తత్ర స్థితం మహాదేవం త్రిపురఘ్నం త్రిలోచనమ్ శైలరాజసుతా దేవీ ప్రణిపత్య సురేశ్వరమ్
అక్కడ మహాదేవుడు, త్రిపురాసుర సంహారుడు, త్రినేత్రుడు నిలిచివుండగా, శైలరాజ కుమార్తె అయిన దేవి, దేవతల అధిపతిని నమస్కరించింది.
ఇమం ప్రశ్నం పురా విప్రా అపృచ్ఛచ్ చారులోచనా తద్ అహం సంప్రవక్ష్యామి శృణుధ్వం మమ సత్తమాః
బ్రాహ్మణులారా! అప్పట్లో అందమైన కళ్లతో ఉన్న ఆ దేవి ఈ ప్రశ్న అడిగింది. ఇప్పుడు నేను మీకు వివరంగా చెబుతాను. శ్రద్ధగా వినండి, ఉత్తములారా!
భగవన్ భగనేత్రఘ్న పూష్ణో దన్తవినాశన దక్షక్రతుహర త్ర్యక్ష సంశయో మే మహాన్ అయమ్
భగవంతుడా! భగచక్షువు నాశనం చేసినవాడా, పుష్ణుని పళ్ళు విరిచినవాడా, దక్షయజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసిన త్రినేత్రుడా, నాకు ఈ గొప్ప సందేహం కలిగింది.
చాతుర్వర్ణ్యం భగవతా పూర్వం సృష్టం స్వయంభువా కేన కర్మవిపాకేన వైశ్యో గచ్ఛతి శూద్రతామ్
స్వయంభువుడు ముందుగా సృష్టించిన ఈ నాలుగు వర్ణ వ్యవస్థలో, ఏ కార్యఫలితంతో వైశ్యుడు శూద్రునిగా మారుతాడో చెప్పు.
వైశ్యో వా క్షత్రియః కేన ద్విజో వా క్షత్రియో భవేత్ ప్రతిలోమే కథం దేవ శక్యో ధర్మో నివర్తితుమ్
వైశ్యుడు లేదా క్షత్రియుడు ఏ కార్యం వల్ల ద్విజుడైన క్షత్రియుడవుతాడు? వర్ణ వ్యతిరేకత జరిగితే, దేవా, ధర్మాన్ని ఎలా మార్చగలరు?
కేన వా కర్మణా విప్రః శూద్రయోనౌ ప్రజాయతే క్షత్రియః శూద్రతామ్ ఏతి కేన వా కర్మణా విభో
ఏ కార్యం వల్ల బ్రాహ్మణుడు శూద్రుని గర్భంలో జన్మిస్తాడు? ఏ కార్యం వల్ల క్షత్రియుడు శూద్రునిగా మారుతాడో చెప్పు, ప్రభో!
ఏతం మే సంశయం దేవ వద భూతపతే ఽనఘ త్రయో వర్ణాః ప్రకృత్యేహ కథం బ్రాహ్మణ్యమ్ ఆప్నుయుః
దేవా! భూతపతీ! పాపరహితుడా! ఈ నా సందేహాన్ని నివృత్తి చేయు. ఈ లోకంలో మూడు వర్ణాలు ఎలా సహజంగా బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందుతాయో చెప్పు.
బ్రాహ్మణ్యం దేవి దుష్ప్రాపం నిసర్గాద్ బ్రాహ్మణః శుభే క్షత్రియో వైశ్యశూద్రౌ వా నిసర్గాద్ ఇతి మే మతిః
దేవి! బ్రాహ్మణత్వం పొందడం చాలా కష్టం. సహజంగా ఎవరు బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులవుతారో అదే నా అభిప్రాయం.
కర్మణా దుష్కృతేనేహ స్థానాద్ భ్రశ్యతి స ద్విజః శ్రేష్ఠం వర్ణమ్ అనుప్రాప్య తస్మాద్ ఆక్షిప్యతే పునః
ఈ లోకంలో చెడు కార్యం వల్ల ద్విజుడు తన స్థానం నుండి పడిపోతాడు. ఎప్పుడైతే ఉత్తమ వర్ణాన్ని పొందుతాడో, మళ్లీ అక్కడి నుండి దిగజారిపోతాడు.
స్థితో బ్రాహ్మణధర్మేణ బ్రాహ్మణ్యమ్ ఉపజీవతి క్షత్రియో వాథ వైశ్యో వా బ్రహ్మభూయం స గచ్ఛతి
బ్రాహ్మణ ధర్మాన్ని పాటిస్తూ జీవించేవాడు బ్రాహ్మణుడిగా నిలుస్తాడు. క్షత్రియుడైనా, వైశ్యుడైనా, బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందగలడు.
యశ్ చ విప్రత్వమ్ ఉత్సృజ్య క్షత్రధర్మాన్ నిషేవతే బ్రాహ్మణ్యాత్ స పరిభ్రష్టః క్షత్రయోనౌ ప్రజాయతే
బ్రాహ్మణుడైనవాడు తన బ్రాహ్మణత్వాన్ని వదిలిపెట్టి క్షత్రియ ధర్మాలను అనుసరిస్తే, అతడు బ్రాహ్మణత్వం నుండి పడిపోతాడు. తద్వారా అతడు తదుపరి జన్మలో క్షత్రియ కుటుంబంలో పుడతాడు.
వైశ్యకర్మ చ యో విప్రో లోభమోహవ్యపాశ్రయః బ్రాహ్మణ్యం దుర్లభం ప్రాప్య కరోత్య్ అల్పమతిః సదా
బ్రాహ్మణుడు లోభం, మాయ వల్ల వైశ్యుని పనులు చేస్తే, అరుదుగా లభించే బ్రాహ్మణ స్థితిని పొందినప్పటికీ, అతడు ఎప్పుడూ మూర్ఖంగా ప్రవర్తిస్తాడు.
స ద్విజో వైశ్యతామ్ ఏతి వైశ్యో వా శూద్రతామ్ ఇయాత్ స్వధర్మాత్ ప్రచ్యుతో విప్రస్ తతః శూద్రత్వమ్ ఆప్నుయాత్
అలాంటి ద్విజుడు వైశ్యుడవుతాడు; వైశ్యుడు కూడా శూద్రుడవుతాడు. బ్రాహ్మణుడు తన కర్తవ్యాన్ని వదిలిపెడితే, చివరికి శూద్ర స్థితికి చేరతాడు.
తత్రాసౌ నిరయం ప్రాప్తో వర్ణభ్రష్టో బహిష్కృతః బ్రహ్మలోకాత్ పరిభ్రష్టః శూద్రయోనౌ ప్రజాయతే
అక్కడ అతడు తన వర్ణాన్ని వదిలేసినందుకు నరకంలో పడతాడు, బహిష్కృతుడవుతాడు. బ్రహ్మలోకాన్ని కోల్పోయి, శూద్ర కుటుంబంలో పుడతాడు.
క్షత్రియో వా మహాభాగే వైశ్యో వా ధర్మచారిణి స్వాని కర్మాణ్య్ అపాకృత్య శూద్రకర్మ నిషేవతే
ఓ మహాభాగే! క్షత్రియుడు లేదా వైశ్యుడు తన కర్తవ్యాలను వదిలిపెట్టి శూద్రుని పనులు చేస్తే—
స్వస్థానాత్ స పరిభ్రష్టో వర్ణసంకరతాం గతః బ్రాహ్మణః క్షత్రియో వైశ్యః శూద్రత్వం యాతి తాదృశః
తన స్థానాన్ని కోల్పోయినవాడు వర్ణసంకర స్థితికి చేరతాడు. అటువంటి బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు, వైశ్యుడు చివరికి శూద్రుడవుతాడు.
యస్ తు శూద్రః స్వధర్మేణ జ్ఞానవిజ్ఞానవాఞ్ శుచిః ధర్మజ్ఞో ధర్మనిరతః స ధర్మఫలమ్ అశ్నుతే
కాని శూద్రుడు తన కర్తవ్యాన్ని నిబద్ధంగా, జ్ఞానంతో, పవిత్రంగా, ధర్మాన్ని తెలుసుకొని, ధర్మంలో నిమగ్నంగా ఉంటే, అతడు ధర్మఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు.
ఇదం చైవాపరం దేవి బ్రహ్మణా సముదాహృతమ్ అధ్యాత్మం నైష్ఠికీ సిద్ధిర్ ధర్మకామైర్ నిషేవ్యతే
దేవీ! బ్రహ్మదేవుడు ఇంకొకటి కూడా చెప్పారు—ధర్మాన్ని కోరేవారు ఈ పరమాత్మ సిద్ధిని సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తారు.
ఉగ్రాన్నం గర్హితం దేవి గణాన్నం శ్రాద్ధసూతకమ్ ఘుష్టాన్నం నైవ భోక్తవ్యం శూద్రాన్నం నైవ వా క్వచిత్
దేవీ! కఠినమైనది, నిందించబడినది, అందరూ కలిసిన భోజనం, శ్రాద్ధం లేదా శుద్ధి సమయంలో ఇచ్చిన భోజనం, అపవిత్రమని చెప్పబడిన భోజనం, లేదా ఎక్కడైనా శూద్రుని భోజనం—ఇలాంటి వాటిని తినకూడదు.
శూద్రాన్నం గర్హితం దేవి సదా దేవైర్ మహాత్మభిః పితామహముఖోత్సృష్టం ప్రమాణమ్ ఇతి మే మతిః
దేవీ! శూద్రుని భోజనాన్ని దేవతలు, మహాత్ములు ఎప్పుడూ నిందిస్తారు. పితామహులు చెప్పినదే దీనికి ప్రమాణం అని నా అభిప్రాయం.
శూద్రాన్నేనావశేషేణ జఠరే మ్రియతే ద్విజః ఆహితాగ్నిస్ తథా యజ్వా స శూద్రగతిభాగ్ భవేత్
ద్విజుడు, అగ్ని సేవించేవాడు, యజ్ఞం చేసేవాడు—వీరు శూద్రుని భోజనం మిగిలి ఉన్నపుడే చనిపోతే, శూద్రుని స్థితిని పొందుతారు.
తేన శూద్రాన్నశేషేణ బ్రహ్మస్థానాద్ అపాకృతః బ్రాహ్మణః శూద్రతామ్ ఏతి నాస్తి తత్ర విచారణా
కాబట్టి, శూద్రుని మిగిలిన భోజనం వల్ల బ్రాహ్మణుడు బ్రాహ్మణ స్థానం నుండి తొలగించబడి, శూద్రుడవుతాడు. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
యస్యాన్నేనావశేషేణ జఠరే మ్రియతే ద్విజః తాం తాం యోనిం వ్రజేద్ విప్రో యస్యాన్నమ్ ఉపజీవతి
ద్విజుడు ఎవరైనా మరణించినప్పుడు, వాడి కడుపులో ఎవరి భోజనం మిగిలి ఉంటే, ఆ భోజనాన్ని ఇచ్చినవాడి యోనిలో బ్రాహ్మణుడు పుడతాడు.
బ్రాహ్మణత్వం సుఖం ప్రాప్య దుర్లభం యో ఽవమన్యతే అభోజ్యాన్నాని వాశ్నాతి స ద్విజత్వాత్ పతేత వై
బ్రాహ్మణత్వాన్ని సులభంగా, కానీ అరుదుగా పొందినవాడు దాన్ని తక్కువగా భావిస్తే, లేదా నిషిద్ధ భోజనం తింటే, అతడు ద్విజుడి స్థితి నుండి పడిపోతాడు.
సురాపో బ్రహ్మహా స్తేయీ చౌరో భగ్నవ్రతో ఽశుచిః స్వాధ్యాయవర్జితః పాపో లుబ్ధో నైకృతికః శఠః
మద్యపానం చేసేవాడు, బ్రాహ్మణ హంతకుడు, దొంగ, దోపిడీదారుడు, వ్రతాలు పాడుచేసేవాడు, అపవిత్రుడు, స్వాధ్యాయం చేయని పాపి, లోభి, మోసగాడు, దుర్మార్గుడు—
అవ్రతీ వృషలీభర్తా కుణ్డాశీ సోమవిక్రయీ విహీనసేవీ విప్రో హి పతతే బ్రహ్మయోనితః
వ్రతాలు లేనివాడు, వేశ్యతో సంచరించేవాడు, అందరూ కలిసిన పాత్రలో భోజనం చేసేవాడు, సోమరసం అమ్మేవాడు, అర్హుల కానివారిని సేవించే బ్రాహ్మణుడు బ్రాహ్మణ వంశం నుండి పడిపోతాడు.
గురుతల్పీ గురుద్వేషీ గురుకుత్సారతిశ్ చ యః బ్రహ్మద్విడ్ వాపి పతతి బ్రాహ్మణో బ్రహ్మయోనితః
గురువు భార్యను అపహరించేవాడు, గురువును ద్వేషించేవాడు, గురువును అవమానపరిచే వాడు, బ్రహ్మను ద్వేషించే బ్రాహ్మణుడు బ్రాహ్మణ వంశాన్ని కోల్పోతాడు.
ఏభిస్ తు కర్మభిర్ దేవి శుభైర్ ఆచరితైస్ తథా శూద్రో బ్రాహ్మణతాం గచ్ఛేద్ వైశ్యః క్షత్రియతాం వ్రజేత్
దేవీ! ఈ మంచి పనులు ఆచరిస్తే, శూద్రుడు బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందవచ్చు; వైశ్యుడు క్షత్రియుడవుతాడు.
శూద్రః కర్మాణి సర్వాణి యథాన్యాయం యథావిధి సర్వాతిథ్యమ్ ఉపాతిష్ఠఞ్ శేషాన్నకృతభోజనః
శూద్రుడు ధర్మానుసారం, నియమప్రకారం అన్ని పనులు చేస్తూ, అన్ని అతిథులను ఆదరించి, మిగిలిన అన్నమే తినాలి.
శుశ్రూషాం పరిచర్యాం యో జ్యేష్ఠవర్ణే ప్రయత్నతః కుర్యాద్ అవిమనాః శ్రేష్ఠః సతతం సత్పథే స్థితః
ఎవరైనా శ్రేష్ఠవర్ణానికి మనసులో అసూయ లేకుండా, శ్రద్ధగా సేవచేసేవాడు ఎల్లప్పుడూ ఉత్తముడిగా, ధర్మమార్గంలో నిలిచినవాడిగా ఉంటాడు.