गोप्यः सर्वाः यशोदया सह मिलित्वा तस्मिन्नेव महति सरसि प्रवेष्टुम् उद्यताः, नागाधिपेन अनुमतौ विना व्रजं प्रत्यागन्तुं न युक्तमिति निश्चितवन्। ताः पुनः परस्परं समालोच्य जग्मुः—कः स्याद् दिनं सूर्यरहितम्? का रात्रिः शशिनं विना? का गावः क्षीरवर्जिताः? किं वा व्रजं कृष्णं विना? तस्य विना वयं गोकुलं न यास्यामः। एवं गोपीनां वचः श्रुत्वा, बलवान् रोहिणीसुतः, गोपालान् शोकसन्तप्तान् मौनिनश्च दृष्ट्वा, तत्रैव समुपविशत्। स नन्दं पश्यति, यः पुत्रमुखं निरीक्ष्य, दुःखसन्तप्तः अभवत्; तथा यशोदां, या कृष्णमाहात्म्यं चिन्तयन्ती, शोकात् मूर्च्छिता अभवत्। तदा बलरामः सन्देहं निवारयन् उवाच—"देवेश, किमर्थं त्वं मानुषभावं प्रकाशयसि? आत्मनः स्वरूपं दर्शय, नु जानासि कः त्वं वास्तवतोऽसि?" स तं पुनः स्तौति—"त्वं विश्वनाभिः, देवाश्रयः, त्वं त्रैलोक्यस्य स्रष्टा, संहर्ता, पालकश्च, त्रय्यात्मा च। अत्र, हे कृष्ण, केवलं गोपाः तव बान्धवाः, यतः त्वं स्वयम् अवतीर्णः; गोप्यः अपि अत्र उपविशतः—किमर्थं त्वं स्वजनान् तिरस्कुरुषे?" पुनः स उवाच—"त्वया मानुषभावः बालचर्याच च दर्शितः; अधुना, हे कृष्ण, एतं दुष्टं तीक्ष्णदंष्ट्रं नागं निगृह्य।" एवं स्मारितः कृष्णः, स्मितवदनः, नागस्य पाशान् प्रहारयन्, तस्मात् बद्धत्वात् स्वं विमोचयामास। स बलवान् कृष्णः, अवनम्य, उभाभ्यां हस्ताभ्यां नागमस्तके आरुह्य, शिरसा नमन्, तत्रैव नृत्यं चकार। तदानीं, कृष्णस्य चरणप्रहारैः नागस्य फणासु व्रणाः जाताः; यत्र यत्र स पादं दध्रे, तत्र तत्र नागस्य शिरः नम्रं बभूव। कृष्णस्य प्रहारैः बलवद्भिश्च, नागः मुमूर्षुः, रक्तं वमन्, मूर्च्छितः अभवत्। तं नागं, ग्रीवाशिरोभ्यां नतं, मुखात् रक्तप्रवाहं च पश्यन्त्यः, नागपत्नीः मधुसूदनं शरणं जग्मुः। ताः उचुः—"त्वं ख्यातः, देवेश, परमेश्वरः, परं ज्योतिः, अचिन्त्यः, परमात्मनः अंशः। देवाः अपि यस्य स्वरूपं स्तोतुं न शक्नुवन्ति, तं कथं स्तोतुं स्त्रियः शक्नुयुः? यस्यानु अंशः एव पृथिव्याद्याखिलं विश्वम्, तम् कथं वयं स्तोतुं समर्थाः?" ततः पुनः ताः प्रार्थयन्ति—"विश्वेश, कृपां कुरु; एष नागः सन्निपातः, प्राणान् त्यजति—तस्मै स्वाम्यं वरं दत्त्वा रक्ष।" एवं तासां वचः श्रुत्वा, नागः क्लान्ततनुः, आश्वास्य, शनैः शनैः वचनं प्रोवाच—"देवदेव, प्रसादं कुरु। तव अष्टधा ऐश्वर्यं स्वाभाविकं, अनुपमं च; अहं किं तव स्तोतुं समर्थः? त्वं परः, परयोः आदिः, परसारः; परात् परतरः—किं तव स्तवः मया कर्तव्यः? यथैव त्वया मम जन्मरूपं, स्वभावश्च दत्तः, तथैव अहं अत्र कृतवान्। अन्यथा चेत् अहं आचरिष्यामि, तर्हि तव आज्ञया दण्डनीयः स्याम्। यद्यपि, भगवताऽन्यः दण्डो मयि कृतः, स मया सहितः; तव दण्डात् अन्यः वरः मम नास्ति। मम बलं नष्टम्, विषं क्षीणम्, त्वया निगृहीतः, अच्युत; जीवितं दत्त्वा, आज्ञापय—किं करवानि?" तदा कृष्णः नागं प्रत्युवाच—"त्वं अत्र, हे नाग, यमुनाजले कदापि न स्थास्यसि; स्वजनपार्षदसहितः सागरजलं गच्छ। मम पादचिह्नं यदा, हे नाग, तव शिरसि सागरे पश्यसि, तदा गरुडः, नागारिः, त्वां न बाधिष्यति।" एवं नागराजं संबोध्य, श्रीहरिः तं मुमोच; स कृष्णं प्रणम्य, जलनिलयं जगाम। सः नागः, सर्वभूतदृशि, पार्षदपुत्रबान्धवैः सह, सर्वाभार्याभिः सह, निजं सरः परित्यज्य, निर्गतः। नागे गते, गोपाः गोविन्दं मृत्योरिव प्रतिनिवृत्तं आलिङ्ग्य, नेत्रजलैः सिञ्चन्ति। ते गोपाः, विस्मितचित्ताः, हृष्टाः, शुभोदकां यमुनां दृष्ट्वा, निष्कल्मषकर्माणं कृष्णं स्तुवन्ति। ततः, गोप्यः तस्य कर्माणि रम्यलीलाश्च गायन्त्यः, गोपाश्च स्तुवन्तः, कृष्णः व्रजं प्रविवेश। पुनः कदाचित्, रामः केशवश्च, गाः चरयन्तौ, वनं विचरन्तौ, रम्ये तालवने आगच्छतुः। तस्मिन् तालवने सदा धेनुक इति नामकः दैत्यः, गर्दभवपुः, मनुष्यपशुमांसभक्षी, वसति। तत्र, तल्लताफलसंपन्नं तालवनं दृष्ट्वा, गोपालबालाः फललोलुपाः, फलानयनविषये वचनं ऊचुः। "हे राम, हे कृष्ण, एतद्वनं धेनुकैः सदा रक्ष्यते; अतः एतानि फलानि अत्रैव परित्यक्तानि। एतानि तालफलानि पश्य, सुरभिणि, पक्वानि च; तानि वयं इच्छामः—यदि इच्छथः, तानि पातयताम्।" गोपालबालानां वचनं श्रुत्वा, सङ्कर्षणः कृष्णश्च, तालफलानि भूमौ पातयितुं आरभेताम्। फलपतनध्वनिं श्रुत्वा, दैत्यराजः, तं दुष्टचित्तो गर्दभो, क्रोधेन तत्र आगतः। स बलवान्, बलदेवं पृष्ठपादाभ्यां वक्षसि प्राहरत्; तु बलदेवः ताभ्यां एव पादाभ्यां तं जग्राह। गृहीत्वा, बलदेवः तं वायौ परिवर्त्य, मृतं बलात् तालमूले अपातयत्।