गोपाङ्गनाः कृष्णस्य कर्माणि रमणीयानि च गीतानि गायन्त्यः, गोपाः च तं स्तुवन्तः, कृष्णः वृजं प्रविष्टः। पुनः रामः केशवः च गाः संरक्षन्तौ वनं विचरन्तौ रम्यं तालवनं प्राप्तवन्तौ। तत्र तस्मिन्नेव तालवने दैनुकः नाम दैत्यः सदैव वासं करोति, यः गर्दभस्वरूपेण नराणां पशूनां च मांसं निरन्तरं खादति। तत्र गोपबालाः तल्लालवनं फलैः पूर्णं दृष्ट्वा लुब्धाः फलग्रहणाय कथनं कृतवन्तः। ते ऊचुः—"हे राम, हे कृष्ण, एतत् क्षेत्रं दैनुकैः सदा रक्षितं; अतः फलानि इह एव त्यक्तानि। पश्य तालफलानि सुरभिणि पक्वानि च; इच्छामः एतानि—यदि इच्छथः, तानि भूतले पतन्तु।" गोपबालानां वचनं श्रुत्वा संकर्षणः कृष्णः च तालफलानि भूमौ पतितानि कर्तुं आरभेताम्। फलपातनध्वनिं श्रुत्वा दैत्यराजः दैनुकः, गर्दभस्वरूपधारी, क्रोधेन तत्र आगतः। तदा स बलदेवं उभाभ्याम् पृष्ठपादाभ्याम् वक्षसि आघातवान्, किन्तु बलदेवः तैः पादाभ्याम् एव तं गृहीत्वा। गृहीत्वा बलदेवः तं आकाशे परिभ्रम्य, मृतं सम्यक् बलात् तालशृङ्गे क्षिप्तवान्। गर्दभः तालशृङ्गात् पतितः, तेन बहूनि फलानि भूमौ पतितानि, यथा वायुः मेघान् भूमौ पतयति। ततः कृष्णः बलभद्रः च तत्र आगतान् अन्यान् गर्दभदैत्यान् अपि सहजान् सुगमेन तालशृङ्गेषु क्षिप्तवन्तौ। क्षणेन भूमिः पक्वतालफलैः गर्दभदैत्यशरीरैः च शोभिता, यया मुनयः अधिकं दीप्तिम् प्राप्तवन्तः। तदनन्तरं तस्मिन्नेव तालवने गाः निर्भयम् तृणानि चरन्त्यः सुखेन स्थिताः, यत्र पूर्वं निषिद्धम् आसीत्। दैनुकदैत्यः तस्य भ्रातृणः च हताः सति, रम्यं तालवनं सर्वेषां गोपानां गोपाङ्गनानां च शोभायुक्तम् अभवत्। तदा वसुदेवस्य पुत्रौ उभौ हर्षपूर्णौ दीप्तिमन्तौ बभूवतुः, यौ युवा वृषौ नूतनशृङ्गौ इव। दूरस्थं गाः संरक्षन्तौ, नाम्ना आह्वयन्तौ, उभौ, गोपालरज्जुं स्कन्धे धारयन्तौ, वनमाल्याभिः भूषितौ, विचरन्तौ। सुवर्णकृष्णपुष्परेणुना वस्त्राणि लिप्तानि धारयन्तौ, इन्द्रायुधौ इव, श्वेतश्याममेघौ इव दृष्टवन्तौ। पृथिवीं विचरन्तौ, लोकसिद्धैः सह क्रीडन्तौ, सर्वलोकनाथौ स्वयम्। मानुषधर्मेण रममाणौ, मानवत्वं पूजयन्तौ, वनं विचरन्तौ, जन्मनुरूपं क्रीडां कुर्वन्तौ। तत्र उभौ शक्तिमन्तौ क्रीडायाम् व्यायामं कृतवन्तौ—डोलायाः, मल्लयुद्धस्य, शिलाप्रक्षेपस्य च। तयोः जयाय इच्छुः, असुरः प्रलम्बः नाम, गोपवेषधारी तत्र आगतः। स दानवश्रेष्ठः निर्भयः मानुषरूपेण गोपमध्यं प्रविष्टः, सामान्यमानुषः इव दृष्टः। तयोः मध्ये अवसरम् अन्वेष्य, शीघ्रं रोहिण्याः पुत्रं हन्तुम् इच्छन्, कृष्णं प्रमत्तं कर्तुं चिन्तितवान्। ते सर्वे बालक्रीडायाम् 'हरिणक्रीडनम्' नाम क्रीडां आरब्धवन्तः, यत्र युगलयुद्धेन उच्छलन्ति। गोविन्दः श्रीदाम्ना सह, बलः प्रलम्बेन सह, अन्ये गोपाः अन्योन्येन सह, सर्वे युगलयुद्धम् कृतवन्तः। तत्र कृष्णः श्रीदाम्नं जितवान्, रोहिण्याः पुत्रः प्रलम्बम् जितवान्; अन्ये गोपाः कृष्णपक्षे विजिताः, शेषाः पराजिताः। पराजिताः विजेतारं स्कन्धे स्थापयित्वा वटवृक्षं प्राप्तवन्तः, ततः सर्वे स्थानं प्रत्यागतवन्तः। दानवः शीघ्रं संकर्षणं स्कन्धे स्थापयित्वा न तत्र स्थातुम् इच्छन्, किन्तु मेघः चन्द्रं इव दूरं अगच्छत्। तं अधिकं न वहitum शक्नुवन्, दानवश्रेष्ठः क्रोधात् महदाकारः अभवत्, वर्षारात्रे मेघः इव। संकर्षणः तं अग्निशैलवत् रूपं दृष्ट्वा, मालया भूषितम्, आभूषणैः च, शिरसि दिव्यकिरिटेन शोभितम्, दृष्ट्वा। तं भीमं, चक्रनेत्रं, भूमिं पदाघातैः कम्पयन्तं, वह्यमानः कृष्णं प्रति वचनं उवाच—"कृष्ण, कृष्ण! पश्य, अहं दैत्येन वह्यमानः, यः गोपस्वरूपं धृत्वा, असलिलः पर्वताकारः अस्ति।" "हे मधुसूदन, किम् कर्तव्यम्? पापात्मा एषः वेगेन मां वहति।" गोविन्दः महात्मा, रोहिण्याः पुत्रस्य वीर्यबलं ज्ञात्वा, स्मितं प्रसार्य रामं प्रत्युवाच—"मानुषधर्मः किम् त्वया धृतः? त्वं सर्वगूढतमः, सर्वव्यापी, रहस्यात् अधिकं रहस्यः।" "स्मर, हे लोकनाथ, कारणकारण, कारणश्रेष्ठ, एकात्मन्, यः जगति एकसागरे च एकः।" "त्वं अहं च, हे विश्वात्मन्, जगतः एककारणम्; लोकहिताय द्विधा प्रकटौ, वस्तुतः एकः।" "असिमितं स्वरूपं स्मर; अन्तर्गतम् असुरम् जय; मानुषधर्मं धृत्वा, स्वजनहिताय कर्तव्यम् आचर।" एवं कृष्णेन स्मारितः महात्मा, ब्राह्मणाः हास्यं कृतवन्तः, बलरामः प्रलम्बं पीडयितुम् आरब्धवान्।