వహ్నినా చాక్షయా దత్తాః శరాస్ తే ఽపి క్షయం యయుః యుధ్యతః సహ గోపాలైర్ అర్జునస్యాభవత్ క్షయః
అగ్నిదేవుడు ఇచ్చిన అక్షయ బాణాలూ నశించిపోయాయి; గోపాలులతో కలిసి యుద్ధం చేసిన అర్జునుడు ఓడిపోయాడు.
అచిన్తయత్ తు కౌన్తేయః కృష్ణస్యైవ హి తద్ బలమ్ యన్ మయా శరసంఘాతైః సబలా భూభృతో జితాః
కౌంతేయుడు ఆలోచిస్తూ, 'నా బాణవర్షాలతో రాజులు, వారి సైన్యాలు ఓడిపోయారు, అది కృష్ణుని బలం వల్లే' అని గుర్తు చేసుకున్నాడు.
మిషతః పాణ్డుపుత్రస్య తతస్ తాః ప్రమదోత్తమాః అపాకృష్యన్త చాభీరైః కామాచ్ చాన్యాః ప్రవవ్రజుః
పాండవుడు చూస్తుండగానే, ఆ ఉత్తమ స్త్రీలను ఆభీరులు లాక్కెళ్లారు, మరికొందరు తమ ఇష్టానుసారం వెళ్లిపోయారు.
తతః శరేషు క్షీణేషు ధనుష్కోట్యా ధనంజయః జఘాన దస్యూంస్ తే చాస్య ప్రహారాఞ్ జహసుర్ ద్విజాః
బాణాలు అయిపోగానే, ధనంజయుడు ధనుస్సు కొమ్మతో దొంగలపై దెబ్బలు కొట్టాడు; ద్విజులు అతని దెబ్బలను చూసి నవ్వారు.
పశ్యతస్ త్వ్ ఏవ పార్థస్య వృష్ణ్యన్ధకవరస్త్రియః జగ్ముర్ ఆదాయ తే మ్లేచ్ఛాః సమన్తాన్ మునిసత్తమాః
పార్థుడు చూస్తుండగానే, వృష్ణి, అంధక వంశస్త్రియులను చుట్టూ ఉన్న మ్లేచ్ఛులు తీసుకెళ్లారు, మునిశ్రేష్ఠులారా.
తతః స దుఃఖితో జిష్ణుః కష్టం కష్టమ్ ఇతి బ్రువన్ అహో భగవతా తేన ముక్తో ఽస్మీతి రురోద వై
అప్పుడు జిష్ణువు బాధతో, 'అయ్యో, అయ్యో! భగవంతుడు నన్ను వదిలేశాడు' అని ఏడ్చాడు.
తద్ ధనుస్ తాని చాస్త్రాణి స రథస్ తే చ వాజినః సర్వమ్ ఏకపదే నష్టం దానమ్ అశ్రోత్రియే యథా
ఆ విల్లు, ఆయుధాలు, రథం, గుర్రాలు — ఇవన్నీ ఒక్క క్షణంలో పోయాయి. అవిద్వాంసునికి దానం ఇచ్చినట్టు, అంతా వృథా అయిపోయింది.
అహో చాతి బలం దైవం వినా తేన మహాత్మనా యద్ అసామర్థ్యయుక్తో ఽహం నీచైర్ నీతః పరాభవమ్
ఓహ్! విధి ఎంత బలమైనదో! ఆ మహాత్ముడు లేకపోవడం వల్ల నేను బలహీనుడిని అయ్యాను, తక్కువవాళ్ల చేతిలో ఓడిపోయాను.
తౌ బాహూ స చ మే ముష్టిః స్థానం తత్ సో ఽస్మి చార్జునః పుణ్యేనేవ వినా తేన గతం సర్వమ్ అసారతామ్
ఆ చేతులు, నా ముష్టి, నా స్థానం, నేనే అర్జునుడిగా ఉండటం — ఇవన్నీ ఆయన లేకపోతే విలువ కోల్పోయాయి. పుణ్యం కారణం లేకపోతే పోయినట్టు.
మమార్జునత్వం భీమస్య భీమత్వం తత్కృతం ధ్రువమ్ వినా తేన యద్ ఆభీరైర్ జితో ఽహం కథమ్ అన్యథా
నాకు అర్జునత్వం, భీముడికి భీమత్వం — ఇవన్నీ ఆయన వల్లే. ఆయన లేకుండా నేను ఆభీరుల చేతిలో ఓడిపోవడం ఎలా సాధ్యం?
ఇత్థం వదన్ యయౌ జిష్ణుర్ ఇన్ద్రప్రస్థం పురోత్తమమ్ చకార తత్ర రాజానం వజ్రం యాదవనన్దనమ్
ఇలా మాట్లాడుకుంటూ జిష్ణువు ఇంద్రప్రస్థానికి వెళ్లాడు. అక్కడ యాదవులకు ఆనందంగా ఉన్న వజ్రుడిని రాజుగా కూర్చోబెట్టాడు.
స దదర్శ తతో వ్యాసం ఫాల్గునః కాననాశ్రయమ్ తమ్ ఉపేత్య మహాభాగం వినయేనాభ్యవాదయత్
అక్కడ ఫాల్గుణుడు అడవిలో నివసిస్తున్న వ్యాసుడిని చూశాడు. అతని దగ్గరకు వెళ్లి, గౌరవంతో నమస్కరించాడు.
తం వన్దమానం చరణావ్ అవలోక్య సునిశ్చితమ్ ఉవాచ పార్థం విచ్ఛాయః కథమ్ అత్యన్తమ్ ఈదృశః
అతను పాదాలకు నమస్కరిస్తున్న అర్జునుని చూసి, వ్యాసుడు నిశ్చయంగా ఇలా అడిగాడు: 'నీ తేజస్సు అంతగా ఎందుకు తగ్గిపోయింది?'
అజారజోనుగమనం బ్రహ్మహత్యాథవా కృతా జయాశాభఙ్గదుఃఖీ వా భ్రష్టచ్ఛాయో ఽసి సాంప్రతమ్
నువ్వు వృద్ధుడిని లేదా తక్కువవారిని అనుసరించావా? బ్రాహ్మణ హత్య చేసినావా? లేక విజయ ఆశ నెరవేరక బాధపడి నీ తేజస్సు పోయిందా?
సాంతానికాదయో వా తే యాచమానా నిరాకృతాః అగమ్యస్త్రీరతిర్ వాపి తేనాసి విగతప్రభః
లేదా సాంతానికులు మొదలైనవారు అడిగిన దానిని తిరస్కరించావా? నిషిద్ధ స్త్రీలతో సంబంధం పెట్టుకున్నావా? అందుకే నీ తేజస్సు తగ్గిపోయిందా?
భుఙ్క్తే ప్రదాయ విప్రేభ్యో మిష్టమ్ ఏకమ్ అథో భవాన్ కిం వా కృపణవిత్తాని హృతాని భవతార్జున
లేక బ్రాహ్మణులకు మంచి భోజనం ఇచ్చి, మళ్లీ నువ్వే తిన్నావా? లేక అర్జునా, నీ దగ్గర ఉన్న కొద్దిపాటి వస్తువులు పోయాయా?
కచ్చిన్ న సూర్యవాతస్య గోచరత్వం గతో ఽర్జున దుష్టచక్షుర్ హతో వాపి నిఃశ్రీకః కథమ్ అన్యథా
అర్జునా, నువ్వు ఎప్పుడైనా సూర్యుడు లేదా గాలి చూపులోకి వచ్చావా? చెడ్డ చూపు పడిందా? లేక దుష్టుడిని హత్య చేశావా? అందుకే నీ కీర్తి పోయిందా?
స్పృష్టో నఖామ్భసా వాపి ఘటామ్భఃప్రోక్షితో ఽపి వా తేనాతీవాసి విచ్ఛాయో న్యూనైర్ వా యుధి నిర్జితః
లేక నఖజలం తాకిందా? గడప నీరు మీద పడిందా? లేక తక్కువవారి చేతిలో యుద్ధంలో ఓడిపోయావా? అందుకే నీ తేజస్సు అంతగా తగ్గిపోయిందా?
తతః పార్థో వినిఃశ్వస్య శ్రూయతాం భగవన్న్ ఇతి ప్రోక్తో యథావద్ ఆచష్ట విప్రా ఆత్మపరాభవమ్
అంతట పార్థుడు లోతుగా ఊపిరి పీల్చి, 'భగవంతుడా, వినండి' అని చెప్పి, తన పరాజయాన్ని యథావిధిగా ఆ మహర్షికి వివరించాడు.
యద్ బలం యచ్ చ నస్ తేజో యద్ వీర్యం యత్ పరాక్రమః యా శ్రీశ్ ఛాయా చ నః సో ఽస్మాన్ పరిత్యజ్య హరిర్ గతః
మన బలం, తేజస్సు, వీర్యం, పరాక్రమం, ఐశ్వర్యం, కాంతి — ఇవన్నీ హరిదేవుడు వెళ్లిపోయినప్పుడు మమ్మల్ని వదిలిపోయాయి.
ఇతరేణేవ మహతా స్మితపూర్వాభిభాషిణా హీనా వయం మునే తేన జాతాస్ తృణమయా ఇవ
ముందుగా చిరునవ్వుతో మాట్లాడిన వాడి వల్ల మేము విడిచిపెట్టబడ్డాం, మహర్షీ! ఇప్పుడు మేము గడ్డి లాంటి బలహీనులమయ్యాం.
అస్త్రాణాం సాయకానాం చ గాణ్డీవస్య తథా మమ సారతా యాభవన్ మూర్తా స గతః పురుషోత్తమః
నా ఆయుధాలు, బాణాలు, గాండీవంలో ఉన్న శక్తి — ఇవన్నీ మూర్తిరూపంగా ఉన్నవే. ఆ పురుషోత్తముడు ఇప్పుడు వెళ్లిపోయాడు.
యస్యావలోకనాద్ అస్మాఞ్ శ్రీర్ జయః సంపద్ ఉన్నతిః న తత్యాజ స గోవిన్దస్ త్యక్త్వాస్మాన్ భగవాన్ గతః
ఆయన కేవలం ఒక చూపుతో మనకు ఐశ్వర్యం, విజయము, సంపద, ఎదుగుదల కలిగించేవాడు. అప్పట్లో గోవిందుడు మమ్మల్ని వదలలేదు, కానీ ఇప్పుడు భగవంతుడు మమ్మల్ని విడిచిపెట్టాడు.
భీష్మద్రోణాఙ్గరాజాద్యాస్ తథా దుర్యోధనాదయః యత్ప్రభావేన నిర్దగ్ధాః స కృష్ణస్ త్యక్తవాన్ భువమ్
భీష్ముడు, ద్రోణుడు, అంగరాజు, దుర్యోధనుడు మొదలైనవారు — వీరందరినీ whose power burnt them all, that కృష్ణుడు ఈ భూమిని విడిచిపెట్టాడు.
నిర్యౌవనా హతశ్రీకా భ్రష్టచ్ఛాయేవ మే మహీ విభాతి తాత నైకో ఽహం విరహే తస్య చక్రిణః
యవ్వనం పోయి, మహిమ కూడా లేకుండా, నా భూమి ఇప్పుడు నిండుగా ప్రకాశించకుండా ఉంది, బిడ్డా. ఆమె అందం పోయిన ఒక మహిళలా కనిపిస్తోంది. చక్రధారి వేరు అయిన బాధలో నేను ఒంటరిగా లేను.
యస్యానుభావాద్ భీష్మాద్యైర్ మయ్య్ అగ్నౌ శలభాయితమ్ వినా తేనాద్య కృష్ణేన గోపాలైర్ అస్మి నిర్జితః
ఆయన బలంతోనే భీష్ముడు మొదలైనవారు నా ముందు పురుగుల్లా కాలిపోయారు. ఇప్పుడు ఆ కృష్ణుడు లేనందున, నేను గోపాలుల చేతిలో ఓడిపోయాను.
గాణ్డీవం త్రిషు లోకేషు ఖ్యాతం యద్ అనుభావతః మమ తేన వినాభీరైర్ లగుడైస్ తు తిరస్కృతమ్
మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన గాండీవం కూడా ఆయన బలంతోనే పేరు తెచ్చుకుంది. ఇప్పుడు ఆయన లేకుండా, కేవలం కర్రలు పట్టిన గోపాలులు దాన్ని తక్కువగా చూశారు.
స్త్రీసహస్రాణ్య్ అనేకాని హ్య్ అనాథాని మహామునే యతతో మమ నీతాని దస్యుభిర్ లగుడాయుధైః
బ్రహ్మర్షీ, ఎన్నో వేల మంది మహిళలు ఇప్పుడు అనాధలయ్యారు. నేను ఎంత కాపాడాలని ప్రయత్నించినా, కర్రలు పట్టిన దొంగలు వారిని తీసుకుపోయారు.
ఆనీయమానమ్ ఆభీరైః సర్వం కృష్ణావరోధనమ్ హృతం యష్టిప్రహరణైః పరిభూయ బలం మమ
కృష్ణుని ఇంటి స్త్రీలను ఆ ఆభీరులు, కర్రలతో వచ్చి, నా బలాన్ని అవమానపరిచి, వారిని తీసుకుపోయారు.
నిఃశ్రీకతా న మే చిత్రం యజ్ జీవామి తద్ అద్భుతమ్ నీచావమానపఙ్కాఙ్కీ నిర్లజ్జో ఽస్మి పితామహ
నా మహిమ పోయింది అనేది ఆశ్చర్యం కాదు. ఇంత అవమానాన్ని అనుభవించినా ఇంకా బ్రతికున్నాను అనేది నిజంగా ఆశ్చర్యమే, పితామహా. నీచుల చేత అవమానమై, నాకింకా సిగ్గు లేదు.