भगवान् इन्द्रः श्रीकृष्णं जनार्दनं समुपेत्य एवं प्राह—"गच्छ त्वं, पुत्रस्य शोकं मा कुरु; अर्जुनस्य रिपवः मयि सति न विजेष्यन्ति।" अर्जुनस्य हितार्थं, भरतयुद्धे समाप्ते, युधिष्ठिरमुख्यान् सर्वान् व्रणितानपि कुन्त्यै प्रत्यर्पयिष्यामि। इत्युक्त्वा देवराजः जनार्दनं समालिङ्ग्य, ऐरावतं गजम् आरुह्य, स्वर्गं पुनरगच्छत्। कृष्णोऽपि गवां गोपानां च सहितः, गोपिकादृष्टिपवित्रेण मार्गेण, पुनः व्रजं प्रतिजगाम। तस्मिन् काले, शक्रे निर्गते, गोपाः कृष्णं निष्पापकर्मणं स्नेहेन समभाषन्त—"महाभाग! त्वं गिरिं धारयित्वा अस्मान् गाः च महाभयात् उद्धृतवान्। एष बाललीला, एष गोपालवेषः, अद्भुतः; तव कर्म दिव्यम्—किमस्यार्थः, पितः, वद। कालियः जलमध्ये निगृहीतः, प्रलम्बः पतितः, गोवर्धनः धृतः—अस्माकं चेतांसि विस्मयेन पूर्यन्ते। सत्यं, सत्यं, वयं हरिपादौ शरणं यामः, अनन्तवीर्य! तव शक्तिं दृष्ट्वा त्वां न मानुषमिव मन्यामहे। त्वं देवोऽसि, दानवो वा, यक्षो वा, गन्धर्वोऽपि वा; यद्वा भवसि, नः किमपि न पृच्छ्यम्; त्वं अस्माकं स्वजनः। नमस्ते। स्त्रीबालानां च अस्य गोपसमाजस्य स्नेहः तव एव, केशव! एष तव कर्म सर्वैः अपि देवैः असाध्यम्। तव बाल्यं, अतिशयशक्तिः, अस्मासु च जन्म—एतत् न युक्तमिव दृश्यते; तद्विचार्य, कृष्ण, अनन्तात्मन्, सन्देहः जायते।" एवं तेषां वचनानि श्रुत्वा, कृष्णः किंचित् स्नेहदोषं दर्शयन्, क्षणमिव मौनं बभूव। ततः स गोपान् सम्बोध्य, मधुरया वाचा उवाच—"हे गोपाः, यदि मयि सम्बन्धे लज्जा नास्ति, अथवा अहं युष्माभिः स्तुत्यः, तर्हि किं पुनर्विचारेण? यदि मयि स्नेहः अस्ति, अहं स्तुत्यः वा, तर्हि माम् आत्मीयवत् आदरं कुरुत। नाहं देवो, न गन्धर्वः, न यक्षः, न दानवः; अहं वः स्वजनः एव जातः, अतः अन्यथा न चिन्तनीयम्।" हरिवचनं श्रुत्वा, पुण्यशाला गोपाः मौनेन बद्धाः, तस्मात् स्नेहदोषदर्शितात् देशात् निष्क्रान्ताः। कृष्णः निर्मलाकाशं, शरत्पूर्णचन्द्रस्य चन्द्रिकां, कुमुदस्य विकासं च दृष्ट्वा, दिशः सुरभिणा गन्धेन पूरयन्, वनमालिनीं वृक्षपङ्क्तिं भ्रमरगुञ्जितां च विलोक्य, गोपिकासहितः प्रेम्णि चित्तं न्यधात्। तत्र रामेण सह पद्मपदः मधुरं गीतम् अगायत्, या स्त्रीणां प्रियतमा, व्रतम् आलम्ब्य। तस्य गीतरवम् आकर्ण्य, गोप्यः शीघ्रं गृहात् निर्गत्य, यत्र मधुसूदनः तत्र आगच्छन्। एकया कृष्णपदवीनुगत्या शनैर्गीतम्, अन्यया तु तमेव चित्ते स्मर्यमाणम्। एका "कृष्ण, कृष्ण" इति जपन्ती लज्जिता बभूव; अन्याऽन्यया प्रेम्णा विमोहिता ससंकोचं तस्य पार्श्वम् आगता। एका स्वगृहे स्थित्वा, बन्धुं बहिः दृष्ट्वा, नेत्राणी निमील्य, सर्वात्मना गोविन्दं चिन्तयामास। गोपिकाभिः परिवृतः, गोविन्दः शरत्पूर्णचन्द्ररम्यां रात्रिम् आदृत्य, रासारम्भसुखकाङ्क्षया तां पूजयामास। गोप्यः, कृष्णकृतनृत्यरूपाः, वृन्दावनवनान्तरे समूहेन नृत्यम् अकुर्वन्, यदा कृष्णः अन्यत्र गतवान्। ततः ताः कृष्णदर्शनलालसा, रात्रौ वृन्दावने तस्य पदचिह्नं दृष्ट्वा, विचित्रं विचरन्त्यः, हे द्विजश्रेष्ठ, विचरन्ति स्म। एवं कृष्णः विविधानि कर्माणि कुर्वन्, ताः गोप्यः समाहिताः, रम्ये वृन्दावनवनान्तरे विचरन्। अनन्तरं ताः गोप्यः कृष्णं द्रष्टुम् असमर्थाः, तस्मात् निवृत्ताः, यमुनातटम् आगत्य, तस्य लीलां गायन्त्यः, हे द्विज। तदा गोप्यः कृष्णं समीपं आगच्छन्तं ददृशुः—तस्य पद्ममुखं दीप्तम्, स त्रैलोक्यपालकः, सुलभकर्मा च। एका गोविन्दं समागच्छन्तं दृष्ट्वा, परमं हृष्टा, विस्तीर्णनेत्रा, "कृष्ण! कृष्ण!" इति पुनः पुनः चुकार। अन्यया भ्रूविलासेन, ललाटे चिह्नं कृत्वा, हरिं दृष्ट्वा, तस्य पद्ममुखामृतं भ्रमरनेत्राभ्यां अपिबत्। अन्यया गोविन्दं दृष्ट्वा, नेत्रे निमील्य, तस्यैव रूपं ध्यानयन्त्या, योगनिष्ठेव बभौ। ततः माधवः काञ्चिद् वचनैः, काञ्चिद् भ्रूकुटीविलासैः, अन्यां च हस्तस्पर्शेन सान्त्वयामास। ताभिः गोपिकाभिः सह, हृष्टचित्ताभिः, हरिः पुण्यकर्मा, आदरेण रासक्रीडां क्रीडितुम् आरब्धवान्। रासमण्डले बद्धाः अपि, गोप्यः कृष्णसंनिधिं न जहुः, न च कापि स्थाने स्थिता। हरिः प्रतिगोपिकां हस्तेन गृह्य, रासक्रीडां चकार, तासां हस्तस्पर्शे नेत्रे निमील्य। तदा रम्यं नर्तनम् आरब्धम्—वलयस्वनैः, शरद्गीतैः, गायनैः, वाद्यैः च अनुयातम्। कृष्णः शरत्पूर्णचन्द्रस्य, चन्द्रिकायाः, पद्मसरोवरस्य च गीतं गायन्, गोप्यः पुनः पुनः केवलं कृष्णनाम गायन्। एका नर्तनक्लान्ता, वलयस्वनवती, स्विद्यन्त्या, लतानिभुजा मधुसूदनस्य स्कन्धे निवेशयामास। एवं कृष्णस्य रासलीला, गोपिकानां प्रेम, वृन्दावनस्य रमणीयता च, दिव्यं सौन्दर्यं समुपादधुः।