ఒకసారి మహర్షి, వేదాలను, యజ్ఞాలను, మరియు ధర్మాన్ని లోతుగా తెలుసుకునే శ్రేష్ఠుడైన ముని, సర్వజ్ఞుడైన పరమాత్ముని వద్దకు వచ్చి, సృష్టి యొక్క అంతరంగాన్ని, పవిత్రతను, మరియు తీర్థాలను గురించి తెలుసుకోవాలని అడిగాడు. పరమాత్ముడు ఇలా చెప్పాడు: ‘‘వర్షం వల్ల ఔషధి వృక్షాలు సమృద్ధిగా పెరుగుతాయి. వర్షం ఫలాలు పక్చేలా చేస్తుంది, దాని ద్వారా సంతానం కలుగుతుంది. శాస్త్రజ్ఞులు, వేదాలను ఆధారంగా చేసుకుని, ప్రతిరోజూ విధిగా యజ్ఞాలను నిర్వహిస్తారు; వాటి ద్వారా దేవతలు పోషింపబడతారు. యజ్ఞాలు, వేదాలు, ద్విజాతులైన కులాలు, దేవతా సమూహాలు, పశువులు, జీవులు—all వర్షం ద్వారా నిలుస్తాయి. ఈ జగత్తు—చలించని, చలించే ప్రకృతి—అంతా వర్షం వల్ల నిలబడుతుంది. ఆ వర్షాన్ని సవితృ దేవుడు సృష్టిస్తాడు, ఓ మునీశ్వరా! సవితృ దేవుడు స్థిరమైన ఆధారం. స్థిరమైన నక్షత్రం శిశుమార, అది నారాయణునిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆ శిశుమార హృదయంలో నారాయణుడు వాసం చేస్తాడు; ఆయన సమస్త జీవుల ఆధారంగా, ఆదికుడు, శాశ్వతుడు. ఇలా, ఓ మునీశ్వరా, భూమి, సముద్రం, మరియు ఇతర భాగాలతో కలిసిన బ్రహ్మాండాన్ని వివరించాను. ఇంకా ఏం వినాలనుకుంటావు?’’ అప్పుడు ముని వినయంగా అడిగాడు: ‘‘ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, భూమిపై పవిత్ర తీర్థాలు, పుణ్య స్థలాలను వివరించండి. మా మనసులు వాటిని వినాలని కోరుకుంటున్నాయి.’’ పరమాత్ముడు సమాధానమిచ్చాడు: ‘‘హస్తాలు, పాదాలు, మనస్సు నియంత్రణలో ఉంచినవాడు, విద్య, తపస్సు, కీర్తి కలిగినవాడు తీర్థ ఫలాన్ని పొందుతాడు. శుద్ధమైన మనస్సు, వాక్కు, ఇంద్రియ నియంత్రణ—ఈ శరీర తీర్థాలు స్వర్గ మార్గాన్ని జాగృతం చేస్తాయి. అంతర్గతంగా కలుషితమైన మనస్సు, వందసార్లు నీటితో స్నానం చేసినా, తీర్థంలో మునిగినా, శుద్ధి పొందదు; అది కలుషితమైన మదపాత్ర లాంటిది. తీర్థాలు, దానాలు, వ్రతాలు, ఆశ్రమాలు—ఇవి కూడా దురాశ, మోసం, ఇంద్రియ నియంత్రణ లేని వ్యక్తిని శుద్ధి చేయవు. ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకుని, ఎక్కడ నివసించినా, అక్కడే కురుక్షేత్ర, ప్రయాగ, పుష్కర. కాబట్టి, ఓ మునీశ్వరా, భూమిపై ఉన్న తీర్థాలు, పుణ్యస్థలాలను ఇప్పుడు సంక్షిప్తంగా చెప్పబోతున్నాను; అవి నిజంగా ఎలా ఉన్నాయో విను. పుష్కర, నైమిశారణ్య—వీటిని వంద సంవత్సరాలు చెప్పినా పూర్తిగా వివరించలేను. అలాగే, ప్రయాగ, ధర్మారణ్య, ధేనుక, చంపకారణ్య, సైంధవారణ్య, మగధారణ్య, దండకారణ్య, గయ, ప్రభాస, కనఖల—ఇవి పవిత్రమైన, దివ్యమైన తీర్థాలు. భృగుతుంగా, హిరణ్యాక్ష, భీమారణ్య, కుశస్థలి, లోహాకుల, సకేదార, మందారారణ్య—ఇవి కూడా ప్రసిద్ధి చెందిన తీర్థాలు. మహాబల, కోటితీర్థ, రూపతీర్థ, శూకరవ, చక్రతీర్థ—పాపాలను తొలగించే తీర్థాలు. యోగతీర్థ, సోమతీర్థ, సాహోటక, కోకాముఖ, బదరీ శిఖరం—పవిత్రత కలిగినవి. సోమతీర్థ, తుంగకూట, స్కందాశ్రమ, కోటితీర్థ, అగ్నిపద, పంచశిఖ—ఇవి కూడా పవిత్రమైన తీర్థాలు. ధర్మోద్భవ, కోటితీర్థ, బాధప్రమోచన, గంగద్వార, పంచకూట, మధ్యకేసర—ఇవి కూడా ప్రసిద్ధి చెందినవి. చక్రప్రభ, మతంగ, కృషాదండ, దంష్ట్రాకుండ, విష్ణుతీర్థ, సర్వకామిక—ఇవి పవిత్ర తీర్థాలు. మత్స్యతిల, బదరీ, బ్రహ్మకుండ, వహ్నికుండ, సత్యపద—పవిత్రత కలిగినవి. చతుఃస్రోత, చతుఃశృంగ శిఖరం, మానస, స్థూలశృంగ, స్థూలదండ, ఊర్వశీ—పుణ్యప్రదేశాలు. లోకపాల, మనువర, సోమాహ్వ శిఖరం, సదాప్రభ, మెరుకుండ, సోమాభిషేకన—ఇవి పవిత్రత కలిగినవి. మహాస్రోత, కోటరక, పంచధార, త్రిధారక, సప్తధార, ఏకధార, చామరకంటక—పుణ్యమైన తీర్థాలు. శాలగ్రామ, చక్రతీర్థ, కోటిద్రుమ, బిల్వప్రభ, దేవహ్రద, విష్ణుహ్రద—ఇవి పవిత్రమైనవి. శంఖప్రభ, దేవకుండ, వజ్రాయుధ, అగ్నిప్రభ, పుంనాగ, దేవప్రభ—ఇవి కూడా పవిత్రమైన తీర్థాలు. విద్యాధర, గంధర్వులు కలిగిన పవిత్రత, బ్రహ్మ సరస్సు, సాతీర్థ, లోకపాల, మణిపురగిరి—ఇవి ప్రసిద్ధమైనవి. పంచహ్రద, పిండారక, మాలవ్య, గోప్రభావ, గోవర, వటమూలక—పుణ్యప్రదేశాలు. స్నానదండ, ప్రయాగ, రహస్య విష్ణుపద, కన్యాశ్రమ, వాయుకుండ, జంబూమార్గ—ఇవి పవిత్రమైన తీర్థాలు. గభస్తి తీర్థ, యయాతి పట్టణం, శుచి, కోటి తీర్థ, భద్రవత, మహాకాల అడవి—ఇవి పవిత్రత కలిగినవి. నర్మదా తీర్థ, వజ్రతీర్థ, అర్బుద, పింగుతీర్థ, సవశిష్ఠ, పృథిసంగమ—ఇవి ప్రసిద్ధి చెందినవి. దౌర్వసిక తీర్థ, పింజరక, ఋషితీర్థ, బ్రహ్మతుంగా, వసుతీర్థ, కుమారిక—ఇవి పవిత్రమైనవి. శక్రతీర్థ, పంచనద, రేణుకతీర్థ, పితామహ తీర్థ, రుద్రపద—ఇవి పవిత్రత కలిగినవి. మణిమట్ట, కామాఖ్య, కృష్ణతీర్థ, కుశవిల, యజన, బ్రహ్మవలుక—ఇవి పవిత్రమైన తీర్థాలు. పుష్పన్యాస, పుండరిక, మణిపుర, ఉత్తర ప్రాంతం, దీర్ఘసత్ర, హయపద, అనాశన తీర్థ—ఇవి ప్రసిద్ధి చెందినవి. గంగా ఉద్భవం, శివ ఉద్భవం, నర్మదా ఉద్భవం, వస్త్రపద, దారువల, ఛాయారోహణ—ఇవి పవిత్రమైన తీర్థాలు. సిద్ధేశ్వర, మిత్రవల, కాలికాశ్రమ, వటవట, భద్రవట, కౌశాంబి, దివాకర—ఇవి పవిత్రత కలిగినవి. ఇలా, భూమిపై ఎన్నో పవిత్ర తీర్థాలు, పుణ్యస్థలాలు ఉన్నాయి. వాటిని వివరించడమంటే శాశ్వతమైన ధర్మాన్ని, పవిత్రతను, మరియు పరమాత్ముని అనుగ్రహాన్ని తెలియజెప్పడమే. ఈ తీర్థాల మహిమను తెలుసుకుంటే, మనస్సు శుద్ధి, ఇంద్రియ నియంత్రణ, ధర్మపరమైన జీవనం కలుగుతుంది; అవి మనకు స్వర్గ మార్గాన్ని చూపుతాయి.