ఈ జగత్తంతటినీ వ్యాపించి ఉన్న పరమాత్ముడు, అతని చేతులు, కాళ్లు, కన్నులు, తలలు, ముఖాలు, చెవులు అన్నీ అన్ని దిక్కులలో ఉన్నాయి. అతడు సర్వత్రా ఉన్నాడు. ఈ విశ్వమే అతని తల, చేతులు, కాళ్లు, కన్నులు, ముక్కు. అతడే స్వేచ్ఛగా తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ఈ లోకంలో సంచరిస్తాడు. ఈ లోకంలోని శరీరాలన్నీ క్షేత్రాలవంటివి; వాటిలో అతడే యోగాత్మస్వరూపుడిగా, తనకు నచ్చినట్లు వాటిని అనుభవిస్తాడు. అందుకే అతడిని క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు. అతడు అవ్యక్తనగరంలో నివసిస్తాడు కనుక పురుషుడు అని పిలవబడతాడు. ఈ విశ్వం, అనేక రూపాల్లో, తెలుసుకోవచ్చినదిగా, ఎక్కడైనా అతడే అని చెప్పబడుతుంది. అతడు అనేక రూపాలతో ఉన్నందున విశ్వరూపుడిగా గుర్తించబడతాడు. అయినా అతని మహిమ ఒక్కటే; అందుకే అతడిని ఏకపురుషుడు అంటారు. శాశ్వతుడైన ఇతడే 'మహాపురుషుడు' అన్న పేరుని ధరించేవాడు. సృష్టి క్రమానికి లోబడి, తనను తానే వెలికితీయడమే అతని స్వభావం. అతడు అంతర్గతంగా తనను తానే వందలుగా, వేలుగా, లక్షలుగా, కోట్లుగా విస్తరించుకుంటాడు. ఆకాశం నుంచి పడిన నీరు భూమిలోకి ప్రవేశించి, ప్రతి చోట తన స్వభావాన్ని అనుసరించి మిళితమయ్యే విధంగా, అతడు కూడా గుణాల సారంలో ప్రవేశిస్తాడు. ఒక్కటైన గాలి అనేక శరీరాల్లో ఐదు రూపాలలో మారేలా, అతని ఏకత్వం, అనేకత్వంగా మారుతుంది—ఇందులో సందేహం లేదు. విధివిధమైన ప్రదేశాల్లో అగ్ని వేర్వేరు పేర్లు పొందినట్లే, బ్రహ్మాదుల మధ్య అతడికి కూడా విభిన్న నామాలు లభిస్తాయి. ఒక దీపం నుంచి వేల దీపాలు వెలిగినట్లుగా, ఆ పరమాత్ముని నుండి వేల రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి. తన స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు అతడు ఒక్కడే అవుతాడు; కానీ ఏకత్వంలో లయం కలిగినప్పుడు, అతనిలో నుంచి అనేకత్వం ఉద్భవిస్తుంది. ఈ లోకంలో చలించే, అచలమైన ఏదీ శాశ్వతం కాదు; క్షయించని, అపరిమితమైన, సర్వవ్యాపకుడైనవాడు ఒక్కడే. కనుక, అవ్యక్తం నుంచి త్రిగుణాత్మక ప్రకృతి ఉద్భవిస్తుంది; యిది వ్యక్తమూ, అవ్యక్తమూ రెండింటి రూపంలో స్థిరంగా ఉండే ప్రకృతిగా పిలవబడుతుంది. బ్రహ్మస్వరూపమైన ఆ ప్రకృతిని సర్వకర్మల్లో, దేవకార్యాల్లో, పితృకార్యాల్లో పూజించబడే గర్భంగా తెలుసుకో. ఆ పరమతత్వానికి ఎవరూ ఎత్తైనవారు లేరు—తండ్రి కాని, దేవత కాని, ఎవ్వరూ. ఆత్మగా అతడినే తెలుసుకోవాలి; అందుకే నేను అతడిని పూజిస్తున్నాను. దేవలోకంలో నివసించే దేవతలూ, మానవులూ అతనికి నమస్కరిస్తారు; ఆయన అనుగ్రహంతో వారు దేవయానమార్గాన్ని, ఋషులు నిర్దేశించిన ఫలితాన్ని పొందుతారు. దేవతలు, తమ తమ ఆశ్రమాల్లో స్థిరమైన వారు, అతని అనేక రూపాలను ఆశ్రయించి, ఆద్యుడైన ఆ పరమాత్ముని భక్తితో పూజిస్తారు; ఆయన వారికి వారి లక్ష్యాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. అతడు సర్వవ్యాపకుడిగా, నిర్గుణుడిగా చెప్పబడతాడు; నేను తెలిసినంతవరకు, ఈ సూర్యుని పూజిస్తున్నాను. అతనిలో మనస్సు లీనమై, పరమసిద్ధాంతాన్ని ఆశ్రయించిన వారికి, ఆ పరమాత్మునిలో లీనమవడం పరమగమ్యం. నారదా! ఈ రహస్య భాగాన్ని నీకు వివరించాను; నా భక్తితో, ఓ ఋషిశ్రేష్ఠా, నీవు కూడా పరమాత్మునిని జ్ఞాపకం చేసుకున్నావు. దేవతలు, ఋషులు, పురాతనులు—అందరూ వరదాతగా అతడినే గుర్తించేవారు; అంతటా సూర్యుని, పరమాత్ముని పూజించేవారు. ఈ కథను సూర్యుడు నారదునికి చెప్పాడు; ఇప్పుడు నేను కూడా, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, సూర్యుని కథను వివరించాను. ఈ కథను భక్తి లేకపోయిన వారికి చెప్పకూడదు. ఎవరైనా దీనిని ఎల్లప్పుడూ పారాయణ చేస్తే, లేదా శ్రద్ధగా వినితే, వారు నిస్సందేహంగా సహస్రకిరణుడైన సూర్యునిలో లీనమవుతారు. ఎవరికైనా వ్యాధి లేదా బాధ ఉంటే, ఈ సూర్యుని కథను వినడం ద్వారా విముక్తి పొందుతారు; జ్ఞానం కోరేవారు జ్ఞానాన్ని, కోరిన ఫలితాన్ని పొందుతారు. ఈ కథను పారాయణ చేసినవాడు, ఓ మునీశ్వరా, తక్షణమే తన గమ్యాన్ని పొందుతాడు; అతడు కోరిన ఏ కోరిక అయినా నెరవేరుతుంది. కనుక, సృష్టికర్త, నియంత, జగన్నాధుడైన సూర్యుని ఎప్పుడూ జ్ఞాపకం చేసుకోవాలి. ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ఈ మూడు లోకాలకు మూలకారణం సూర్యుడే. దేవతలు, అసురులు, మానవులు—అందరూ సూర్యుని నుంచే ఉద్భవించారు. ఈ విశ్వవ్యాప్త ప్రకాశం రుద్రుడు, ఉపేంద్రుడు, మహేంద్రుడు, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులు, దేవలోకవాసులు, మహాతేజస్సుతో ఉన్నవారందరికీ చెందింది. సూర్యుడే అన్ని ప్రాణుల ఆత్మ, లోకపతి, దేవతల దేవుడు, భూతపతి, త్రిలోకముల మూలమైన పరమదేవుడు. యాగంలో సమర్పించిన హవిస్సు అగ్నిలో ద్వారా సూర్యునికి చేరుతుంది; సూర్యుని ద్వారా వర్షం, వర్షం ద్వారా అన్నం, అన్నం ద్వారా అన్ని ప్రాణులు ఉద్భవిస్తారు. అన్నీ సూర్యుని నుంచే పుట్టి, చివరికి అతనిలోనే లీనమవుతాయి; లోకాల ఉద్భవం, లయం సూర్యుని నుంచే జరుగుతాయి. ఇది ధ్యానించేవారికి ధ్యానము, మోక్షాన్ని కోరేవారికి విముక్తి మార్గం; అక్కడే వారు లయమవుతారు, అక్కడినుంచే తిరిగి పుట్టడం జరుగుతుంది. క్షణాలు, ముహూర్తాలు, రోజులు, రాత్రులు, పక్షాలు, నెలలు, సంవత్సరాలు, ఋతువులు, యుగాలు—ఇవి అన్నీ ఎప్పుడూ ఉండేవే. సూర్యుడు లేకుండా కాలమును లెక్కించలేరు; కాలం లేకుండా క్రమం ఉండదు, అగ్ని కార్యాలూ ఉండవు. ఋతువుల భేదం లేకుండా పువ్వులు, పండ్లు ఎలా పుడతాయి? ధాన్యాల పరిపక్వత, గడ్డి, ఔషధాలు ఎలా పుడతాయి? సూర్యుడు లేకుండా ప్రాణుల కార్యాలు ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ ఉండవు. జగత్తు శక్తితో అంతా 'జలచోరుడు' అయిన సూర్యునిలో లీనమవుతుంది. వర్షం లేకుండా సూర్యుడు కాల్చడు; వర్షం లేకుండా అతడు పొడిగా చేయడు; వర్షం లేకుండా తన పరిమితికి చేరడు; నీటితో సూర్యుడు భలే ప్రకాశిస్తాడు. వసంతంలో సూర్యుడు పసుపుపచ్చగా ఉంటాడు; గ్రీష్మంలో బంగారు వర్ణంతో మెరిసిపోతాడు; వర్షాకాలంలో తెల్లగా, శరదృతులో పల్చని వర్ణంతో కనిపిస్తాడు. ఈ విధంగా సూర్యుని పరమాత్మత్వాన్ని, విశ్వరూపాన్ని, జగత్తుకు మూలమైన మహిమను జ్ఞానముగా, భక్తిగా, మనస్సులో నిలుపుకోవాలి.