధం కర్మ వైదికమ్
వేదాలలో, వేదాంతాలలో ఆయనను విష్ణు అనే పేరుతో గానం చేస్తారు. వేదకర్మలు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — ఒకటి చేయవలసినవి, మరొకటి చేయకుండా ఉండవలసినవి.