कृष्णस्य चरणप्रहारैः कालियभुजङ्गस्य फणासु विविधानि व्रणानि समुत्पन्नानि, यत्र यत्र सः पादेन न्यस्यते स्म तत्र तत्र तस्य शिरः सन्नमति स्म। कृष्णस्य प्रहारबलात् सः सर्पः मोहितचित्तः सञ्ज्ञाहीनः सञ्जातः, तस्य मुखात् बहु रक्तं निष्पतत्। तं सर्पं कण्ठशिरोभ्यां नमितं, मुखात् रक्तप्रवाहं दृष्ट्वा, तस्य पत्न्यः मधुसूदनं शरणं गत्वा प्रार्थयन्ति स्म। उच्चैः प्रार्थयन्ति— “देवदेव, त्वं सर्वाधिपः परमदीप्तिः, अचिन्त्यः, परमात्मनः अंशः इति ख्यातः। यस्य स्वरूपं सर्वातीतं तं भगवन्तं सुराः अपि स्तोतुं न शक्नुवन्ति, तं कथं स्त्रियः वर्णयितुं शक्नुयुः? यस्य लघुतमः अंशः भूम्यन्तरिक्षजलाग्निवायुव्याप्तं विश्वं, तं कथं वयं स्तोतुं समर्थाः? अतः हे विश्वेश्वर, कृपां कुरु, अयं सर्पः म्रियते, तस्मै स्वाम्यं वरं दत्त्वा तं रक्ष।" एवं तासां वचनं श्रुत्वा, स सर्पः क्लान्तदेहः अपि आश्वास्य शनैः शनैः वचनमिदं प्रोवाच— “देवदेव, कृपां कुरु। तव अष्टधा ऐश्वर्यं स्वाभाविकं अतुलनीयम्; अहं किं तव स्तोतुं शक्नोमि? त्वं परः, परस्य मूलं, परस्य सारः, परात्परः—किं तव स्तवं करिष्यामि? यथा त्वया मम जन्मरूपप्रकृतिः उपदिष्टा, तथा अहं आचरितवान्। यदि अन्यथा आचरितं मया, तर्हि तवाज्ञया दण्डः उचितः। तथापि, भगवन्, यः दण्डः मयि त्वया दत्तः, सः मया सह्यः; अन्यः कोऽपि वरः मम नास्ति, त्वत्तः प्राप्तोऽयं दण्ड एव मम वरः। मम बलं नष्टं, विषं गतं, त्वया निगृहीतः अस्मि, अच्युत! जीवितं देहि, आज्ञापय—किं करवानि?” भगवान् प्रोवाच— “हे सर्प, त्वं यमुनाजलेषु कदापि न निवस; स्वजनानुगैः सह समुद्रजलानि गच्छ। मम पादाङ्कं यदा त्वं शिरसि समुद्रे पश्यसि, तदा गरुडः, सर्पारिः, त्वां न हिंस्यति।” एवं नागराजं सम्बोध्य, भगवान् हरिः तं विमुक्तवान्। स नागः कृष्णं प्रणम्य, जलनिवासं गतवान्। सर्वभूतदृष्ट्या, स्वपत्नीसुतबन्धुभिः सह, स्वसरोवरं परित्यज्य, सः निर्गतः। तस्मिन् सर्पे गते, गोपाः गोविन्दं मृत्योरिव प्रतिनिवृत्तं आलिङ्ग्य, नेत्रजलैः स्नापयामासुः। विस्मितचित्ताः, गोपाः, पुण्यकर्मणः कृष्णस्य पुण्यतोयां पुनरुद्धृतां नदीं दृष्ट्वा, हर्षेण स्तुवन्ति स्म। ततः गोप्यः कृष्णस्य चरितानि रम्याणि गीतानि गायन्त्यः, गोपैः स्तूयमानः, कृष्णः वृजं प्रविवेश। पुनः एकदा रामः केशवश्च गोवर्धनं चरयन्तौ, कानने विचरन्तौ, रम्यं तालवनं प्राप्यतुः। तत्र तस्मिन्तालवने, धेनुक इति नाम असुरः, गर्दभवपुषा, नित्यं मानुषपशुमांसभोजी, निवसति स्म। तत्र तं फलसमृद्धं तालवनं दृष्ट्वा, गोपबालाः कामार्ताः फलप्राप्तिकामाः इदं वचनं ऊचुः— “हे राम, हे कृष्ण, एतत्स्थलं धेनुकैः रक्षितं; अतः एते फलानि अत्र एव त्यक्तानि। पश्य, तालफलानि सुरभिणि, पक्तानि; वयं इच्छामः—यदि इच्छथः, तानि पातयताम्।” गोपबालानां वचः श्रुत्वा, सङ्कर्षणकृष्णौ तानि फलानि भूमौ पातयितुं आरभेताम्। पतितफलध्वनिं श्रुत्वा, दैत्यराजः धेनुकः, गर्दभवपुः, क्रोधेन तत्र आगतः। स बलवान्, बलदेवस्य वक्षसि पृष्ठपादाभ्यां प्रहारं कृतवान्; बलदेवः तैः एव पादाभ्यां तं गृहीत्वा, आकाशे भ्रमयित्वा, मृतं तं महावेगेन तालस्य शिखरे क्षिप्तवान्। तस्मात् गर्दभः तालशिखरात् पतन्, बहूनि फलानि भूमौ पतितानि, यथा महावातेन मेघाः पात्यन्ते। कृष्णबलभद्रौ, तत्र आगतान् अन्यान् गर्दभासुरान् अपि, स्वजनान्, सुलघुना वेगेन तालशिखरेषु क्षिप्तवन्तौ। क्षणेन भूमिः पक्तफलैः गर्दभदेहैः च शोभिता, मुनयः अपि तेन तेजसा दीप्तिमन्तः अभवन्। ततः तस्मिन्तालवने, यत्र पूर्वं निषिद्धम्, तत्र गाः निःशङ्कं तृणानि खादन्त्यः, सुखेन विचरन्ति स्म, द्विजश्रेष्ठ। एवं धेनुकासुरे भ्रातृभिः सह निहते, रम्यं तालवनं सर्वगोपगोपीनां शोभायमानम्। ततः वसुदेवसुतौ, हृष्टौ, यौवनशृङ्गिणौ वृषौ इव, तेजसा विराजमानौ। गाः दूरात् चरयन्तौ, नाम्ना आह्वयन्तौ, स्कन्धे गोपशृङ्खलां, कण्ठे वनमालां धारयन्तौ, विचरतः। सुवर्णकृष्णरजःलेपितवस्त्रौ, श्वेतश्याममेघौ इव, इन्द्रायुधसदृशौ बभूवतुः। ते, सिद्धैः सह क्रीडारतौ, जगदाधिपती, पृथिवीं विचरतुः। मानुषवेषे रममाणौ, मानुषधर्मं पूजयन्तौ, स्वयोचितया क्रीडया काननं विचरतुः।